"Ăn có nhai, nói có nghĩ" là câu tục ngữ đặt hai việc cạnh nhau: ăn thì phải nhai kỹ, từ tốn, nói thì phải nghĩ trước; ông bà dùng vế đầu để dạy phép ăn và dùng cả câu để dạy rằng làm gì cũng phải có chừng mực.
Nhiều người lớn nhớ bữa cơm thời nhỏ với những lời nhắc: "nhai khẽ thôi", "đừng và cơm như thế", "không được cắm đũa vào bát". Những lời ấy có khi làm trẻ khó chịu, nhưng phía sau là cả một hệ thống phép ăn mà người xưa coi là dấu hiệu của nhà có nếp. Bài này giải thích câu tục ngữ, những phép ăn ông bà hay nhắc và lý do của từng phép, cách nhắc trẻ mà không làm con xấu hổ trước người khác, và phần nên hiểu lại vì phép ăn mỗi vùng mỗi khác.
Các ví dụ là gia đình giả định. Chuyện ăn uống liên quan sức khoẻ như nghẹn, khó nuốt, biếng ăn kéo dài thuộc về bác sĩ; bài chỉ bàn phần phép tắc và cách dạy trong nhà.
Câu tục ngữ nghĩa là gì
Vế đầu "ăn có nhai" là lời dạy rất thực tế. Người ăn vội, nuốt chửng thì dễ nghẹn, khó tiêu, và trông thiếu chừng mực trước người khác. Nhai kỹ là ăn chậm lại, nếm được món ăn, và để mắt tới người cùng mâm. Vế sau "nói có nghĩ" đặt lời nói ngang hàng với miếng ăn: đã nói ra thì như đã nuốt vào, không lấy lại được, nên phải cân nhắc trước.
Đặt hai vế cạnh nhau, câu tục ngữ cho thấy cách người xưa nhìn con người: cách một người ăn và cách một người nói đều là biểu hiện của sự tự chủ. Người ăn từ tốn thường cũng là người nói có cân nhắc. Vì thế ông bà nhắc chuyện nhai không chỉ vì cái dạ dày, mà vì muốn con cháu tập kiềm chế từ những việc nhỏ nhất hằng ngày.
Câu "học ăn, học nói, học gói, học mở" cũng xếp chữ "ăn" đứng đầu. Với người xưa, ăn là việc đầu tiên một đứa trẻ phải học cho đúng phép, trước cả lời nói. Một đứa trẻ ăn uống có phép tắc được coi là con nhà có giáo dục, và bữa cơm là lớp học đầu tiên mà ai cũng phải qua.
Những phép ăn ông bà hay nhắc và lý do
Nhai khép miệng, không nhai thành tiếng. Tiếng nhai nhóp nhép, há miệng khi nhai làm người ngồi cạnh khó chịu. Nhai khép miệng là cách tôn trọng người cùng ăn.
Không vừa nhai vừa nói. Miệng đầy thức ăn mà nói thì dễ sặc và văng thức ăn. Nuốt xong rồi nói, đó cũng là chỗ hai vế của câu tục ngữ gặp nhau.
Và cơm vừa miếng. Bưng bát lên và cơm từng miếng vừa, không và cả đống làm phồng má. Miếng vừa thì nhai kỹ được.
Không bới, không lật đĩa chung. Gắp miếng gần mình, không đảo cả đĩa tìm miếng ngon, không gắp lên rồi thả xuống. Đĩa chung là của cả mâm.
Không cắm đũa dựng đứng vào bát cơm. Bát cơm cắm đũa đứng gợi tới bát cơm cúng người đã khuất, nên ông bà kiêng. Khi tạm nghỉ thì gác đũa lên miệng bát hoặc đặt xuống mâm, gác chụm hai chiếc.
Không gõ đũa vào bát, không khua thìa. Ông bà xưa coi gõ bát là cử chỉ của người xin ăn hoặc của trẻ đòi ăn, không đẹp trên mâm cơm gia đình. Hôm nay thì đơn giản là gây ồn.
Múc canh chung ra bát riêng. Không húp thẳng từ bát canh chung, không dùng thìa riêng đã ăn để múc canh chung. Dùng muôi chung múc ra bát của mình.
Nói có nghĩ trên mâm cơm: lời ăn tiếng nói trong bữa
Vế sau của câu tục ngữ thường được dùng riêng, nhưng trên mâm cơm thì hai vế đi cùng nhau. Bữa ăn là lúc cả nhà nói chuyện nhiều nhất trong ngày, và cũng là lúc dễ buột miệng nhất. Ông bà nhắc "nói có nghĩ" trong bữa cơm thường nhằm vào vài loại lời cụ thể.
