LoiDay.comLời Dạy
Tính nết và cách ở đời

Con chê bạn ăn mặc cũ: dạy con "tốt gỗ hơn tốt nước sơn" khi chọn bạn

Con chê bạn ăn mặc cũ, chỉ muốn chơi với bạn có đồ đẹp: cách nói chuyện để con hiểu "tốt gỗ hơn tốt nước sơn" và biết nhìn bạn qua cách đối xử.

Two Vietnamese primary school girls sharing a lunch box on a schoolyard bench in Quang Ngai, one in a faded uniform, viewed from behind under a big tree, dappled sunlight

Một tối con về kể: "Con không chơi với bạn ấy đâu, áo bạn ấy cũ lắm, cặp còn rách". Câu nói làm nhiều bố mẹ giật mình, vì nó chạm đúng vào điều ông bà vẫn dặn: "tốt gỗ hơn tốt nước sơn, xấu người đẹp nết còn hơn đẹp người". Trẻ không sinh ra đã biết chấm người qua cái áo; con học điều đó từ đâu đó, và con có thể học lại cách nhìn khác.

Bài này dành cho bố mẹ có con tuổi tiểu học, trung học cơ sở đang bắt đầu chọn bạn theo đồ đạc, điện thoại, quần áo. Không có lời giảng đạo đức dài; chỉ có cách hiểu vì sao trẻ so bì, cách hỏi chuyện để con tự nghĩ lại, những việc trong nhà vô tình dạy con trọng vẻ ngoài, và cách giúp con nhận ra một người bạn tốt qua việc bạn ấy làm.

Câu ca dao nói gì, và vì sao trẻ cần nghe lúc này

Cặp câu "tốt gỗ hơn tốt nước sơn, xấu người đẹp nết còn hơn đẹp người" mượn chuyện đồ gỗ trong nhà: cái tủ, cái giường đóng bằng gỗ tốt thì dùng mấy đời, còn lớp sơn bóng bên ngoài vài năm là tróc. Người xưa dùng hình ảnh ấy để nói về con người: cái quý là tính nết, sự tử tế bên trong, không phải cái vẻ bóng bẩy bên ngoài.

Ở tuổi đi học, trẻ bắt đầu bước ra khỏi gia đình và tự tìm chỗ đứng trong nhóm bạn. Đồ đạc, quần áo trở thành thứ dễ nhìn nhất để xếp ai vào nhóm nào. Không phải trẻ xấu tính; trẻ chỉ đang dùng cái thước đơn giản nhất mình có. Nếu không ai đưa cho con một cái thước khác, con sẽ dùng mãi cái thước ấy, cho đến khi chính con bị người khác đo bằng nó.

Vì thế lúc con buông câu chê bạn ăn mặc cũ là lúc tốt để nói chuyện, không phải để mắng. Một lời mắng "con hư, sao lại khinh bạn" làm con im lặng, nhưng không làm con nghĩ khác. Một cuộc nói chuyện đúng lúc có thể làm câu ca dao của ông bà đi vào đầu con một cách tự nhiên.

Trẻ học cách chấm người qua vẻ ngoài từ đâu

Từ lời người lớn trong nhà. Một câu bình phẩm "nhà đấy nghèo, ăn mặc lôi thôi", "con bé ấy trông sang thế", nói vô tình trong bữa cơm, trẻ nghe và nhớ. Trẻ học cách nhìn người từ cách người lớn nhìn người.

Từ cách bố mẹ khen con. Nếu lời khen nhiều nhất con nhận được là "hôm nay con mặc đẹp quá", con sẽ hiểu vẻ ngoài là thứ đáng được chú ý nhất.

Từ nhóm bạn trong lớp. Ở nhiều lớp, có những nhóm nhỏ chơi với nhau theo kiểu điện thoại, giày dép. Con muốn được nhận vào nhóm ấy, và chê người khác là cách để chứng tỏ mình thuộc về nhóm.

Từ những gì con xem trên mạng. Video khoe đồ, đập hộp, thử quần áo xuất hiện liên tục, và trẻ khó phân biệt đâu là quảng cáo, đâu là đời thật. Cái đẹp bên ngoài được phóng to, còn tính nết thì không quay được.

Từ chính nỗi lo của con. Có khi con chê bạn vì con sợ mình cũng bị chê. Đẩy người khác xuống là cách vụng về để thấy mình an toàn hơn.

