"Đánh kẻ chạy đi, không ai đánh người chạy lại": người xưa đã tóm cả một cách ở đời vào câu tục ngữ ấy. Người làm sai mà bỏ chạy, chối quanh, đổ cho người khác thì càng bị truy; người làm sai mà quay lại nhận, xin sửa thì cơn giận của người bị thiệt tự hạ xuống. Câu nói nghe như kinh nghiệm đánh nhau ở làng, thật ra là bài học về lòng người.
Bài này không bàn chuyện dạy trẻ xin lỗi, mà bàn chuyện khó hơn: người lớn nhận lỗi với người lớn. Làm hỏng cái máy khoan mượn của hàng xóm, lỡ một câu khó nghe trong đám cưới họ hàng, quên mất việc anh chị nhờ. Bạn sẽ thấy vì sao nhận lỗi lại khó với người trưởng thành, một lời nhận lỗi đủ gồm những gì, và những cách xin lỗi tưởng là nhận mà thật ra là chạy.
Câu tục ngữ nói gì về lòng người
Hình ảnh trong câu tục ngữ rất cụ thể: một người phạm lỗi, bị đuổi. Nếu anh ta chạy trốn, người đuổi càng hăng, vì ngoài cái lỗi ban đầu còn thêm cái tức bị coi thường. Nếu anh ta dừng lại, quay về, cúi đầu nhận, người đuổi bỗng không còn lý do để ra tay. Cơn giận cần một đối tượng chống lại; khi đối tượng ấy tự đứng ra nhận, cơn giận không còn chỗ bám.
Ông bà ta có thêm những câu cùng tinh thần: "nhân vô thập toàn", không ai hoàn hảo cả mười phần; "biết sai thì sửa"; và câu chê "già néo đứt dây" dành cho người cố cãi đến cùng. Người xưa không đòi ai cũng không bao giờ sai. Họ đòi người sai phải có gan quay lại.
Đặt vào đời sống hôm nay, câu tục ngữ vẫn đúng gần như nguyên vẹn. Người ta dễ tha cho một người hàng xóm làm vỡ chậu cây rồi sang gõ cửa xin lỗi, hơn là một người làm vỡ rồi lặng lẽ kê lại cho khuất. Cái thiệt về chậu cây như nhau; cái khác nằm ở chỗ người kia có được tôn trọng hay không.
Vì sao người lớn khó nhận lỗi hơn trẻ con
Sợ mất mặt. Người lớn có vai vế: là anh cả, là trưởng phòng, là bố mẹ. Nhận sai trước người dưới hay trước đông người bị coi như tự hạ mình. Thực tế thường ngược lại: người dám nhận sai được nể hơn.
Sợ phải đền. Nhận làm hỏng đồ nghĩa là phải đền, phải sửa. Nỗi sợ mất tiền khiến nhiều người chọn cách im lặng, chờ xem người kia có phát hiện không.
Tự thấy mình không cố ý. "Mình đâu có muốn thế" là câu tự bào chữa phổ biến nhất. Không cố ý thì nhẹ tội hơn, nhưng người bị thiệt vẫn thiệt. Nhận lỗi là nhận hậu quả, không phải nhận rằng mình xấu.
Quen tự bảo vệ từ nhỏ. Người lớn lên trong nhà mà mỗi lần sai bị đánh mắng nặng thường học được phản xạ chối trước đã. Phản xạ ấy theo họ đến tuổi trưởng thành, và cần được nhận ra để sửa.
Nghĩ rằng chuyện nhỏ, người kia sẽ quên. Chuyện nhỏ với người gây ra có thể là chuyện lớn với người chịu. Người kia không quên; họ chỉ thôi nhắc, và ghi nhớ thêm một điều về tính nết của bạn.
Một lời nhận lỗi đủ gồm những gì
Nhận lỗi không phải chỉ nói "xin lỗi". Một lời nhận lỗi khiến người ta nguôi thường có đủ năm phần, theo thứ tự này:
- Nói rõ việc mình đã làm: "Hôm qua em mượn máy khoan của bác, em dùng quá tải nên cháy mô tơ." Gọi đúng tên việc, không nói vòng.
- Thừa nhận ảnh hưởng tới người kia: "Bác đang cần dùng cuối tuần này mà giờ không có." Cho người kia thấy mình hiểu họ thiệt gì.
- Nhận trách nhiệm, không thêm chữ "nhưng": "Lỗi ở em." Bỏ hẳn những câu như "nhưng máy cũng cũ rồi".
- Đề nghị sửa chữa cụ thể: "Em mang đi sửa, nếu không sửa được thì em mua cái mới cùng loại cho bác, trong tuần này." Có việc, có hạn.
