LoiDay.comLời Dạy
Lời dạy trên mâm cơm

Trẻ chê cơm, chê món: lời dạy không chê cơm và cách nói khi không thích món ăn

Vì sao ông bà dạy không chê cơm, khác gì giữa chê và nói thật khẩu vị, cách dạy trẻ nói khi không thích món và khi người lớn trong nhà hay chê.

Child pushing a bowl of bitter melon soup slightly away at a family table in a Can Tho riverside home, mother hand resting on the table, soft evening light, faces turned away

Ông bà dạy không chê cơm vì chê cơm là chê công người nấu và chê cái no mà cả nhà vất vả mới có; điều đó không có nghĩa là trẻ phải giả vờ thích mọi món. Có một khoảng rất rõ giữa "món này dở quá" và "con không quen ăn món này", và dạy con nhận ra khoảng ấy là phần chính của lời dạy.

Phần lớn trẻ đều có giai đoạn chê: chê rau đắng, chê cá tanh, chê "lại canh này à". Người lớn cũng có lúc chê, đôi khi ngay trước mặt người nấu. Bài này giải thích vì sao người xưa coi chê cơm là điều nặng, cách nói khi thật sự không thích một món, cách xử lý khi trẻ chê, và chuyện ít ai bàn: khi chính người lớn trong nhà là người hay chê.

Bài chỉ bàn phần ứng xử và lời dạy trong nếp nhà. Chuyện trẻ biếng ăn kéo dài, chậm lớn hay dị ứng thức ăn thuộc về bác sĩ nhi, gia đình nên đi khám thay vì tự xoay xở.

Vì sao người xưa coi chê cơm là điều nặng

Ở làng quê ngày trước, có cơm ăn đủ ba bữa đã là chuyện đáng mừng. Hạt gạo trải qua cả mùa cấy gặt, con cá phải mò mới được, mớ rau hái từ vườn sau. Chê cơm trong hoàn cảnh ấy là coi nhẹ công lao động của cả nhà, và ông bà, những người từng biết đói, nghe một câu chê như nghe ai đó coi thường cái no.

Chê cơm còn là chê người nấu. Trong nhà, người nấu thường là mẹ, bà hoặc chị, người dậy sớm đi chợ, tính từng đồng cho bữa ăn. Một câu chê vô tâm làm người ấy buồn hơn mọi người nghĩ. Câu tục ngữ "lời nói chẳng mất tiền mua, lựa lời mà nói cho vừa lòng nhau" thường được ông bà nhắc đúng vào những lúc này.

Lý do thứ ba thuộc về cách người xưa nhìn tính nết. Người hay chê bị coi là khó tính, kén chọn, khó sống chung. Một đứa trẻ quen chê ở nhà sẽ chê ở nhà người khác, ở mâm cỗ, và làm bố mẹ ngượng. Ông bà dạy không chê là dạy một nếp nhìn: thấy cái được trước khi thấy cái chưa được.

Chê khác nói thật khẩu vị ở chỗ nào

Dạy trẻ không chê không có nghĩa là dạy trẻ nói dối rằng món nào cũng ngon. Điều cần dạy là cách nói thật mà không làm người khác tổn thương. Bảng dưới so sánh vài câu hay gặp.

Câu chêVì sao làm người nấu buồnCâu nói thật mà tế nhị
"Món này dở quá"Phán xét cả món, cả công người nấu"Con chưa quen vị này, con ăn ít thôi ạ"
"Sao lại ăn canh này nữa"Coi nhẹ việc lo bữa hằng ngày"Hôm khác mẹ nấu canh chua được không ạ?"
"Mặn chát"Nói gay gắt trước cả mâm"Con thấy hơi đậm, con chan thêm nước canh"
"Ở nhà bạn ăn ngon hơn"So sánh, làm người nấu xấu hổ"Nhà bạn có món cá kho tộ, mẹ thử nấu một hôm nhé"
Bĩu môi, đẩy bát raChê bằng cử chỉ, cả mâm đều thấyLấy ít món đó, ăn thêm món khác, nói nhỏ nếu cần

Điểm chung của cột cuối là nói về mình ("con chưa quen", "con thấy") thay vì phán về món ăn, và đưa ra đề nghị cho lần sau thay vì chê lần này. Đây là kỹ năng giao tiếp dùng được suốt đời, không chỉ trên mâm cơm.

Vì sao trẻ chê: hiểu trước khi nhắc

Vị giác của trẻ khác người lớn. Nhiều trẻ nhạy hơn với vị đắng, vị chua, mùi tanh. Mướp đắng, rau đắng, cá biển có thể thật sự khó ăn với một đứa trẻ năm tuổi. Đó không phải hư mà là đặc điểm của tuổi; trẻ thường quen dần sau nhiều lần được thử không bị ép.

