Gắp thức ăn cho ông bà là nếp con cháu chọn miếng mềm, miếng ngon gắp vào bát người già trước khi tự ăn, như một cách nói lời kính trọng không cần thành câu. Nếp này có từ khi mâm cơm còn ít thức ăn và người già khó với tới đĩa xa; ngày nay nó vẫn được giữ ở rất nhiều gia đình, kể cả những nhà đã chuyển sang ăn bàn.
Nhưng gắp thế nào cho đúng ý thì không đơn giản. Gắp bằng đũa mình đang ăn hay đũa riêng, gắp món gì cho hợp với hàm răng và sức khoẻ của ông bà, gắp bao nhiêu thì vừa, và làm gì khi ông bà lại gắp hết miếng ngon sang bát cháu. Bài này đi qua từng chuyện, kèm những chỗ cần hiểu lại để lòng tốt không thành phiền.
Các ví dụ trong bài là gia đình giả định; chuyện ăn kiêng theo bệnh luôn theo lời bác sĩ điều trị, bài chỉ bàn phần ứng xử trên mâm cơm, không bàn dinh dưỡng.
Vì sao ông bà dạy nhường miếng ngon cho người già
Trong nhà xưa, miếng ngon có giới hạn: một con gà chia cho cả nhà, một nồi cá kho ăn mấy bữa. Người già đã qua thời lao động nặng, ăn ít hơn nhưng cần miếng mềm, miếng bổ. Nhường miếng ngon cho ông bà vì thế vừa là đạo hiếu vừa là sự phân chia có lý. Câu ca dao về công cha nghĩa mẹ mà nhiều người thuộc lòng nhắc rằng con cháu mang ơn người đi trước; trên mâm cơm, ơn ấy được trả bằng những việc rất nhỏ.
Lý do thứ hai nằm ở chỗ ngồi. Ông bà thường ngồi chỗ trang trọng, đôi khi xa đĩa thức ăn, tay chân không còn nhanh. Người trẻ ngồi gần đĩa gắp giúp là chuyện tự nhiên, giống như đỡ ông bà lúc xuống bậc thềm.
Lý do thứ ba là dạy trẻ. Khi bố mẹ gắp cho ông bà trước mặt con, đứa trẻ thấy rằng trong nhà có thứ tự kính trọng, và thứ tự ấy được thể hiện bằng hành động. Đến lúc bố mẹ già, chính đứa trẻ ấy sẽ gắp lại. Nhiều người lớn tuổi nói rằng điều họ nhớ nhất về bữa cơm thời nhỏ là dáng mẹ gắp miếng cá cho bà nội, chứ không phải món ăn.
Gắp món gì cho hợp với người già
Miếng mềm trước miếng ngon. Với người răng yếu, miếng thịt nạc dai hay miếng sườn nhiều xương không phải là miếng ngon. Chọn phần thịt mềm, cá bỏ xương, rau non, đậu phụ. Hỏi ông bà một lần xem món nào ăn được, đừng gắp theo ý mình.
Gỡ xương, bỏ vỏ trước khi gắp. Cá nhiều xương thì gỡ sẵn vào đĩa nhỏ, tôm thì bóc vỏ. Đây là việc trẻ lớn làm được và rất đáng giao cho trẻ.
Tôn trọng chế độ ăn bác sĩ dặn. Ông bà kiêng mặn, kiêng mỡ, kiêng đường theo lời bác sĩ thì đừng gắp món ấy dù ông bà thích, và đừng nói "ăn một miếng có sao đâu". Gắp món phù hợp là cách thương đúng. Chuyện ăn gì cho bệnh thì hỏi bác sĩ, không tự quyết.
Ít một, gắp nhiều lần. Một bát đầy thức ăn đặt trước người già thường làm họ ngại vì ăn không hết. Gắp mỗi lần một hai miếng, để ý bát vơi thì gắp tiếp.
Gắp cả món ông bà quen. Nhiều ông bà thích đĩa rau luộc, bát cà muối hơn là món mới. Gắp đúng món người ta thích quan trọng hơn gắp món đắt.
Đũa chung: giữ nếp gắp mà vẫn sạch
Ngày trước, người ta gắp cho nhau bằng chính đôi đũa đang ăn, đầu đũa xoay ngược lại để không chạm phần đã đưa vào miệng. Cách xoay đũa này là một phép lịch sự cũ, thể hiện ý tránh làm bẩn thức ăn của người khác. Ngày nay nhiều gia đình đặt sẵn đũa chung, thìa chung ở mỗi đĩa, và đây là cách nên giữ, nhất là khi trong nhà có người già sức đề kháng kém hoặc có người đang ốm.
