"Ăn quả nhớ kẻ trồng cây" là một trong những lời dạy được ông bà nhắc nhiều nhất, và cũng là lời dạy dễ bị quên nhất khi cuộc sống đã khá lên. Ai cũng từng được giúp lúc khó: bà chủ nhà trọ cho nợ tiền phòng thời sinh viên, người anh trong nghề chỉ cho từng việc nhỏ, người hàng xóm trông con giúp lúc vợ chồng phải đi viện. Qua mấy năm, mỗi người một ngả, những ân tình ấy dễ trôi đi.
Bài này nói về chuyện giữ ơn và trả ơn của người trưởng thành: vì sao người xưa đặt chữ ơn nặng như vậy, những ơn nào hay bị quên, trả ơn thế nào cho phải mà không biến thành giao dịch, và khi nào chuyện ơn nghĩa trở thành gánh nặng cần được nhìn lại. Lòng biết ơn của trẻ nhỏ là một đề tài riêng; ở đây là của người lớn.
Chữ ơn trong đời sống làng quê
Ngoài "ăn quả nhớ kẻ trồng cây", kho tục ngữ có cả một chuỗi câu về ơn nghĩa: "uống nước nhớ nguồn", "ăn bát cơm dẻo nhớ nẻo đường đi", và những câu chê như "ăn cháo đá bát", "qua cầu rút ván", "được chim bẻ ná, được cá quên nơm". Số lượng câu chê nhiều cho thấy người xưa gặp không ít chuyện vô ơn, và coi đó là thói xấu đáng sợ.
Trong làng, sống còn dựa vào việc giúp nhau. Hôm nay nhà này cho vay thúng thóc, mai nhà kia sang gặt hộ. Không có giấy nợ, không có hợp đồng, chỉ có trí nhớ và lương tâm. Người nhớ ơn thì lần sau được giúp tiếp; người quên ơn thì cả làng biết, và lúc hoạn nạn không ai đến. Chữ ơn vì thế vừa là đạo lý, vừa là cái lưới an sinh của một cộng đồng nghèo.
Hôm nay ta có ngân hàng, bảo hiểm, dịch vụ, nên cảm giác phải dựa vào người khác ít đi. Nhưng những lúc khó nhất trong đời, như mất việc, ốm nặng, mới ra trường chưa có gì, vẫn thường có một người cụ thể đã đưa tay ra. Giữ ơn người ấy là giữ lấy phần tử tế mà mình từng được nhận.
Những ơn hay bị quên nhất
Không ai cố ý vô ơn. Ơn bị quên vì nó nhỏ, vì đã lâu, vì người giúp không bao giờ nhắc. Thử nhìn lại danh sách dưới đây, có thể bạn sẽ nhớ ra vài gương mặt:
- Người chủ nhà trọ, người quen cho ở nhờ những năm mới lên thành phố, có khi cho nợ tiền phòng mà không nói gì.
- Người dạy nghề đầu tiên: anh thợ cả, chị kế toán trưởng, người đã kiên nhẫn chỉ từng việc khi mình còn vụng.
- Thầy cô từng dạy thêm không lấy tiền khi nhà mình khó khăn.
- Người hàng xóm trông con, nấu cơm hộ những ngày cả nhà phải đi viện.
- Người đã giới thiệu mình vào chỗ làm, viết thư giới thiệu, nói một câu tốt về mình đúng lúc.
- Anh chị em trong nhà đã nhường phần học cho mình, đi làm sớm để em được đi học.
- Người lạ đã giúp lúc mình gặp nạn trên đường: đưa đi viện, giữ hộ đồ, chở về tận nhà.
Một số người trong danh sách ấy có thể đã già, đã chuyển đi, hoặc đã mất. Nhớ ra họ không nhằm để mình day dứt, mà để biết ơn còn có thể trả theo cách nào, cho chính họ, cho con cháu họ, hoặc cho một người khác đang ở vị trí mình ngày xưa.
Trả ơn thế nào cho phải
Trước hết là nói ra. Nhiều người giúp không cần gì cả, nhưng một lời cảm ơn cụ thể sau nhiều năm làm họ vui hơn mọi món quà: "Hồi đó nếu không có cô cho nợ tiền phòng, cháu đã bỏ học." Nói cụ thể việc họ đã làm và nó đã thay đổi gì cho mình.