Trẻ chưa có từ để nói. Trẻ nhỏ chỉ biết "ngon" và "dở". Chưa ai dạy trẻ câu "con chưa quen", nên trẻ dùng chữ duy nhất mình có.

Trẻ bắt chước người lớn. Nếu bố hay chê món mẹ nấu, hay ông chê "cơm khô như rơm", trẻ học đúng kiểu nói ấy.

Trẻ đã no hoặc ăn vặt trước bữa. Bụng đã đầy bánh kẹo thì món nào cũng dở. Chê lúc này là triệu chứng của giờ ăn vặt, không phải của món ăn.

Trẻ muốn được chú ý. Có trẻ chê để thấy người lớn phản ứng. Phản ứng càng lớn, trẻ càng chê nhiều. Đáp lại bình thản thường làm chuyện chê lặng đi.

Trẻ có khó khăn khi ăn. Một số trẻ có vấn đề về nhai nuốt, dị ứng hay nhạy cảm giác quan mạnh. Nếu trẻ từ chối rất nhiều nhóm thức ăn, sụt cân, nôn trớ hay sợ ăn kéo dài, nên đưa trẻ đi khám thay vì coi là chuyện dạy dỗ.

Khi trẻ chê ngay trên mâm: xử lý trong vài nhịp

Phản ứng tại chỗ quyết định trẻ học được gì. Một trình tự gọn mà nhiều gia đình thấy hiệu quả:

  1. Giữ giọng bình thường. Không quát, không cười. Câu chê qua đi nhanh nhất khi không được biến thành sự kiện.
  2. Gợi lại câu nói thay. "Con chưa quen món này phải không? Con nói vậy nhé." Trẻ được sửa câu chứ không bị mắng vì cảm giác.
  3. Cho phép ăn ít, không ép hết. "Con ăn một miếng nhỏ cho biết vị, rồi ăn món khác." Không bắt ăn hết bát món trẻ ghét, vì càng ép trẻ càng ghét.
  4. Cảm ơn người nấu thay cả mâm. Người lớn khen một món cụ thể: "Canh hôm nay ngọt nước." Trẻ thấy mẫu câu và người nấu được an ủi.
  5. Nói chuyện sau bữa. Khi đã no và bình tĩnh, kể cho trẻ nghe người nấu đã làm gì cho bữa ăn: đi chợ, nhặt rau, nấu bao lâu.
  6. Cho trẻ góp ý thực đơn. Mỗi tuần trẻ được chọn một món. Có tiếng nói đúng chỗ, trẻ bớt dùng tiếng chê ở chỗ sai.

Đừng hứa thưởng nếu trẻ ăn món ghét, và đừng phạt nếu trẻ không ăn. Cả thưởng lẫn phạt đều làm bữa cơm thành cuộc mặc cả.

Khi người chê lại là người lớn trong nhà

Lời dạy không chê cơm thường hướng vào trẻ con, nhưng trong không ít gia đình, người hay chê nhất lại là người lớn: chồng chê vợ nấu nhạt, mẹ chồng chê con dâu nấu không đúng vị quê, con đã lớn chê bố mẹ nấu kiểu cũ. Những câu chê này nặng hơn câu chê của trẻ, vì nó đi kèm vai vế và thường lặp lại nhiều năm.

Nếu muốn dạy con không chê, người lớn cần giữ cùng một chuẩn. Khi thấy món chưa vừa, người lớn nói riêng sau bữa, bằng đề nghị cụ thể, không nói trước mặt con cháu. Khi khẩu vị hai bên gia đình khác nhau, chẳng hạn nhà chồng ở Quảng Trị quen ăn cay mặn còn nhà vợ ở Vĩnh Long quen ăn ngọt, cách giữ hoà khí là để thêm chén nước chấm, thêm đĩa ớt, mỗi người tự nêm, thay vì bắt người nấu đổi hẳn khẩu vị.

Người nấu cũng có thể chủ động hỏi: "Món này nêm thế có vừa không?" Một câu hỏi mở cho mọi người cơ hội góp ý tử tế, và góp ý được hỏi thì không còn là chê. Cả nhà quen hỏi và đáp như vậy, trẻ sẽ học được cách nói thật mà không làm ai buồn mà không cần ai giảng.

Cho trẻ thấy công người nấu: cách chữa tật chê từ gốc

Lời dạy không chê cơm có sức nặng với ông bà vì ông bà biết rõ một bữa ăn được làm ra thế nào. Trẻ hôm nay thường chỉ thấy mâm cơm đã dọn sẵn, nên khó hiểu vì sao một câu chê lại làm mẹ buồn. Cách dạy bền nhất là cho trẻ tham gia vào việc làm ra bữa ăn, theo sức của từng tuổi.