- Nói điều mình sẽ làm khác đi: "Lần sau mượn gì em hỏi bác cách dùng trước." Phần này cho thấy lời xin lỗi có hướng về sau.
Lời xin lỗi thiếu phần thứ tư thường bị coi là suông; thiếu phần thứ ba thì nghe như đang cãi. Bạn không cần nói đủ năm phần thành một bài, nhưng nên kiểm lại trong đầu xem mình có bỏ sót phần nào không.
Những cách "xin lỗi" thật ra là chạy
Có những lời nghe như nhận lỗi nhưng người nghe cảm thấy như bị đẩy ra xa thêm. Bảng dưới gom vài kiểu hay gặp:
| Câu nói | Người nghe hiểu là | Nói lại thế nào |
|---|---|---|
| "Xin lỗi nếu anh thấy bị xúc phạm" | Lỗi nằm ở cảm giác của người nghe, không phải ở lời người nói | "Câu em nói hôm đó là khó nghe, em xin lỗi anh" |
| "Xin lỗi, nhưng tại chị cũng…" | Đây là màn đổi lỗi | Nhận phần của mình trước; phần của người kia để lúc khác, nếu thật cần |
| "Thôi được rồi, xin lỗi, được chưa" | Bị ép phải nói, không thật lòng | Chờ đến lúc bình tĩnh rồi nói lại đầy đủ |
| Tặng quà mà không nói gì | Muốn mua sự cho qua | Nói trước, quà sau, nếu có |
| Xin lỗi qua người khác | Không đủ tôn trọng để nói trực tiếp | Gặp hoặc gọi trực tiếp; nhắn tin chỉ khi không thể gặp |
Điểm chung của các câu bên trái là chúng đặt người nói vào chỗ an toàn: lỗi được chia đôi, được đẩy sang cảm giác của người nghe, hoặc được che bằng một món quà. Người nghe nhận ra điều đó rất nhanh. Khi tự mình nói lời xin lỗi, nên xưng hô đúng vai vế trong nhà, trong xóm như em, cháu, con, anh, chị, và giữ giọng bình thường, không cao, không mỉa.
Quên việc người khác nhờ: lỗi nhỏ mà hay mất lòng
Trong các loại lỗi giữa người lớn với nhau, quên việc được nhờ là loại hay gặp nhất và cũng hay bị xem nhẹ nhất. Chị gái nhờ đón cháu hộ một buổi, bạn cũ nhờ hỏi giúp chỗ học cho con, mẹ nhờ gửi giấy tờ về quê. Người nhận lời gật đầu rất nhanh, rồi việc trôi đi giữa trăm việc khác. Đến khi người nhờ hỏi lại, phản xạ đầu tiên thường là "ôi, dạo này bận quá".
Câu "bận quá" là một kiểu chạy đi trong câu tục ngữ: nó đẩy lỗi sang hoàn cảnh. Người nghe hiểu ra rằng việc của họ đứng sau mọi việc khác. Cách quay lại là nói thẳng: "Em quên mất việc chị nhờ, lỗi ở em." Sau đó làm ngay nếu còn kịp, hoặc nói rõ hậu quả đã xảy ra và mình có thể bù thế nào. Chẳng hạn quên gửi giấy tờ khiến mẹ lỡ hạn nộp, thì việc của mình là cùng mẹ hỏi lại nơi nhận hồ sơ xem có cách bổ sung không, chứ không phải chỉ xin lỗi rồi thôi.
Để lần sau không lặp lại, cách đơn giản nhất là ghi ngay lúc nhận lời: một dòng trong sổ tay, một nhắc việc trên điện thoại có giờ cụ thể. Và nếu biết mình không làm được, từ chối ngay từ đầu tử tế hơn nhận lời rồi quên. Ông bà ta trọng người nhận lỗi, nhưng còn trọng hơn người ít phải nhận lỗi vì biết lượng sức mình trước khi gật đầu.
Lỡ lời trong họ hàng và chỗ đông người
Một ví dụ giả định: trong đám cưới em họ ở Hưng Yên, một người chú lỡ đùa về chuyện cô cháu gái ba mươi tuổi chưa chồng ngay trước bàn đông khách. Cả bàn cười, cô cháu cũng cười, nhưng về nhà khóc. Người chú không biết, hoặc biết mà nghĩ "đùa thôi mà". Mối quan hệ giữa hai chú cháu nguội dần từ hôm đó mà không ai nói ra.