Nói chuyện với con khi con chê bạn

Mục tiêu của cuộc nói chuyện là con tự nhìn lại, không phải con nhận lỗi cho xong. Một trình tự nhẹ nhàng:

  1. Hỏi trước khi nói: "Bạn ấy tên gì? Ngồi ở đâu trong lớp? Con thấy bạn ấy thế nào?" Để con kể nhiều hơn về người bạn ấy, ngoài cái áo.
  2. Hỏi về việc làm: "Bạn ấy có hay giúp ai không? Có bao giờ bạn ấy nói xấu ai không? Giờ ra chơi bạn ấy làm gì?" Những câu hỏi này đưa con sang một cái thước khác.
  3. Đổi chỗ đứng: "Nếu một hôm áo con bị rách mà cả nhóm không chơi với con, con thấy sao?" Không cần con trả lời to; chỉ cần con nghĩ.
  4. Kể câu ca dao của ông bà, kèm một chuyện có thật trong nhà: chẳng hạn chuyện ông nội ngày xưa đi học bằng đôi dép cao su và người bạn đã cho ông mượn sách.
  5. Để mở: không bắt con hứa phải chơi với bạn ấy ngay. Chỉ gợi ý: "Mai con thử nói chuyện với bạn ấy một lần, xem bạn ấy thích gì."

Trẻ không thay đổi sau một buổi tối. Nhưng nếu những câu hỏi ấy lặp lại qua nhiều lần, con sẽ dần quen tự hỏi chúng khi gặp một người mới, và đó là lúc câu ca dao đã thành của con.

Nhìn bạn qua nước sơn và qua gỗ

Cho trẻ một cái thước khác nghĩa là chỉ cho con những điều đáng để ý ở một người bạn. Bảng dưới có thể dùng như một câu chuyện vui buổi tối, cùng con điền thêm.

Nước sơn: dễ thấy, mau phaiGỗ: khó thấy, bền lâu
Áo mới, cặp đẹp, giày đắt tiềnCó giữ lời hứa với bạn không
Điện thoại đời mớiCó chia đồ, chia chỗ ngồi không
Nói chuyện to, được nhiều người để ýCó bênh bạn khi bạn bị trêu không
Nhà to, bố mẹ có xeCó nói thật, kể cả khi nói thật bị thiệt
Hay khoe chuyến đi chơiCó hỏi han khi bạn ốm, bạn buồn không
Ảnh đẹp trên mạngCó cư xử giống nhau với người được để ý và người không ai để ý

Cột bên phải không cần con chấm điểm bạn. Nó chỉ giúp con có thêm từ để nói về một người bạn ngoài "đẹp" và "xấu". Bố mẹ cũng nên tránh dùng bảng này để so con với bạn hay xếp ai tốt hơn ai; mục đích là mở rộng cách nhìn, không phải tạo thêm một bảng xếp hạng.

Những việc trong nhà nói to hơn lời dạy

Trẻ nhìn cách bố mẹ đối xử với cô bán rau, bác bảo vệ, người thợ đến sửa ống nước, và so với cách bố mẹ đối xử với khách sang trọng. Nếu sự khác biệt quá rõ, câu "tốt gỗ hơn tốt nước sơn" sẽ chỉ là câu nói. Muốn con trọng tính nết, người lớn cần chào hỏi, cảm ơn mọi người theo cùng một cách.

Cách nhà mình chi tiêu cũng là một bài học. Một gia đình ở Lâm Đồng, ví dụ giả định, quyết định không mua cho con chiếc cặp đắt tiền mà cả lớp đang có, chỉ vì cái cặp cũ vẫn còn dùng tốt. Bố mẹ giải thích ngắn: nhà mình mua đồ khi cần, không mua vì người khác có. Con bé buồn mấy hôm, nhưng cũng là lần đầu tiên con thấy rõ cảm giác của người "không có", và từ đó ít chê bạn hơn.

Lời khen trong nhà nên chuyển dần sang việc làm: "hôm nay con chia bánh cho em, mẹ thấy rồi", "con xin lỗi bạn trước, giỏi lắm". Không cần bỏ hẳn lời khen vẻ ngoài, nhưng tỉ lệ nên nghiêng về phía tính nết. Trẻ lớn lên với những lời khen như vậy sẽ tự biết thứ gì đáng quý ở người khác.

Tuổi mới lớn: nước sơn là điện thoại và ảnh trên mạng

Lên trung học cơ sở, cái áo, cái cặp dần nhường chỗ cho thứ nước sơn khác: điện thoại đời nào, tài khoản mạng xã hội có bao nhiêu người theo dõi, ảnh đăng lên đẹp đến đâu. Trẻ ở tuổi này nhạy cảm với cái nhìn của bạn bè hơn bất kỳ lúc nào, và một bức ảnh ít lượt thích có thể làm con buồn cả buổi tối. Câu ca dao về gỗ và sơn lúc này cần được nói bằng ngôn ngữ của con.

Một cách là cùng con nhìn lại những người bạn con thật sự tin cậy. Họ có phải là những người có ảnh đẹp nhất không, hay là người đã ngồi với con khi con thi trượt, người nhắn hỏi khi con nghỉ học? Phần lớn trẻ sẽ tự nhận ra rằng những người bạn quý nhất không nhất thiết là người nổi bật nhất. Bố mẹ không cần kết luận thay; chỉ cần đặt câu hỏi rồi để con nghĩ.

