LoiDay.comLời Dạy
Tính nết và cách ở đời

Tai vách mạch rừng: giữ kín chuyện người khác kể riêng, kể cả trong nhóm chat

Ông bà dặn tai vách mạch rừng để nhắc giữ miệng. Hôm nay là giữ kín chuyện bạn bè tâm sự, không chụp tin nhắn chuyền đi và biết khi nào không được giữ kín.

Two Vietnamese women sitting close on a low plastic stool beside a riverside tea stall in Dong Thap, one listening quietly while the other talks, seen from behind at sunset

"Tai vách mạch rừng": vách có tai, rừng có mạch, lời nói ra thì kiểu gì cũng có người nghe thấy và truyền đi. Ông bà dùng câu ấy để dặn con cháu cẩn thận lời nói, nhất là những lời về người khác. Một câu bàn tán về nhà hàng xóm trong bữa cơm, qua mấy miệng, có thể đến tai chính người ấy với hình dạng khác hẳn.

Ngày nay vách đã thành màn hình, và tai thì nhiều hơn bao giờ hết. Bài này bàn về một nếp tính nết cụ thể: giữ kín chuyện người khác đã kể riêng với mình. Bạn sẽ thấy vì sao người xưa coi trọng việc ấy, những cách chuyện riêng bị lộ phổ biến nhất hôm nay, cách đáp khi người khác kể chuyện của người thứ ba cho mình, và những trường hợp không được giữ kín vì an toàn của người khác.

Người xưa dặn giữ miệng vì đâu

Câu "tai vách mạch rừng" đi cùng một nhóm lời dạy về giữ miệng: "ăn có nhai, nói có nghĩ", "chuyện nhà đóng cửa bảo nhau", và câu ca dao "nói người chẳng nghĩ đến ta, thử sờ lên gáy xem xa hay gần" chê người chỉ biết bàn chuyện người khác mà không nhìn lại mình. Cả nhóm chung một ý: lời nói về người khác là thứ nguy hiểm, dễ lan, dễ méo, dễ quay lại làm hại chính người nói.

Ở làng xưa, nhà sát nhà, vách đất, liếp tre, tiếng nói to bên này bên kia nghe rõ. Chuyện một nhà cãi nhau, một cô gái lỡ thì, một ông vay nợ, chỉ cần một người kể là cả xóm biết. Lời đồn có thể làm hỏng một đám cưới, làm hai họ mất lòng nhau mấy đời. Giữ miệng vì thế là giữ cho người khác khỏi bị tổn thương, và giữ cho mình khỏi trở thành người gây chuyện.

Hôm nay vách đã dày hơn, nhưng "mạch rừng" thì chằng chịt hơn: nhóm chat gia đình, nhóm chat cơ quan, nhóm phụ huynh, mạng xã hội. Một câu gõ trong nhóm năm người có thể được chụp lại, chuyển sang nhóm năm mươi người trong một phút. Lời dặn của ông bà chưa bao giờ đúng hơn lúc này.

Những cách chuyện riêng bị lộ phổ biến hôm nay

Chụp màn hình tin nhắn. Bạn bè tâm sự qua tin nhắn, mình chụp lại gửi cho người khác "xin ý kiến". Người gửi đi có ý tốt, nhưng người tâm sự sẽ không bao giờ biết lời của mình đã đi đến đâu.

Kể "chỉ nói với mình anh thôi nhé". Mỗi người kể tiếp đều dặn thêm câu ấy, và mỗi người nghe đều nghĩ mình là người duy nhất được biết. Đến lượt thứ năm, chuyện đã thành chuyện cả xóm.

Xin lời khuyên mà kể quá rõ. Muốn hỏi ý kiến về chuyện của bạn thì có thể giấu tên, đổi chi tiết. Kể nguyên tên tuổi, nơi làm, hoàn cảnh là đã kể chuyện của người ta chứ không còn là xin lời khuyên.

Đăng bài "kể chuyện người quen". Một bài viết trên mạng về "một người bạn của mình" với đủ chi tiết, người trong cuộc đọc là nhận ra ngay. Dù không ghi tên, đó vẫn là đem chuyện riêng của người ta ra trước đám đông.

Bàn tán trong bữa cơm trước mặt trẻ. Trẻ nghe, rồi kể lại ở lớp với con nhà hàng xóm. Đây là kiểu "tai vách" xưa nhất, và vẫn đúng y nguyên.

Khi người khác kể chuyện người thứ ba cho mình

Giữ kín không chỉ là không kể đi, mà còn là biết đáp thế nào khi người khác mang chuyện của người thứ ba đến cho mình. Bảng dưới gợi ý vài cách đáp nhẹ nhàng mà không làm người kể mất mặt.

