LoiDay.comLời Dạy
Lời dạy về tiền bạc, cần kiệm

Liệu cơm gắp mắm: lời dạy chi tiêu theo sức nhà và cách giữ nếp ấy trong gia đình trẻ

Liệu cơm gắp mắm là nhìn nồi cơm mà gắp mắm cho vừa. Nghĩa gốc trên mâm cơm, cách ông bà dùng để dạy chi tiêu vừa sức, và nếp ấy trong nhà hôm nay.

Top-down view of a simple Vietnamese family meal on a bamboo mat, small dish of fish sauce beside a pot of rice, hands of a grandmother and a child reaching in

Liệu cơm gắp mắm nghĩa là nhìn xem nồi cơm còn bao nhiêu mà gắp thức ăn cho vừa, để cơm và thức ăn cùng hết, không ai phải ăn cơm trắng cuối bữa. Từ hình ảnh mâm cơm, ông bà mở rộng thành lời dạy chi tiêu: thu được bao nhiêu thì tiêu theo bấy nhiêu, việc gì cũng tính theo sức nhà mình chứ không theo nhà người.

Câu tục ngữ ngắn nhưng chứa một cách nghĩ rất thực tế về tiền bạc. Bài này đi từ bữa cơm của gia đình đông con ngày trước, giải thích vì sao lời dạy ấy cần đến thế, rồi bàn những tình huống hôm nay mà "liệu cơm gắp mắm" vẫn đúng, chỗ cần hiểu linh hoạt hơn, và cách một gia đình trẻ giữ nếp này mà không thành cãi nhau vì tiền.

Nghĩa gốc trên mâm cơm của gia đình đông con

Thử hình dung một mâm cơm ở làng quê vài chục năm trước: một nồi cơm to, một đĩa rau luộc, bát nước rau, và một đĩa nhỏ cá kho hay chén mắm tép. Nhà bảy tám miệng ăn, thức ăn mặn chỉ có chừng ấy. Đứa trẻ nào gắp nhiều ở mấy bát đầu thì đến bát thứ ba chỉ còn cơm với nước rau, còn người lớn thì nhường đến mức chan nước mắm cho qua bữa. Vì thế bà, mẹ thường dặn con cháu: ăn phải liệu, nhìn nồi cơm mà gắp.

Từ đó "liệu cơm gắp mắm" mang hai lớp nghĩa. Lớp thứ nhất là biết phân bổ: thứ ít phải chia đều cho đủ bữa. Lớp thứ hai là biết mình có gì: nhà ít mắm thì gắp ít, không nhìn sang mâm nhà bên mà gắp theo. Lớp sau mới là lời dạy chi tiêu ông bà hay nói khi con cái muốn sắm sửa, làm đám, xây nhà vượt sức.

Câu này còn gắn với một nét trong nếp nhà ăn chung một mâm: mọi người cùng hết bữa một lúc, không ai ăn một mình. Liệu cơm gắp mắm vì thế không chỉ là tính toán, mà còn là biết nghĩ tới người ngồi cùng mâm. Đứa trẻ nào gắp phần ngon cho bà trước, chừa lại miếng cho bố đi làm về muộn, là đứa trẻ đã hiểu câu tục ngữ mà chưa cần ai giải nghĩa. Nhiều bà, nhiều mẹ vẫn giữ thói quen để riêng một bát thức ăn trong chạn cho người về muộn trước khi cả nhà ngồi vào mâm.

Những lời dạy cùng họ với liệu cơm gắp mắm

"Khéo ăn thì no, khéo co thì ấm." Cùng một lượng gạo, người khéo tính ăn đủ tháng, người vụng ăn nửa tháng đã hết. Cùng một tấm chăn mỏng, người biết co mình lại thì vẫn ấm. Câu này nhấn vào cái khéo thay vì cái nhiều.

"Ăn cần ở kiệm." Cần là chăm làm, kiệm là dè dặt khi tiêu. Ông bà luôn đặt hai chữ đi cùng nhau: chỉ kiệm mà không cần thì sẽ chỉ còn biết nhịn.

"Thắt lưng buộc bụng." Khi nhà gặp lúc khó, ai cũng phải bớt đi một chút. Thành ngữ này không nói về sống khổ quanh năm, mà nói về những giai đoạn cần siết lại để vượt qua.

"Ăn có chừng, chơi có độ." Lời nhắc rằng tiêu cho cái vui cũng có giới hạn. Ông bà không cấm vui, chỉ dặn biết dừng.

"Tiền vào nhà khó như gió vào nhà trống." Câu này tả cảnh nhà không biết giữ: tiền vừa vào đã bay ra như gió lùa qua căn nhà trống vách. Nó giải thích vì sao phải liệu: không liệu thì có bao nhiêu cũng không đủ.