Loại thứ nhất là chuyện làm người khác mất ngon: tả bệnh tật, chuyện bẩn thỉu, chuyện ghê sợ khi mọi người đang ăn. Trẻ con hay kể những chuyện như vậy vì thấy buồn cười; người lớn nhắc nhẹ "để ăn xong rồi kể". Loại thứ hai là bình phẩm người vắng mặt: chê hàng xóm, nói xấu đồng nghiệp, kể chuyện riêng của họ hàng. Trẻ ngồi nghe sẽ học rằng nói sau lưng người khác là chuyện bình thường.
Loại thứ ba là lời nói làm người cùng mâm tổn thương: trêu chọc ngoại hình, trêu cân nặng, chê sức ăn của ai đó. Những câu như "ăn lắm thế béo bây giờ" hay "gầy như que củi mà ăn có tí" nghe như đùa, nhưng nói trên mâm cơm thì người bị nói khó ăn tiếp. Loại thứ tư là nói to, nói át người khác, cắt lời người già đang kể chuyện.
Dạy trẻ "nói có nghĩ" trong bữa không cần cấm đoán, chỉ cần người lớn làm mẫu và dừng lại đúng lúc: chuyển chủ đề khi câu chuyện bắt đầu đi lệch, và giữ cho mâm cơm là chỗ ai cũng được nói mà không ai bị nói tới.
Phép ăn xưa nhìn bằng mắt hôm nay
Phép ăn nào cũng có một lý do lúc ra đời. Có lý do còn nguyên, có lý do đã đổi nhưng phép vẫn đáng giữ vì lý do mới. Bảng dưới đặt hai lớp lý do cạnh nhau.
| Phép ăn | Lý do xưa | Lý do hôm nay |
|---|---|---|
| Nhai kỹ, ăn chậm | Ăn vội trông thiếu chừng mực, dễ nghẹn | Nếm được món ăn, ăn cùng nhịp với cả nhà |
| Nhai khép miệng | Giữ thể diện trước người lớn | Tôn trọng người ngồi gần, nhất là ở nơi đông người |
| Không cắm đũa đứng | Kiêng vì giống bát cơm cúng | Nhiều người vẫn kiêng, giữ để không làm ai phật lòng |
| Múc canh bằng muôi chung | Giữ sạch cho cả mâm | Giữ vệ sinh, nhất là khi có người già, người ốm |
| Không gõ bát đũa | Giống cử chỉ xin ăn | Tránh ồn, giữ bữa cơm yên |
Nhìn bảng sẽ thấy hầu hết phép ăn xưa vẫn đứng được bằng lý do hôm nay. Khi dạy trẻ, nói lý do hôm nay thường dễ hiểu hơn: "nhai khép miệng để người ngồi cạnh dễ chịu" thuyết phục trẻ hơn "ông bà kiêng thế".
Nhắc trẻ mà không làm con ngượng
Phép ăn là chuyện dễ làm trẻ xấu hổ nhất, vì lỗi hiện ra ngay trước mắt cả mâm. Cách nhắc quan trọng không kém nội dung nhắc. Một trình tự nhiều gia đình thấy hiệu quả:
- Tập phép ăn lúc vui, không lúc đang sai. Một buổi cuối tuần, cả nhà cùng "tập ăn như ở cỗ": nhai khép miệng, gắp gọn. Trẻ học như chơi, không thấy bị bắt lỗi.
- Thống nhất một ám hiệu. Ví dụ chạm nhẹ vào tay hay nhìn và gật đầu. Trẻ nhận ra mà không ai khác biết.
- Nhắc riêng, nhắc sau. Khi có khách hay ở nhà người khác, đợi về nhà hoặc lúc riêng mới nói.
- Mỗi lần chỉ sửa một điều. Tuần này tập nhai khép miệng, tuần sau tập múc canh. Nhắc năm điều cùng lúc thì trẻ không nhớ điều nào.
- Người lớn làm đúng trước. Bố nhai to, mẹ vừa ăn vừa nói điện thoại thì lời nhắc con mất sức nặng.
- Khen khi trẻ làm được. "Hôm nay con ăn gọn quá" đủ để trẻ biết mình đi đúng hướng.
Tuyệt đối tránh nhại lại tiếng nhai của trẻ hay chê trước mặt bạn bè, họ hàng. Trẻ bị làm bẽ mặt ở bữa ăn có thể sợ ăn trước người khác lâu dài.