Đũa chung không làm mất ý nghĩa của việc gắp. Gắp bằng đũa chung vào bát ông bà vẫn là gắp, vẫn là nhường. Có ông bà thấy lạ, cho rằng con cháu "khách sáo"; khi đó chỉ cần giải thích nhẹ rằng cả nhà dùng đũa chung để giữ sức khoẻ cho ông bà, ai cũng hiểu.
Với trẻ nhỏ, dạy dùng đũa chung từ đầu dễ hơn sửa sau. Đặt đũa chung ở đầu đĩa, nhắc vài tuần là thành nếp. Với khách, đũa chung còn tránh được cảnh khó xử khi khách ngại người khác gắp bằng đũa riêng.
Một chuyện hay bị bỏ qua: gắp cho ông bà thì đặt nhẹ vào bát, không thả từ trên cao làm bắn nước. Không gắp đè lên miếng ông bà đang ăn dở. Những cử chỉ nhỏ này cho người già cảm giác được chăm, không bị "đút".
Khi lòng tốt thành ép: phân biệt mời và ép
Văn hoá gắp cho nhau đôi khi đi quá đà: gắp liên tục, gắp vào bát người đã no, nài thêm. Người già, người ốm, cả trẻ con đều có thể khổ vì bị ép ăn trong không khí thân mật. Bảng dưới giúp nhận ra ranh giới.
| Mời, gắp đúng ý | Ép, gắp quá đà | Cách điều chỉnh |
|---|---|---|
| Gắp một miếng, hỏi "ông ăn thêm không ạ" | Gắp đầy bát không hỏi | Hỏi trước, gắp sau, mỗi lần ít |
| Ông bà nói no thì thôi | Nài "ăn thêm miếng nữa cho con vui" | Tin lời người ăn, không biến miếng ăn thành chuyện tình cảm |
| Gắp món hợp sức khoẻ | Gắp món kiêng vì "hôm nay có khách" | Giữ lời bác sĩ dặn cả khi có cỗ |
| Để ông bà tự chọn nếu ông bà muốn | Gắp thay hết dù ông bà còn tự gắp được | Giúp phần khó, để ông bà tự làm phần còn làm được |
| Gắp cho mọi người, kể cả người nấu | Chỉ gắp cho người vai trên, bỏ quên người đứng bếp | Để ý cả mâm, không chỉ hướng lên trên |
Ý cuối cùng trong bảng đáng chú ý: nhiều người già vẫn muốn tự gắp, tự chọn, vì đó là chút tự chủ còn lại. Giúp người già không có nghĩa là làm thay mọi việc. Hỏi "bà có muốn con gắp không" là câu tế nhị hơn tưởng tượng.
Khi ông bà gắp ngược hết miếng ngon cho cháu
Hình ảnh quen thuộc ở nhiều nhà: cháu vừa gắp miếng cá cho bà, bà gắp ngược lại hai miếng sang bát cháu, kèm câu "bà già rồi, ăn gì cũng được". Đây là tình thương của ông bà, đồng thời cũng là thói quen nhường nhịn từ thời thiếu ăn, khi người già luôn nhịn để con cháu được no.
Cách xử lý vừa giữ lòng ông bà vừa giữ phần cho ông bà là nhận một miếng, cảm ơn, rồi để ý gắp lại vào lúc khác trong bữa. Không cần tranh qua tranh lại trên mâm, vì việc đó làm ông bà ngại. Trẻ nói "cháu ăn một miếng, còn miếng này cháu để bà" — một câu vừa nhận vừa trả.
Nếu ông bà thường xuyên nhường đến mức ăn thiếu, cả nhà nên chia phần ngay từ đầu: một đĩa nhỏ dành riêng cho ông bà đặt cạnh bát. Như vậy ông bà vẫn nhường được những món chung mà phần của mình vẫn đủ. Nhiều gia đình ở Thái Nguyên, Phú Thọ hay Đồng Tháp làm vậy cho cả bố mẹ già lẫn người đang ốm, và bữa ăn bớt hẳn cảnh nhường qua nhường lại.
Gắp cho nhau ở mâm cỗ, bữa giỗ, bữa Tết
Ở mâm cỗ đông người, chuyện gắp phức tạp hơn bữa cơm thường. Mâm cỗ thường đã chia sẵn món theo đầu người, mỗi đĩa giò, đĩa gà vừa đủ sáu người một mâm. Người trẻ ngồi cùng mâm với các cụ thì việc đầu tiên là để ý xem đĩa nào ở xa các cụ, đẩy lại gần hoặc gắp mời một miếng. Gắp xong cho các cụ thì mới tới mình, và không gắp quá phần.