Vì sao người xưa phải liệu từng bữa

Kinh tế gia đình nông thôn xưa có một đặc điểm khiến việc "liệu" trở nên sống còn: thu nhập đến theo mùa vụ, mỗi năm hai lần gặt, còn chi tiêu thì diễn ra mỗi ngày. Thóc gặt về phải đủ ăn tới vụ sau, lại phải dành ra để đóng góp việc làng, đi đám hiếu hỉ, mua muối mua dầu. Người nội trợ trong nhà vì thế giống như người giữ kho: chia thóc theo tuần, theo tháng, biết tháng nào có giỗ để dành ra từ trước.

Gia đình đông con lại thêm một áp lực nữa. Chi tiêu cho một đứa trẻ thì nhỏ, nhưng nhân với sáu bảy đứa thì thành lớn, nên ông bà rất sợ cảnh "vung tay quá trán", tức tiêu vượt quá khả năng. Một lần làm đám cưới linh đình vượt sức có thể khiến nhà phải bán ruộng, và mất ruộng là mất kế sinh nhai của cả đời con cháu.

Ngày nay thu nhập phần lớn đến theo tháng, có thêm nhiều cách chi trả trả góp, trả sau, nên cảm giác hết tiền đến chậm hơn. Chính điều đó làm lời dạy "liệu cơm gắp mắm" càng cần nhắc lại: khi tiền không còn là thóc nhìn thấy trong bồ, người ta dễ tiêu trước mà không biết mình đã gắp hết phần mắm của những ngày sau.

Liệu cơm gắp mắm trong những tình huống của nhà hôm nay

Lời dạy cũ áp vào đời sống mới thế nào, bảng dưới gợi ý một vài tình huống quen thuộc. Số tiền là ví dụ giả định.

Tình huốngCách "gắp quá tay" hay gặpCách liệu theo sức nhà
Đám cưới conLàm tiệc lớn vì sợ họ hàng chê, phải vay thêmĐịnh trước mức chi theo khoản nhà đã có, rồi chọn quy mô vừa với mức ấy
Sắm TếtMua theo không khí phố chợ, ra Giêng mới thấy hụtLập danh sách từ đầu tháng Chạp, chia khoản Tết thành từng phần
Con xin đồ giống bạnMua cho con bằng mọi giá để con không tủiNói thật với con nhà mình có bao nhiêu, cùng con chọn món vừa sức
Thu nhập tăngĐổi xe, đổi điện thoại ngay tháng đầuGiữ mức chi cũ vài tháng, phần tăng thêm cất riêng trước
Chi tiền chợ mỗi tuầnĐi chợ không định trước, thấy gì mua nấyVí dụ giả định: định 1,2 triệu đồng một tuần, đi chợ theo thực đơn đã nghĩ trước

Điểm chung của cột cuối là "định trước, chi sau". Ông bà ngày xưa không ghi sổ, nhưng có bồ thóc trước mặt nên biết ngay mình còn bao nhiêu. Hôm nay phải làm cho số tiền còn lại hiện ra trước mắt bằng một cách nào đó, có thể là sổ, có thể là ghi chú, có thể là những phong bì chia sẵn.

Phần cần hiểu linh hoạt hơn

Liệu cơm không có nghĩa là không dám chi cho việc đáng chi. Có những gia đình bám câu tục ngữ đến mức tiếc tiền khám bệnh, tiếc tiền cho con đi học thêm thứ con thật sự cần. Gắp mắm ít là để đủ bữa, không phải để bỏ đói người ngồi cùng mâm.

Sức nhà không chỉ là tiền đang có. Ngày xưa, ngoài thóc còn có sức lao động, có họ hàng làng xóm giúp đỡ. Hôm nay cũng vậy: tính chuyện chi tiêu nên nhìn cả khả năng làm thêm, cả những mối quan hệ giúp nhau, chứ không chỉ con số trong ví. Riêng chuyện vay để chi tiêu, bài này không khuyến khích.

Đừng dùng câu này để áp đặt trong nhà. Khi một người giữ hết tiền và dùng "liệu cơm gắp mắm" để từ chối mọi khoản người kia muốn chi, câu tục ngữ đã thành công cụ kiểm soát. Liệu cơm là việc chung của cả nhà, phải bàn với nhau.

Không so mâm nhà mình với mâm nhà người. Đây vốn là ý của câu tục ngữ, nhưng hôm nay mạng xã hội khiến người ta nhìn sang mâm nhà người nhiều hơn bao giờ hết. Liệu cơm gắp mắm đúng nghĩa là nhìn nồi cơm nhà mình.

Giữ nếp liệu cơm gắp mắm trong gia đình trẻ

Vợ chồng trẻ thường đến từ hai nếp nhà khác nhau, một bên quen dè sẻn, một bên quen thoải mái. Các bước dưới giúp hai người có một nồi cơm chung để cùng liệu.