Lỡ lời nơi đông người cần được gỡ, nhưng không nhất thiết gỡ trước đông người. Cách hợp lý là gặp riêng hoặc gọi riêng, nói rõ câu mình đã nói, thừa nhận nó làm người kia khó xử, và xin lỗi. Nếu câu nói đã gây hiểu lầm cho người khác, chẳng hạn làm người ta tưởng cháu có chuyện gì, thì nên đính chính lại với những người đã nghe. Người lớn tuổi xin lỗi người nhỏ tuổi không mất vai vế; ngược lại, cháu sẽ nhớ mãi rằng chú là người biết điều.
Còn nếu chính bạn là người được xin lỗi, nhận lời xin lỗi cũng cần tử tế. Một câu "cháu cảm ơn chú đã nói" là đủ để khép chuyện lại. Không cần kể lể thêm, không cần bắt người kia nhận thêm lần nữa. Ông bà ta không đánh người chạy lại; ta cũng không nên bắt người chạy lại phải quỳ.
Khi lời xin lỗi chưa được nhận
Có những lỗi lớn đến mức một lời xin lỗi không đủ, ít nhất là chưa đủ ngay. Người bị tổn thương có quyền cần thời gian, có quyền chưa muốn gặp. Nhận lỗi rồi bắt người kia phải tha ngay là một kiểu áp lực, và thường làm mọi việc tệ hơn.
Lúc ấy, việc của người có lỗi là làm phần đền bù mình đã hứa, giữ đúng thay đổi mình đã nói, và để thời gian làm phần còn lại. Có thể nhắn một lần rằng mình vẫn sẵn lòng nói chuyện khi người kia muốn, rồi thôi, không nhắn dồn, không nhờ người khác đến thuyết phục. Tha thứ là việc của người bị thiệt; mình chỉ chuẩn bị cho nó có thể xảy ra.
Nếu sự việc liên quan đến thiệt hại lớn về tiền bạc, tài sản, hay có tranh chấp về trách nhiệm, nên nhờ người hoà giải ở cơ sở hoặc hỏi luật sư để hai bên có một thoả thuận rõ ràng. Một thoả thuận công bằng, có giấy tờ, cũng là một cách nhận lỗi nghiêm túc, và giữ được tình nghĩa lâu hơn những lời hứa miệng.
Và cũng đừng quên phần của chính mình: sau một lỗi lớn, người có lỗi thường tự dằn vặt rất lâu. Nhận lỗi, sửa lỗi xong thì cho phép mình bước tiếp. Ông bà dạy biết sai thì sửa, chứ không dạy mang cái sai theo suốt đời; một người cứ day dứt mãi thì cũng khó mà sống tử tế với những người còn lại.
Câu hỏi thường gặp
"Đánh kẻ chạy đi, không ai đánh người chạy lại" nghĩa là gì?
Câu tục ngữ nói rằng người phạm lỗi mà bỏ chạy, chối tội thì càng bị truy đuổi, còn người quay lại nhận lỗi thì được bỏ qua. Ý khuyên con người dám nhận sai, và cũng khuyên người bị thiệt nên bao dung với người đã thật lòng nhận lỗi.
Làm hỏng đồ mượn của hàng xóm thì nên xử lý thế nào?
Báo ngay cho chủ đồ, nói rõ hỏng như thế nào, nhận là lỗi của mình và đề nghị sửa hoặc đền cụ thể trong một thời hạn. Đừng âm thầm trả lại rồi chờ xem người ta có phát hiện không, vì điều đó làm mất lòng tin hơn cả món đồ.
Người lớn tuổi có nên xin lỗi người nhỏ tuổi không?
Có. Nhận sai không làm mất vai vế; nó làm người nhỏ tuổi nể trọng hơn. Bạn nên gặp riêng, nói rõ việc mình đã làm và xin lỗi bằng cách xưng hô đúng vai trong nhà, như chú với cháu, anh với em.
Xin lỗi mà người kia không chịu nhận thì làm gì tiếp?
Cho người kia thời gian. Làm đúng những gì mình đã hứa đền bù hay thay đổi, nhắn một lần rằng mình sẵn lòng nói chuyện khi họ muốn, rồi thôi. Không nhắn dồn và không nhờ người khác đến thuyết phục thay mình.
Nhắn tin xin lỗi có được không?
Được khi không thể gặp hay gọi, hoặc khi người kia chưa muốn nói chuyện trực tiếp. Tin nhắn vẫn nên đủ các phần: việc mình đã làm, ảnh hưởng tới người kia, nhận trách nhiệm và cách sửa. Khi có dịp, vẫn nên nói lại trực tiếp.
Có nên kèm quà khi xin lỗi không?
Quà chỉ nên đi sau lời xin lỗi rõ ràng, không thay cho nó. Với đồ làm hỏng, việc đền đúng món đó quan trọng hơn quà. Tặng quà mà không nói gì dễ bị hiểu là muốn mua sự cho qua.