LoiDay.comLời Dạy
Lời dạy trên mâm cơm

Bày mâm, xới cơm, dọn mâm: chia việc quanh bữa cơm gia đình cho cả trai lẫn gái

Những việc quanh bữa cơm gia đình: bày mâm, xới cơm, dọn mâm, rửa bát; việc nào hợp tuổi nào, cách chia cho cả trai lẫn gái và giữ nếp không thành gánh.

Two siblings, a boy and a girl, carrying stacked bowls and a round aluminium tray toward an outdoor sink in a Hai Phong courtyard after dinner, backs to the camera, warm lamplight

Một bữa cơm gia đình không bắt đầu lúc cầm đũa và không kết thúc lúc buông đũa: trước đó có người lau bàn, bày bát, xới cơm; sau đó có người dọn mâm, rửa bát, cất thức ăn. Ông bà xưa coi những việc quanh bữa ăn là phần của bữa ăn, và trẻ con trong nhà, trai hay gái, đều có phần trong đó.

Ở nhiều gia đình hôm nay, những việc này dồn vào một người, thường là mẹ hoặc bà, trong khi cả nhà ăn xong là đứng dậy. Bài này đi qua lời dạy của ông bà về chuyện làm quanh bữa, những việc cụ thể và tuổi phù hợp để giao cho trẻ, phép xới cơm, cách dọn mâm cùng nhau, và cách chia việc để không ai phải gánh một mình.

Các ví dụ trong bài là gia đình giả định. Mỗi nhà có nhịp sống riêng, nên phần chia việc chỉ là khung gợi ý để bạn chỉnh cho hợp với nhà mình.

Ông bà dạy gì về chuyện làm quanh bữa ăn

Trong kho ca dao có câu chê người lười rất quen: "Ăn no rồi lại nằm khoèo / Nghe giục trống chèo bế bụng đi xem." Câu ca dao vẽ một người chỉ biết ăn, ăn xong là nằm, nghe có hội hè thì đi, còn việc nhà mặc người khác. Ông bà dùng câu này để nhắc con cháu rằng ăn xong phải biết đứng dậy làm phần mình.

Lời nhắc quen hơn nữa trong nhiều nhà thì rất ngắn: "ăn xong thì dọn", "đứa nào ăn xong trước thì bê mâm xuống". Ở làng quê, bữa ăn đặt trên chiếu hoặc phản, mâm gỗ hay mâm nhôm, nồi cơm gang nặng, bát đĩa mang ra giếng hay cầu ao rửa. Một mình người mẹ không thể vừa nấu vừa dọn cho cả nhà bảy, tám miệng ăn, nên trẻ lên sáu, bảy tuổi đã có việc: trải chiếu, so đũa, bê bát.

Cách chia việc ấy không chỉ vì cần người làm. Ông bà tin rằng đứa trẻ được giao việc từ nhỏ sẽ biết thương người làm, biết quý bữa ăn, và lớn lên thành người tháo vát. Một đứa trẻ chỉ ngồi chờ cơm dọn sẵn thì khó hiểu được bữa cơm đến từ đâu. Tinh thần ấy vẫn đúng hôm nay, dù bát đĩa đã rửa ở bồn và có khi bằng máy.

Việc quanh bữa cơm và tuổi phù hợp

Giao việc vừa sức là chìa khoá để trẻ làm được và không chán. Bảng dưới là gợi ý theo khoảng tuổi; mỗi trẻ phát triển khác nhau nên người lớn điều chỉnh theo con mình.

ViệcTuổi bắt đầu thường gặpLưu ý
Lau bàn, trải chiếu, đặt lót nồiKhoảng 3–4 tuổiDùng khăn ẩm nhỏ, không cần sạch hoàn hảo
Đặt đũa, thìa, bát cho từng ngườiKhoảng 4–5 tuổiDạy đặt bát ông bà trước, đếm đủ người
Bê món nguội, rổ rau ra mâmKhoảng 5–6 tuổiKhông bê nồi canh nóng, dao, đồ dễ vỡ nặng
Xới cơm cho mình và người khácKhoảng 6–8 tuổiNồi cơm đặt chỗ vững, cẩn thận hơi nóng
Dọn bát đĩa về bồn rửa, gạt thức ăn thừaKhoảng 5–7 tuổiBê ít một, không chồng quá cao
Rửa bátKhoảng 8–10 tuổiBắt đầu bằng bát nhựa, cốc; đồ sắc nhọn để người lớn
Cất thức ăn thừa, lau bếp, đổ rácKhoảng 10–12 tuổiDạy cất lạnh sớm, phân loại rác

Bảng không nhằm so con với ai; có trẻ bảy tuổi rửa bát khéo, có trẻ mười tuổi còn vụng, đều bình thường. Điều quan trọng là trẻ có một việc cố định và người lớn chấp nhận kết quả chưa hoàn hảo trong thời gian đầu. Lau lại bàn sau con thì cũng nên làm kín đáo, đừng để trẻ thấy công mình bị xoá ngay trước mặt.