  1. Ngồi lại đầu tháng, cùng viết ra tổng thu nhập của cả nhà và những khoản chắc chắn phải chi: tiền nhà, điện nước, tiền học, tiền gửi bố mẹ.
  2. Phần còn lại chia thành tiền chợ, tiền việc lặt vặt, và một phần để dành trước. Giống như bà chia thóc theo tuần, chia tiền chợ theo tuần sẽ dễ liệu hơn theo tháng.
  3. Thống nhất mức tiền mà mỗi người được tự chi không cần hỏi, ví dụ giả định 300 nghìn đồng một lần. Khoản lớn hơn thì bàn với nhau trước.
  4. Cuối tuần nhìn lại xem đã tiêu bao nhiêu, nhẹ nhàng, không đổ lỗi. Mục đích là biết nồi cơm còn bao nhiêu, không phải bắt lỗi ai gắp nhiều.
  5. Khi có việc lớn như giỗ, cưới, sửa nhà, hai người cùng liệu quy mô theo khoản đã có, rồi mới báo với họ hàng.
  6. Cho con cái từ tuổi tiểu học cùng nghe một phần cuộc bàn tiền chợ, để con thấy bố mẹ liệu thế nào.

Nếp này không đòi hỏi phần mềm hay bảng tính phức tạp. Ví dụ giả định: một gia đình ở Vĩnh Long chỉ dùng mấy chiếc phong bì đánh dấu bằng màu, mỗi chiếc một khoản, và vẫn liệu được cả tháng.

Dạy con liệu cơm gắp mắm ngay trên mâm cơm

Cách dạy tốt nhất cho câu tục ngữ này vẫn là chỗ nó ra đời: mâm cơm. Khi cả nhà ăn chung, bạn có thể để trẻ tự chia món mặn ra các bát, rồi nhắc con nhìn xem mỗi người được bao nhiêu, còn bao nhiêu cho bà chưa về. Trẻ hiểu "liệu" bằng tay trước khi hiểu bằng tiền.

Lớn hơn một chút, khi con có tiền tiêu vặt hay tiền đi học, bạn để con tự liệu: tiền cả tuần đưa một lần, tiêu hết ngày thứ ba thì những ngày còn lại phải chịu. Đừng bù ngay khi con hết tiền, vì bù ngay là tước mất bài học. Khi con liệu khéo được cả tuần, hãy ghi nhận cái khéo ấy bằng lời, đừng thưởng thêm tiền, để con hiểu cái lợi là chính sự yên tâm.

Cuối cùng, chính bố mẹ phải là người liệu cơm gắp mắm trước. Trẻ thấy bố mẹ nói tiết kiệm mà vẫn mua sắm theo cảm hứng thì sẽ tin vào việc làm hơn là lời nói.

Câu hỏi thường gặp

Liệu cơm gắp mắm có phải là khuyên sống khổ không?

Không. Câu tục ngữ khuyên chi tiêu cân đối với cái mình có, để bữa nào cũng có cơm có mắm. Sống khổ là thiếu thốn cả những nhu cầu thiết yếu, còn liệu cơm gắp mắm là chia cho đủ, đúng ý ông bà muốn con cháu không phải chịu đói cuối bữa.

Câu liệu cơm gắp mắm thường dùng trong hoàn cảnh nào?

Thường dùng khi bàn chuyện chi tiêu trong nhà, chuyện làm đám cưới, sắm sửa, xây nhà, hoặc khi khuyên ai đó đừng làm việc vượt sức mình. Người lớn cũng hay dùng để nhắc con cháu đừng chạy theo nhà người khác.

Khéo ăn thì no khéo co thì ấm nghĩa là gì?

Câu này nói cùng một lượng của cải, người biết tính toán sẽ đủ dùng, người không biết tính sẽ thiếu. Khéo ăn là chia khẩu phần hợp lý, khéo co là biết thu mình lại khi thiếu. Ý nghĩa gần với liệu cơm gắp mắm.

Vợ chồng khác nếp chi tiêu thì nên làm gì?

Nên ngồi lại thống nhất phần chung trước: các khoản bắt buộc, khoản để dành, khoản mỗi người tự quyết. Đừng dùng tục ngữ để thắng nhau trong cãi vã. Nếu bất đồng kéo dài, có thể nhờ người lớn hay chuyên gia tư vấn gia đình làm trung gian.

Có nên vay để làm đám cưới cho con cho bằng người không?

Bài này không khuyên vay. Theo đúng tinh thần liệu cơm gắp mắm, quy mô đám cưới nên theo khoản nhà đã có. Một đám cưới vừa sức mà hai họ vui vẻ có ý nghĩa hơn đám cưới lớn để lại khoản nợ.

Làm sao dạy trẻ năm sáu tuổi hiểu chuyện liệu cơm gắp mắm?

Cho trẻ chia thức ăn ra bát cho từng người trong nhà, kể cả người chưa về. Khi trẻ thấy phải chia đủ cho mọi người, trẻ hiểu ý "liệu" mà không cần giảng giải về tiền.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138