Người kia nóiCách đápÝ của cách đáp
"Biết chuyện nhà chị A chưa…""Chuyện nhà chị ấy chắc chị ấy tự lo được, mình nói chuyện khác đi"Không nhận thêm chuyện để mang đi
"Đừng kể ai nhé, nghe nói anh B…""Vậy thì em cũng không muốn nghe đâu, để anh ấy tự kể khi muốn"Từ chối làm mắt xích tiếp theo
Gửi ảnh chụp tin nhắn của người khác"Cái này của người ta nhắn riêng, chị xoá đi cho người ta"Nhắc nhẹ về quyền riêng tư
"Mày thấy con bé C có lạ không""Em không rõ, có gì lo thì mình hỏi thẳng em ấy"Đưa câu chuyện về chính người trong cuộc
Than phiền về người vắng mặt"Chị bực thật, chị có định nói với anh ấy không"Nghe người kể mà không thêm dầu vào lửa

Không cần đáp cứng nhắc hay giảng đạo lý. Chỉ cần không gật gù hưởng ứng, không hỏi thêm chi tiết, câu chuyện tự nhạt đi. Người hay kể chuyện người khác thường tìm người hưởng ứng; không có người hưởng ứng, họ sẽ thôi kể với mình. Và cũng nên nhớ: người kể chuyện người khác cho mình nghe thì có ngày cũng kể chuyện mình cho người khác nghe.

Giữ kín chuyện được tâm sự: mấy thói quen nhỏ

Người được tin để kể chuyện riêng là người đang giữ một thứ quý. Vài thói quen giúp mình giữ trọn niềm tin ấy:

  1. Mặc định là giữ kín. Chuyện người khác kể riêng, dù không dặn, vẫn coi là không được kể lại.
  2. Không chụp, không chuyển tin nhắn tâm sự cho bất kỳ ai, kể cả vợ chồng, kể cả "để hỏi ý kiến".
  3. Muốn xin lời khuyên thì giấu người: đổi tên, đổi nơi, bỏ chi tiết nhận dạng, hoặc tốt hơn là hỏi người kia có muốn mình hỏi giúp không.
  4. Không nhắc lại trước đông người, kể cả bằng câu đùa hay ám chỉ mà chỉ người trong cuộc hiểu.
  5. Khi đã lỡ kể, nói thật với người tâm sự, xin lỗi và cùng họ xem cần làm gì để hạn chế thiệt hại.

Thói quen cuối cùng là khó nhất, nhưng cũng quan trọng nhất. Người tâm sự thà biết sớm từ chính mình còn hơn nghe lại từ người thứ ba, vì khi ấy họ mất lòng tin hai lần.

Chuyện trong nhà cũng cần được giữ

Câu "chuyện nhà đóng cửa bảo nhau" thường được hiểu là đừng đem chuyện xấu trong nhà ra ngoài. Nhưng nó còn một nghĩa ít được để ý: người trong nhà cũng phải giữ chuyện của nhau. Vợ kể với nhóm bạn chuyện chồng mất việc, chồng kể với đồng nghiệp chuyện vợ cãi nhau với mẹ chồng, bố mẹ kể trong nhóm họ hàng chuyện con gái mới chia tay người yêu. Người kể nghĩ đó là chuyện nhà mình nên mình có quyền kể; người bị kể thì thấy như bị phơi ra trước đám đông.

Mỗi người trong nhà, kể cả đứa trẻ, có những chuyện thuộc về riêng họ. Muốn kể chuyện của người thân với người ngoài, dù là để xin lời khuyên, nên hỏi người ấy trước. Với con tuổi mới lớn, đây là điều con để ý rất kỹ: một lần bố mẹ đem chuyện của con kể với cô dì chú bác, con có thể đóng cửa không kể gì với bố mẹ trong nhiều năm.

Giữ chuyện của nhau trong nhà không mâu thuẫn với việc tìm giúp đỡ khi cần. Nếu trong nhà có người đang bị bạo lực, bị đe doạ, thì đó không còn là "chuyện nhà đóng cửa bảo nhau" nữa, mà là việc phải nói ra để được giúp, như phần dưới đây.

Khi nào không được giữ kín

Giữ kín chuyện người khác là nết tốt, nhưng có những chuyện mà giữ kín lại là sai. Nếu người tâm sự nói về ý định tự làm hại mình, nếu một đứa trẻ kể đang bị đánh đập hay bị xâm hại, nếu ai đó đang bị đe doạ tính mạng, thì an toàn đứng trên lời hứa giữ bí mật. Lúc ấy cần báo người có thể giúp: người thân của họ, nhà trường, công an, gọi 113 khi nguy hiểm tức thời, 115 khi cần cấp cứu, tổng đài 111 với chuyện trẻ em bị bạo hành, xâm hại.