Giữ liên lạc đều đặn, không chỉ lúc cần. Một cuộc gọi dịp Tết, một tin hỏi thăm khi nghe tin họ ốm. Trả ơn bằng sự có mặt bền bỉ hơn một lần quà to rồi biến mất.
Giúp lại đúng lúc họ cần. Khi người từng giúp mình gặp khó, đó là lúc chữ ơn được đo thật. Không cần chờ họ mở lời; nghe tin là hỏi xem mình làm được gì.
Quà vừa phải, đúng người. Quà nên hợp với hoàn cảnh của người nhận, không làm họ ngại. Với người già, thường là thời gian ngồi chơi, nghe chuyện, quan trọng hơn món quà đắt.
Trả ơn qua người khác. Có những ơn không thể trả trực tiếp. Người thầy đã mất, người lạ không biết tên. Cách người xưa vẫn làm là giúp lại một người khác đang khó như mình từng khó. Ơn đi tiếp, không dừng lại.
Khi ơn nghĩa trở thành gánh nặng
Chữ ơn cũng có mặt trái. Có người giúp rồi nhắc mãi, dùng ơn cũ để đòi hỏi: "hồi đó không có tao thì mày làm gì có hôm nay", rồi nhờ vả những việc vượt quá sức, có khi là việc sai. Người mang ơn rơi vào thế khó: từ chối thì mang tiếng vô ơn, nhận lời thì thiệt mình, có khi thiệt cả người khác.
Lời dạy "ăn quả nhớ kẻ trồng cây" không đòi người ăn quả phải làm mọi điều kẻ trồng cây muốn. Nhớ ơn là trân trọng và đáp lại bằng những gì mình làm được một cách chính đáng. Bạn vẫn có thể biết ơn mà từ chối một yêu cầu vượt giới hạn, như cho vay số tiền mình không có, đứng tên giấy tờ cho việc mình không rõ, hay làm sai quy định ở chỗ làm. Từ chối như vậy nên đi kèm lời tử tế: "Em vẫn nhớ ơn anh, nhưng việc này em không làm được."
Với ơn liên quan đến tiền bạc, nên rạch ròi. Tiền vay thì có giấy, có hẹn trả; tiền được cho thì ghi nhớ và đáp lại bằng cách khác. Trộn lẫn ơn và nợ là con đường ngắn nhất đi đến hiểu lầm giữa những người từng thân nhau.
Nhận ơn cho khéo: khi mình là người được giúp
Giữ ơn bắt đầu từ lúc nhận giúp đỡ chứ không phải nhiều năm sau. Người xưa có câu "của cho không bằng cách cho"; ngược lại, cách nhận cũng quan trọng không kém của được nhận. Một người nhận giúp mà không nói rõ mình cần gì, nhận xong không báo lại, khiến người giúp không biết việc của mình có ích hay không, lần sau sẽ ngại giúp tiếp.
Khi nhờ ai, nên nói cụ thể việc cần, thời gian cần, và điều mình sẽ tự lo, để người kia biết mình đang nhận lời đến đâu. Khi được giúp xong, báo lại kết quả: "Nhờ chị giới thiệu, em đã được nhận vào làm từ tuần sau", "Cháu bé đã xuất viện, cảm ơn bác trông giúp mấy hôm". Một câu báo lại như thế là phần đầu tiên của việc trả ơn, và nhiều người giúp chỉ mong có vậy.
Nếu được giúp bằng tiền, nên rõ ràng ngay từ đầu đó là tiền cho hay tiền cho vay, và nếu là vay thì ghi lại, hẹn ngày trả, trả đúng hẹn hoặc báo sớm khi chưa trả được. Rõ ràng như vậy không làm mất tình cảm; nó giữ cho tình cảm khỏi bị tiền làm vẩn đục. Cũng đừng ngại nhận giúp đỡ khi thật sự cần: người xưa dạy nhớ ơn, chứ không dạy sợ mang ơn đến mức tự xoay xở một mình khi đang ốm, đang túng.
Một ví dụ giả định về trả ơn bền bỉ
Một người đàn ông ở An Giang, những năm học nghề sửa xe ở thành phố, được một cặp vợ chồng già bán nước đầu ngõ cho ăn chịu hơn một năm. Mười mấy năm sau, anh đã có tiệm riêng ở quê. Anh không mang đến một món quà lớn. Anh làm một việc nhỏ hơn mà khó hơn: cứ dịp Tết và rằm tháng Bảy là gọi điện, mỗi năm ghé thăm một lần, khi ông cụ nằm viện thì về trông hai đêm để con cái ông cụ được nghỉ.