Bố mẹ cũng nên nói thật với con rằng ảnh trên mạng là phần nước sơn người ta chọn để khoe, phần gỗ thì không ai đăng lên. Một bạn trông lúc nào cũng vui vẻ, đầy đủ trên mạng có thể đang có những chuyện khó ở nhà. Hiểu điều đó giúp con bớt so bì, bớt tự ti, và cũng bớt vội đánh giá người khác qua một tấm ảnh. Nếu thấy con buồn bã kéo dài vì chuyện mạng xã hội, ngủ kém, tránh gặp bạn, nên trò chuyện kỹ hơn và khi cần thì tìm đến chuyên viên tâm lý học đường.

Khi chính con bị chê vì ăn mặc

Có lúc câu chuyện đảo chiều: con về kể bị bạn chê áo cũ, giày không có hiệu, điện thoại cũ. Phản ứng tự nhiên của bố mẹ là thương con và muốn mua ngay món đồ ấy để con khỏi bị chê. Đôi khi việc đó hợp lý, nếu đồ của con thật sự đã hỏng hay quá chật. Nhưng nếu mua chỉ để con theo kịp bạn, con sẽ học rằng cách thoát khỏi bị chê là chạy theo nước sơn.

Cách khác là nghe con kể hết, công nhận cảm giác của con, rồi nhắc con nhìn lại những người bạn không chê mình. Đó mới là bạn đáng giữ. Bố mẹ có thể kể chuyện chính mình từng bị chê hồi nhỏ và đã vượt qua thế nào. Nếu việc chê bai kéo dài, thành trêu chọc, cô lập, bố mẹ nên trao đổi với giáo viên chủ nhiệm, vì đó đã là chuyện bắt nạt chứ không còn là chuyện đồ đạc.

Cả hai chiều, chê bạn và bị chê, đều là dịp để con hiểu câu ca dao của ông bà bằng chính trải nghiệm của mình. Trẻ hiểu được qua trải nghiệm thì nhớ lâu hơn mọi bài giảng.

Bố mẹ cũng nên nhớ rằng con không cần phải chơi với tất cả mọi người. Không hợp tính thì có quyền không thân; điều câu ca dao dạy là đừng gạt ai ra chỉ vì cái áo, cái cặp. Tôn trọng một người bạn không có nghĩa là bắt con phải thành bạn thân của người ấy.

Câu hỏi thường gặp

"Tốt gỗ hơn tốt nước sơn" có nghĩa là gì?

Câu tục ngữ mượn hình ảnh đồ gỗ: gỗ tốt thì bền, còn lớp sơn bóng bên ngoài mau phai. Ý nói phẩm chất, tính nết bên trong quý hơn vẻ ngoài. Câu thường đi cùng vế "xấu người đẹp nết còn hơn đẹp người".

Con chê bạn nghèo thì có nên mắng con không?

Mắng làm con im nhưng không làm con nghĩ khác. Tốt hơn là hỏi con về người bạn ấy ngoài chuyện quần áo, hỏi về việc bạn làm, và gợi con thử đặt mình vào chỗ bạn. Kiên nhẫn qua nhiều lần nói chuyện thường hiệu quả hơn một lần mắng.

Có nên mua đồ đắt tiền cho con để con không bị bạn chê?

Nếu đồ của con thật sự hỏng hoặc không còn vừa thì nên thay. Nếu chỉ để con theo kịp bạn, việc mua dễ dạy con rằng cách thoát bị chê là chạy theo vẻ ngoài. Nên nói chuyện với con về những người bạn không chê mình.

Làm sao giúp con chọn bạn tốt mà không áp đặt?

Bạn không chọn bạn thay con, mà giúp con có thêm cách nhìn: bạn có giữ lời không, có tử tế với người khác không, có nói thật không. Hỏi chuyện đều đặn về bạn bè của con và nghe con kể, thay vì cấm đoán.

Con bị bạn chê ăn mặc cũ kéo dài thì làm sao?

Nghe con kể hết và công nhận cảm giác của con. Nếu việc chê bai kéo dài thành trêu chọc, cô lập, bạn nên trao đổi với giáo viên chủ nhiệm để nhà trường can thiệp, vì khi đó chuyện đã thành bắt nạt, không còn là chuyện quần áo.

Bố mẹ nên khen con thế nào để con trọng tính nết?

Khen cụ thể vào việc làm, như khi con chia đồ, nhường em, xin lỗi bạn, giữ lời hứa. Không cần bỏ hẳn lời khen ngoại hình, nhưng nên để lời khen về tính nết chiếm phần nhiều hơn, để con hiểu điều gì đáng quý.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138