Bày mâm: đặt món thế nào cho thuận cả nhà

Bày mâm nghe như việc ai cũng làm được, nhưng ông bà xưa có những nếp nhỏ rất có lý. Mâm tròn đặt giữa chiếu, nồi cơm đặt cạnh chỗ người xới, bát canh to đặt chính giữa để ai cũng với tới. Đĩa rau, đĩa thức ăn mặn chia ra hai phía, chén nước mắm hay nước chấm thường đặt mỗi phía một chén nếu mâm đông, để không ai phải vươn tay qua mặt người khác.

Khi chuyển sang bàn ăn, nguyên tắc vẫn giữ được. Món mềm, món ông bà thích đặt gần chỗ ông bà ngồi. Món nóng như nồi canh, nồi lẩu đặt xa chỗ trẻ nhỏ, có lót nồi chắc chắn. Đũa, thìa xếp đủ cho từng người trước khi mời ngồi, kèm đũa chung cho từng đĩa. Bát ông bà đặt trước, rồi tới bát người khác.

Giao việc bày mâm cho trẻ là cách tốt để trẻ tập để ý người khác. Trẻ phải đếm có bao nhiêu người ăn, ai ngồi đâu, ai cần thìa thay đũa, ai cần bát nhỏ. Người lớn chỉ cần hỏi lại một câu: "Con xem đĩa cá để đâu thì bà gắp được?" Trẻ tự nhìn ra chỗ hợp lý. Một mâm cơm bày chu đáo là lời mời không cần nói thành tiếng, và trẻ bày được mâm cho cả nhà sẽ thấy mình có phần trong bữa cơm ấy.

Phép xới cơm ông bà hay dặn

Xới cho người lớn trước. Bát đầu tiên dành cho ông bà hoặc người lớn tuổi nhất mâm, rồi tới bố mẹ, rồi tới các con. Ở nhiều nhà, người ngồi đầu nồi là người xới cho cả mâm suốt bữa.

Xới tơi, không nén chặt. Đảo nồi cho cơm tơi rồi mới xới, xới nhẹ tay cho bát cơm xốp, không lấy muôi nén chặt. Cơm nén làm bát nặng, khó ăn và trông như ép người khác ăn nhiều.

Hỏi bát nhiều hay ít. Người già, trẻ nhỏ, người đang ăn kiêng mỗi người một sức ăn. Hỏi "bà ăn lưng bát hay đầy bát" trước khi xới là cách chu đáo.

Đưa bát bằng hai tay. Con cháu đưa bát cơm cho ông bà bằng hai tay, nói "con mời bà". Nếp này nối với nếp đưa nhận bằng hai tay nói chung.

Để ý bát người khác trong bữa. Người xới cơm liếc qua bát mọi người, ai vơi thì hỏi xới thêm. Người trong mâm muốn thêm thì đưa bát, nói "con xin thêm ạ", không tự vươn qua người khác lấy nồi.

Không để người xới ăn sau cùng. Đây là phần nên hiểu lại: người xới cơm cũng cần ăn khi cơm còn nóng. Ai ngồi gần nồi cũng xới được, luân phiên nhau.

Dọn mâm cùng nhau: trình tự gọn cho cả nhà

Dọn mâm sau bữa sẽ nhanh và nhẹ nếu mỗi người làm một phần và làm theo cùng một trình tự. Một cách mà nhiều gia đình áp dụng:

  1. Người ăn xong trước không bỏ đi ngay. Ngồi lại đến khi người lớn ăn xong, hoặc xin phép rồi bắt đầu dọn phần của mình.
  2. Mỗi người tự mang bát đũa của mình. Gạt phần thừa vào một chỗ, xếp bát chồng gọn, mang về bồn rửa. Việc này trẻ bốn, năm tuổi đã làm được.
  3. Người được phân công dọn đĩa chung. Thức ăn còn ăn được thì dồn vào hộp, đậy nắp, cất lạnh; phần không ăn được nữa thì bỏ đúng chỗ.
  4. Một người lau bàn, quét chỗ ngồi. Nhà ngồi chiếu thì cuộn chiếu, nhà ngồi bàn thì kê ghế lại.
  5. Rửa bát theo lượt. Rửa ngay sau bữa thì nhanh hơn để qua đêm. Có thể chia lượt theo ngày trong tuần.
  6. Người nấu được miễn dọn. Một nếp nhiều gia đình trẻ thích: ai nấu thì không phải rửa, người ăn lo phần dọn.