Ngồi mâm với người lạ, người lớn tuổi không quen, cách tế nhị là hỏi trước: "Bác dùng miếng gà này nhé?" Có người già ở mâm cỗ không ăn được món nhiều mỡ hay món cứng, gắp mà không hỏi dễ thành gắp cho người ta phải để lại. Ngược lại, khi được các cụ gắp cho, người trẻ nhận và cảm ơn, không từ chối thẳng, rồi ăn ít một nếu đã no.
Bữa cơm ngày giỗ, ngày Tết thường là dịp trẻ con trong họ ngồi cùng người lớn. Đây là dịp tốt để trẻ thấy nếp gắp cho người già được làm ở quy mô lớn hơn nhà mình. Bố mẹ dặn trước ở nhà: ngồi mâm nào, gắp cho ai, ăn thế nào, để trẻ không lúng túng. Ở những mâm cỗ ở Hưng Yên hay Thanh Hoá chẳng hạn, các cụ thường để ý rất kỹ đứa cháu nào biết mời, biết gắp; một đứa trẻ được dặn trước sẽ tự tin hơn và bố mẹ cũng bớt phải nhắc giữa mâm.
Dạy trẻ gắp cho ông bà từng bước
Gắp thức ăn đòi hỏi tay khéo và mắt để ý, nên dạy từng bước, đừng đòi trẻ làm ngay như người lớn.
- Cho trẻ nhìn trước. Bố mẹ gắp cho ông bà mỗi bữa, nói thành lời "mẹ gắp cho bà miếng cá mềm" để trẻ nghe được lý do.
- Bắt đầu bằng món dễ gắp. Đậu phụ, miếng trứng, miếng rau cuộn. Trẻ dùng thìa chung cũng được, chưa cần đũa.
- Giao một người để chăm. "Bữa nay con lo bát của ông." Có trách nhiệm cụ thể, trẻ sẽ để ý suốt bữa.
- Dạy hỏi trước khi gắp. "Ông có ăn thêm canh không ạ?" giúp trẻ hiểu gắp là để người khác vui chứ không phải làm cho xong.
- Khen đúng việc. "Con gỡ xương cá cho bà cẩn thận lắm" thay cho lời khen chung chung.
- Không gắp thay khi trẻ đã tự làm được. Lúc trẻ lớn hơn, để trẻ tự quyết gắp món gì cho ai, người lớn chỉ góp ý.
Đừng biến việc gắp thành phép thử xem đứa nào hiếu thảo hơn. So sánh anh em trên mâm cơm làm trẻ gắp vì sợ bị chê, và nếp đẹp thành nếp gượng.
Câu hỏi thường gặp
Gắp thức ăn cho người khác bằng đũa riêng có mất vệ sinh không?
Có nguy cơ, vì đầu đũa đã đưa vào miệng mang theo nước bọt. Cách xưa là xoay ngược đầu đũa khi gắp cho người khác; cách nên dùng hôm nay là đặt đũa chung hoặc thìa chung ở từng đĩa, nhất là khi nhà có người già, trẻ nhỏ hay người đang ốm.
Ông bà không thích bị gắp cho thì có nên thôi không?
Nên tôn trọng. Có người già thấy được gắp là được chăm, có người lại thấy như mình bị coi là yếu. Hỏi một lần xem ông bà thích thế nào, rồi chỉ giúp những món ở xa hoặc khó gắp, phần còn lại để ông bà tự chọn.
Ông bà ăn kiêng mà cứ đòi món kiêng thì sao?
Người nhà nên nói nhẹ nhàng, nhắc lời bác sĩ, và chuẩn bị sẵn món thay thế ông bà thích. Không nên lén gắp món kiêng cho ông bà vui. Mức kiêng bao nhiêu là vừa phải theo chỉ dẫn của bác sĩ điều trị, gia đình không tự đặt ra.
Trẻ bao nhiêu tuổi thì tự gắp cho ông bà được?
Khoảng bốn, năm tuổi trẻ có thể gắp bằng thìa chung những món dễ như đậu, trứng. Từ bảy, tám tuổi nhiều trẻ đã dùng đũa thành thạo và có thể gỡ xương cá, bóc tôm cho ông bà nếu được tập.
Nhà có khách, gắp cho khách trước hay ông bà trước?
Nhiều nhà gắp cho khách lớn tuổi và ông bà cùng lúc, hoặc để chủ nhà gắp cho khách còn con cháu gắp cho ông bà. Không nên gắp quá nhiều cho khách vì khách khó từ chối. Hỏi khách một câu trước khi gắp là cách giữ phép.