Ở tiệm, anh nhận hai cậu học nghề nhà khó khăn, cho ăn ở, dạy nghề, chỉ dặn một câu: "Sau này có nghề thì giúp lại người khác." Đó là cách anh trả phần ơn mà cặp vợ chồng già không bao giờ đòi.
Điều đáng chú ý là cả hai ông bà cụ chưa bao giờ nhắc chuyện cho ăn chịu năm nào. Với họ, đó chỉ là việc bình thường giữa người với người. Chính vì người giúp không nhắc, người được giúp càng phải tự nhớ; ơn càng không đòi thì càng dễ bị quên, và giữ được nó là thước đo tính nết của người nhận.
Câu chuyện giả định này không nhằm làm khuôn mẫu cho ai. Nó chỉ cho thấy ăn quả nhớ kẻ trồng cây không đo bằng giá trị món quà, mà bằng sự bền bỉ và bằng việc để quả ngọt ấy được trồng tiếp ở chỗ khác.
Truyền lòng biết ơn cho con cháu
Con cháu biết ơn ai khi chúng biết người ấy đã làm gì. Nhiều gia đình có những người ơn mà trẻ không bao giờ được nghe kể: bà hàng xóm đỡ mẹ lúc sinh, chú đồng nghiệp cho bố vay tiền mua thuốc năm nào. Kể cho con nghe những chuyện ấy, đưa con theo khi đi thăm, là cách đơn giản để chữ ơn đi qua thế hệ.
Cũng nên để con thấy bố mẹ nói lời cảm ơn với cả những người làm việc bình thường quanh mình. Một đứa trẻ quen nghe bố mẹ cảm ơn người lao công, bác bảo vệ, cô giáo sẽ lớn lên với cảm giác rằng không có gì mình nhận được là tự nhiên mà có.
Và khi con lớn, bố mẹ nên để con tự chọn cách trả ơn theo sức mình: viết vài dòng gửi thầy cô cũ, gọi điện cho bà ngoại, giúp một bạn trong lớp đang khó. Lời dạy của ông bà sống được là nhờ những việc nhỏ như vậy, lặp lại qua nhiều năm.
Câu hỏi thường gặp
"Ăn quả nhớ kẻ trồng cây" nghĩa là gì?
Câu tục ngữ khuyên khi hưởng thành quả thì phải nhớ đến người đã tạo ra hoặc giúp mình có được thành quả ấy. Nó dùng cho cả ơn cha mẹ, thầy cô, người từng giúp mình lúc khó, và ơn của những thế hệ đi trước.
Trả ơn bằng tiền có đúng không?
Tuỳ hoàn cảnh. Khi người từng giúp mình đang khó về tiền, giúp lại bằng tiền là phải lẽ. Nhưng nhiều người không cần tiền mà cần sự hỏi thăm, sự có mặt. Lời cảm ơn cụ thể và liên lạc đều đặn thường quý hơn một món quà đắt.
Người từng giúp mình đòi hỏi quá đáng thì làm sao?
Nhớ ơn không có nghĩa là phải làm mọi điều người ta muốn. Bạn vẫn có thể từ chối việc vượt sức hay việc sai, kèm lời tử tế rằng mình vẫn nhớ ơn họ. Chuyện tiền bạc thì nên rạch ròi, có giấy tờ khi vay mượn.
Người có ơn với mình đã mất thì trả ơn thế nào?
Bạn có thể hỏi thăm, giúp đỡ con cháu của họ khi cần, kể cho con mình nghe về họ, hoặc trả ơn qua người khác bằng cách giúp một người đang ở hoàn cảnh giống mình ngày xưa. Như vậy ơn được tiếp nối chứ không mất đi.
"Ăn cháo đá bát" khác gì "qua cầu rút ván"?
Cả hai đều chê người vô ơn. "Ăn cháo đá bát" nhấn vào việc được nhờ mà quay lại làm hại người giúp mình. "Qua cầu rút ván" nhấn vào việc dùng xong người khác thì cắt đứt, không cho ai dùng tiếp.
Làm sao dạy con nhớ ơn mà không bắt con mang nợ?
Kể cho con nghe ai đã giúp gia đình và giúp thế nào, đưa con theo khi đi thăm, và để con thấy bố mẹ cảm ơn người khác hằng ngày. Đừng biến chữ ơn thành món nợ đè lên con; để con tự chọn cách đáp lại theo sức mình.