Trình tự này chỉ mất mười lăm đến hai mươi phút khi cả nhà cùng làm. Một mình một người làm thì có khi mất cả tiếng, và người đó thường là người đã đứng bếp trước đó.

Chia việc cho cả trai lẫn gái

Ở không ít gia đình, nếp cũ vẫn còn: con gái dọn mâm, rửa bát, con trai ăn xong được đi chơi hoặc đi học bài. Nếp này hình thành từ thời gia đình nông nghiệp chia việc theo giới, khi đàn ông lo việc đồng nặng, phụ nữ lo việc trong nhà. Ngày nay cả con trai và con gái đều đi học, đều sẽ đi làm, đều sẽ sống tự lập và lập gia đình. Việc dọn một bữa cơm là kỹ năng sống ai cũng cần.

Cách chia công bằng nhất là chia theo lượt hoặc theo việc, không theo giới. Tuần này anh rửa bát, em lau bàn; tuần sau đổi lại. Bố cũng có lượt rửa bát. Khi trẻ thấy bố đeo tạp dề đứng ở bồn rửa, trẻ hiểu ngay việc nhà là của mọi người mà không cần ai giảng.

Có khi người phản đối lại là ông bà, quen nếp cũ, thấy cháu trai rửa bát là "không ra dáng". Bố mẹ có thể giải thích nhẹ nhàng với ông bà rằng nhà mình muốn con nào cũng biết tự lo, và nhờ ông bà khen cháu khi cháu làm. Phần lớn ông bà sẽ chấp nhận khi thấy cháu tháo vát hơn. Không nên tranh luận trước mặt con trên mâm cơm; chuyện của người lớn nói riêng với nhau.

Giữ nếp mà không biến thành gánh hay hình phạt

Lỗi hay gặp khi giao việc quanh bữa cho trẻ là dùng việc dọn mâm làm hình phạt: "hư thì rửa bát cả tuần". Cách này khiến trẻ nghĩ việc nhà là điều xấu, là thứ người có lỗi mới phải làm. Việc dọn mâm nên là phần bình thường của cuộc sống, như đánh răng, không gắn với thưởng hay phạt.

Lỗi thứ hai là giao việc rồi làm lại thay. Trẻ lau bàn còn vệt, xếp bát lệch, người lớn làm lại ngay trước mặt. Trẻ sẽ hiểu rằng mình làm cũng như không. Tốt hơn là chỉ cho trẻ một chỗ cần làm kỹ hơn, rồi để trẻ tự sửa.

Lỗi thứ ba là quên những ngày đặc biệt. Ngày trẻ ôn thi, ngày ốm, ngày đi học về muộn, cho trẻ nghỉ lượt và để người khác làm thay, kèm lời giải thích. Trẻ học được rằng trong nhà mọi người đỡ nhau, không phải luật cứng nhắc. Nếp nhà bền là nếp có lòng thương bên trong, và một nhà ở Lâm Đồng hay Tây Ninh giữ được nếp dọn mâm chung nhiều năm thường là nhà biết linh hoạt như vậy.

Câu hỏi thường gặp

Mấy tuổi thì nên cho trẻ dọn mâm, rửa bát?

Trẻ khoảng bốn, năm tuổi có thể mang bát của mình về bồn rửa và lau bàn. Rửa bát thường bắt đầu khoảng tám đến mười tuổi với bát nhựa, cốc, rồi dần tới đồ sứ. Đồ sắc nhọn và nồi nóng để người lớn xử lý.

Con trai có nên rửa bát, dọn mâm không?

Nên. Dọn bữa ăn là kỹ năng sống mà con trai hay con gái đều cần khi đi học xa, đi làm và lập gia đình. Chia việc theo lượt cho mọi người, kể cả bố, là cách dạy rõ nhất rằng việc nhà không phân theo giới.

Trẻ không chịu dọn mâm thì có nên phạt không?

Không nên dùng phạt. Nên giao một việc cố định, nhỏ, làm cùng trẻ những lần đầu, khen đúng việc trẻ làm. Nếu trẻ quên, nhắc một câu ngắn. Phạt bằng việc nhà dễ làm trẻ ghét việc nhà.

Xới cơm cho người lớn có cần đưa bằng hai tay không?

Nhiều gia đình giữ nếp đưa bát cơm cho người lớn bằng hai tay kèm lời mời, đó là cử chỉ kính trọng quen thuộc. Với người ngang hàng hay em nhỏ thì đưa một tay cũng không sao, miễn là đưa nhẹ nhàng.

Nhà dùng máy rửa bát thì trẻ còn cần học rửa bát không?

Vẫn nên học, vì không phải nơi nào trẻ đến cũng có máy, và nhiều đồ phải rửa tay. Trẻ cũng có thể phụ trách xếp bát vào máy, lấy bát ra cất, đó vẫn là phần việc của bữa ăn.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138