Ăn chậm khác ăn lề mề
Lời dạy ăn từ tốn đôi khi bị hiểu ngược thành cho phép ăn kéo dài cả tiếng. Ăn chậm là nhai kỹ, ăn cùng nhịp với mọi người; ăn lề mề là ngậm cơm, vừa ăn vừa chơi, để cả nhà chờ. Hai chuyện này khác nhau và cách xử lý cũng khác.
Với trẻ ngậm cơm, ăn lề mề, nhiều gia đình đặt một khoảng thời gian bữa hợp lý cho cả nhà, hết giờ thì dọn, không đuổi theo đút thêm, cũng không cho ăn vặt ngay sau đó để bù. Bữa sau trẻ đói hơn và ăn tốt hơn. Người lớn cũng cần xem lại: bữa ăn có tivi, có đồ chơi không, trẻ có ăn vặt sát giờ cơm không.
Với trẻ ăn quá nhanh, nuốt chửng, có thể cho dùng bát nhỏ, thìa nhỏ, nhắc đặt thìa xuống giữa các miếng. Nếu trẻ thường xuyên nghẹn, khó nuốt hay ăn uống bất thường kéo dài, nên đưa trẻ đi khám vì có thể có nguyên nhân sức khoẻ, không chỉ là chuyện phép tắc. Bài này chỉ bàn phần nếp nhà, không thay lời khuyên của bác sĩ.
Phần nên hiểu lại: phép ăn mỗi vùng một khác
Phép ăn không giống nhau ở mọi nơi. Có nơi coi húp canh thành tiếng nhẹ là bình thường, có nơi coi là thô. Nhiều gia đình người Thái ở Điện Biên, Sơn La ăn xôi bằng tay trong bữa cơm thường, đó là nếp đúng của nơi ấy chứ không phải thiếu phép. Có nhà bưng bát sát miệng khi ăn, có nhà để bát trên mâm. Dạy trẻ phép ăn của nhà mình là đúng, nhưng cũng cần dạy trẻ không chê phép ăn của nhà khác, vùng khác.
Trẻ có khó khăn vận động, trẻ đang tập ăn, người già run tay đều không thể ăn theo khuôn mẫu. Phép ăn là để mọi người dễ chịu khi ở cạnh nhau, không phải để làm khó người yếu. Một ông cụ phải dùng thìa thay đũa, một em bé làm rơi vãi đều cần được giúp, không cần được nhắc phép.
Cuối cùng, phép ăn không nên thành thước đo để xếp loại con cái. So sánh "con nhà bên ăn gọn gàng, con thì như thế" chỉ làm trẻ tự ti. Mỗi đứa trẻ học phép ăn theo nhịp riêng, và người lớn chỉ cần kiên nhẫn với cùng một vài lời nhắc trong nhiều tháng.
Câu hỏi thường gặp
Ăn có nhai nói có nghĩ là tục ngữ hay thành ngữ?
Câu này thường được xếp vào tục ngữ, vì nó là một câu trọn ý và mang lời khuyên ứng xử. Vế đầu nói về ăn uống, vế sau nói về lời ăn tiếng nói, hai vế soi vào nhau.
Vì sao không được cắm đũa dựng đứng vào bát cơm?
Ở nhiều gia đình Việt, bát cơm cắm đũa đứng gợi tới bát cơm cúng người đã khuất, nên người ta kiêng làm vậy trong bữa ăn thường. Dù không phải ai cũng để ý, giữ phép này giúp tránh làm người lớn tuổi phật lòng.
Trẻ nhai to, nhai há miệng thì nhắc thế nào?
Nên tập vào lúc vui, như cùng tập nhai khép miệng ở một bữa cuối tuần, và thống nhất một ám hiệu kín đáo để nhắc khi có người khác. Không nhại tiếng nhai của trẻ hay nhắc trước mặt bạn bè, họ hàng.
Có nên cấm trẻ nói chuyện trong bữa ăn không?
Không cần cấm. Lời dạy chỉ là không nói khi miệng đang đầy thức ăn. Trò chuyện nhẹ nhàng trong bữa là điều nhiều gia đình muốn giữ, chỉ cần dạy trẻ nuốt xong rồi nói và không nói to át người khác.
Trẻ ăn quá lâu, ngậm cơm thì có phải do không biết phép ăn?
Thường không phải. Trẻ ngậm cơm hay vì đã no, ăn vặt trước bữa, bị phân tâm bởi tivi, đồ chơi, hoặc chán món. Đặt giờ bữa hợp lý và bỏ phân tâm thường giúp nhiều. Nếu kéo dài kèm chậm lớn hay khó nuốt, nên đưa trẻ đi khám.