Trẻ bốn, năm tuổi có thể nhặt rau, rửa củ, bày bát đũa. Trẻ bảy, tám tuổi đi chợ cùng bố mẹ, cầm tiền trả một món, đứng xem mẹ chọn cá. Trẻ lớn hơn nấu được một món đơn giản như trứng rán, canh rau, dưới sự trông chừng của người lớn khi đụng tới bếp và dao. Ăn món mình góp tay làm, trẻ tự hiểu vì sao không nên chê.

Có một việc nhỏ khác cũng hiệu quả: để trẻ tự nấu một bữa rồi để cả nhà góp ý. Lần đầu trẻ nghe ai đó nói "trứng hơi mặn", trẻ sẽ cảm nhận ngay câu nhận xét nghe thế nào từ phía người nấu. Người lớn nhân lúc ấy hỏi: "Con thích nghe câu nào hơn, câu chê hay câu góp ý?" Bài học này đến từ trải nghiệm chứ không từ lời giảng, nên trẻ nhớ lâu.

Gia đình ở thành phố, ít thời gian, vẫn có thể làm phần nhỏ: cuối tuần cho trẻ cùng đi chợ một lần, cùng nấu một món. Không cần biến trẻ thành đầu bếp, chỉ cần trẻ biết bữa cơm không tự mọc lên trên bàn.

Phần nên hiểu lại: không chê không có nghĩa là im lặng chịu đựng

Lời dạy xưa đôi khi được hiểu thành "có gì ăn nấy, không được kêu". Với trẻ con, cách hiểu này có thể khiến trẻ giấu những điều cần nói: thức ăn bị ôi, món có mùi lạ, món làm trẻ ngứa, đau bụng. Cần dặn rõ với trẻ rằng nói "món này có mùi lạ", "con ăn xong bị ngứa" không phải là chê, mà là việc phải báo ngay cho người lớn.

Với người lớn, không chê cũng không có nghĩa là không bao giờ góp ý cho bữa ăn. Một gia đình có người cần ăn nhạt vì huyết áp, người cần bớt đường, mà không ai dám nói vì sợ bị coi là chê cơm, thì lời dạy đã bị hiểu ngược. Nói về sức khoẻ, về khẩu vị một cách tôn trọng là chăm cho nhau, không phải chê.

Tinh thần gốc của lời dạy là biết ơn công người nấu và quý cái no. Giữ được tinh thần ấy thì câu chữ có thể linh hoạt. Một bữa cơm mọi người nói thật mà nhẹ nhàng thì dễ chịu hơn nhiều một bữa cơm ai cũng im lặng nuốt cho xong.

Câu hỏi thường gặp

Trẻ chê cơm có phải là hư không?

Không nên gán như vậy. Phần lớn trẻ chê vì vị giác nhạy, chưa có từ để nói hoặc bắt chước người lớn. Việc của người lớn là dạy trẻ cách nói khác, không phải kết luận về tính nết của trẻ.

Có nên bắt trẻ ăn hết món mình chê không?

Không nên ép ăn hết. Cách nhiều gia đình làm là mời trẻ thử một miếng nhỏ cho biết vị, rồi cho ăn món khác. Trẻ quen dần với món mới sau nhiều lần được thử nhẹ nhàng, còn ép thường làm trẻ ghét món đó lâu hơn.

Trẻ chê món ăn ở nhà người khác thì xử lý thế nào?

Không mắng tại chỗ. Người lớn xin lỗi chủ nhà một câu nhẹ, cho trẻ ăn món khác, rồi về nhà mới nói chuyện. Trước khi đi ăn ở nhà người khác, dặn trẻ câu "con chưa quen món này ạ" để trẻ có sẵn lời.

Ông bà hay chê món con dâu nấu, nên làm gì?

Người con trong nhà, tức người con ruột của ông bà, là người nên nói chuyện riêng với ông bà, nhẹ nhàng nêu rằng mỗi nhà một khẩu vị và nhờ ông bà góp ý riêng thay vì nói trên mâm. Đồng thời có thể để thêm nước chấm, gia vị cho ông bà tự nêm.

Khen món ăn có cần nói thật không, hay khen cho vui?

Nên khen thật và khen cụ thể, ví dụ "cá kho hôm nay thấm", thay vì khen chung "ngon lắm" cho có. Khen thật giúp người nấu biết nên giữ gì; khen cho vui lâu dần mất giá trị và trẻ cũng học được kiểu nói cho qua chuyện.

Trẻ từ chối quá nhiều món thì khi nào cần đi khám?

Nếu trẻ chỉ ăn được rất ít loại thức ăn, chậm tăng cân hoặc sụt cân, hay nôn ói, sợ ăn, bữa ăn kéo dài và căng thẳng nhiều tháng, nên đưa trẻ đi khám nhi để được đánh giá. Gia đình không tự chẩn đoán qua thói quen ăn uống.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138