Với trẻ em và người trẻ, nên nói trước điều này một cách rõ ràng: "Chuyện con kể, mẹ giữ kín, trừ khi có ai đang bị nguy hiểm, lúc đó mẹ phải nhờ người giúp." Nói trước như vậy giúp trẻ không cảm thấy bị phản bội khi người lớn hành động, và hiểu rằng giữ kín có giới hạn của nó.

Ông bà dạy giữ miệng để tránh hại người, không phải để che giấu điều đang hại người. Phân biệt được hai chuyện ấy là hiểu đúng lời dạy.

Truyền nếp giữ miệng cho con

Trẻ học cách nói về người khác từ những gì nghe trong nhà. Nếu bữa cơm thường xuyên là chỗ bàn chuyện nhà hàng xóm, chuyện cô giáo, chuyện bố mẹ bạn cùng lớp, con sẽ nghĩ đó là chuyện bình thường. Một nếp nhà đơn giản là không bàn chuyện riêng của người khác trong bữa cơm, và khi con kể chuyện bạn, hỏi con "bạn có muốn người khác biết chuyện này không".

Một ví dụ giả định: cậu con trai lớp tám ở Quảng Ninh kể với bố rằng một bạn trong lớp tâm sự chuyện bố mẹ bạn sắp ly hôn, và cả nhóm đang bàn tán. Người bố không hỏi thêm chi tiết về gia đình kia, mà hỏi con: "Nếu là nhà mình, con muốn các bạn làm gì?" Cậu bé nghĩ một lúc, rồi tự nói sẽ không kể tiếp và nhắn riêng hỏi thăm bạn. Câu hỏi của người bố làm được việc mà câu tục ngữ "tai vách mạch rừng" đọc thuộc lòng chưa chắc làm được.

Khi con lớn hơn và có điện thoại riêng, nên nói chuyện về việc chụp màn hình, chuyển tin nhắn, đăng ảnh bạn bè. Đó là "tai vách" của thế hệ con, và con cần những lời dặn cụ thể hơn câu tục ngữ chung chung.

Vài lời dặn cụ thể con nhớ được: không chụp tin nhắn riêng của bạn gửi cho người khác; không đăng ảnh bạn khi bạn chưa đồng ý; thấy nhóm chat đang chuyền tay chuyện riêng của ai thì không chuyền tiếp, và nếu đủ can đảm thì nhắn một câu nhắc cả nhóm dừng lại.

Câu hỏi thường gặp

"Tai vách mạch rừng" nghĩa là gì?

Câu tục ngữ nói rằng vách có tai, rừng có mạch, lời nói ra dễ bị người khác nghe thấy và truyền đi dù tưởng là kín. Ý khuyên cẩn thận lời nói, nhất là lời bàn tán về người khác, vì chúng dễ lan và dễ bị méo.

Chụp màn hình tin nhắn bạn tâm sự để hỏi ý kiến người khác có sao không?

Nên tránh. Người tâm sự tin bạn chứ không tin người thứ ba. Nếu cần lời khuyên, hãy kể chung chung, giấu tên và chi tiết nhận dạng, hoặc hỏi bạn mình xem họ có đồng ý cho mình hỏi giúp không.

Lỡ kể chuyện riêng của bạn cho người khác thì làm gì?

Nói thật với bạn càng sớm càng tốt, xin lỗi và cùng bạn xem cần làm gì để hạn chế thiệt hại, như nhờ người đã nghe giữ kín. Để bạn nghe lại từ người khác thì mất lòng tin nặng hơn nhiều.

Có trường hợp nào không nên giữ kín chuyện được tâm sự?

Có. Khi người tâm sự có ý định tự làm hại mình, khi trẻ em bị bạo hành, xâm hại, hoặc ai đó đang bị đe doạ tính mạng, an toàn đứng trên lời hứa giữ bí mật. Hãy báo người có thể giúp, gọi 113, 115 hoặc tổng đài 111 khi cần.

Đồng nghiệp hay kể chuyện người khác cho mình nghe thì đáp sao?

Không cần giảng đạo lý. Chỉ cần không hưởng ứng, không hỏi thêm chi tiết, chuyển sang chuyện khác hoặc gợi họ nói thẳng với người trong cuộc. Không có người nghe hưởng ứng, câu chuyện thường tự dừng.

Câu "nói người chẳng nghĩ đến ta" có ý gì?

Đây là ca dao "nói người chẳng nghĩ đến ta, thử sờ lên gáy xem xa hay gần", chê người chỉ bàn lỗi người khác mà không nhìn lại mình. Nó cùng tinh thần với tai vách mạch rừng: bớt bàn chuyện người, xem lại chuyện mình.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138