LoiDay.comLời Dạy
Lời dạy nên hiểu lại hôm nay

Nhất nam viết hữu, thập nữ viết vô: câu trọng nam xưa và những nếp nhà nên sửa

Nhất nam viết hữu, thập nữ viết vô nghĩa là gì, vì sao xã hội xưa trọng con trai, và cách sửa những nếp nhỏ trong bữa cơm, việc nhà, học hành hôm nay.

Teenage brother and sister washing dishes together at an outdoor sink of a rural house in Nghe An, grandmother watching from a doorway, faces turned away, morning light

"Nhất nam viết hữu, thập nữ viết vô" là câu Hán Việt có nghĩa "một con trai là có, mười con gái cũng như không". Câu này phản ánh quan niệm trọng con trai của xã hội nông nghiệp và gia đình phụ hệ xưa, nơi con trai giữ nhà, giữ ruộng và lo việc thờ cúng, còn con gái lấy chồng thì về ở nhà chồng. Hôm nay, đây là một trong những lời xưa cần hiểu lại rõ ràng nhất: con trai hay con gái đều là con, và pháp luật cũng coi như vậy.

Ít gia đình còn nói thẳng câu này, nhưng dấu vết của nó vẫn nằm trong những nếp rất nhỏ: miếng ngon gắp cho con trai, con gái đứng dậy dọn mâm, tiền học thêm ưu tiên cho anh. Bài này nói về những nếp nhỏ ấy, vì sao chúng có, và cách sửa ngay trong nhà mà không làm tổn thương ông bà.

Câu này nghĩa là gì và đứng ở đâu trong nếp nhà xưa

Xét chữ: "nhất nam" là một con trai, "viết" nghĩa là nói rằng, "hữu" là có; "thập nữ" là mười con gái, "vô" là không. Ghép lại thành một nhận định rất khắc nghiệt: nhà có một con trai thì coi như có người nối dõi, có mười con gái mà không có con trai thì vẫn coi như không. Câu này thường được dẫn khi nói về nỗi lo "không có người nối dõi" của các gia đình xưa.

Câu đứng cạnh nhiều lời khác cùng một tinh thần mà người Việt từng nghe: con gái là con người ta, con dâu mới là con mình; nữ nhi ngoại tộc. Trong cấu trúc gia đình đó, con gái được nuôi với ý nghĩ sớm muộn cũng thuộc về nhà khác, nên việc học hành, chia của, ra quyết định đều nghiêng về con trai.

Tuy vậy, không nên đọc câu này như mô tả toàn bộ đời sống gia đình Việt xưa. Cùng thời ấy, người ta vẫn có những câu đề cao vai trò người mẹ, người vợ giữ nhà, như "của chồng công vợ" hay "con có mẹ như măng ấp bẹ". Trong thực tế làng quê, người phụ nữ gánh rất nhiều việc chợ búa, ruộng đồng, giữ tiền nong. Quan niệm trọng nam tồn tại song song với sự tôn trọng vai trò người phụ nữ ở nhiều mặt, chỉ là sự tôn trọng đó không đi kèm quyền ngang bằng.

Hiểu như vậy giúp con cháu nói về câu này mà không biến ông bà thành người xấu, đồng thời vẫn nói rõ đây là điều nên đổi.

Vì sao xã hội xưa trọng con trai

Sức lao động trên đồng ruộng. Trong nền nông nghiệp dùng sức người và sức trâu, việc cày bừa, đắp bờ, gánh nặng cần nhiều sức vóc. Con trai được coi là lao động chính của gia đình và là người giữ ruộng đất về lâu dài.

Con gái về nhà chồng. Theo tập quán, con gái lấy chồng sống ở nhà chồng, chăm sóc cha mẹ chồng. Cha mẹ già vì thế trông vào con trai và con dâu ở cùng. Nỗi lo "về già không ai chăm" khiến người ta mong con trai.

Việc thờ cúng và giữ họ. Trong gia đình phụ hệ, con trai trưởng lo việc thờ cúng ông bà tổ tiên và giữ nếp của dòng họ. Không có con trai, nhiều gia đình lo rằng nếp nhà sẽ đứt. Đây là chỗ tình cảm gia đình và áp lực họ hàng đan vào nhau rất chặt.

Luật lệ và học hành thời phong kiến. Ở thời phong kiến, việc học để đi thi, làm quan gần như chỉ dành cho nam giới. Người phụ nữ ít có đường tiến thân ngoài gia đình, nên giá trị của con gái trong mắt xã hội bị thu hẹp lại vào việc lấy chồng.

Áp lực từ bên ngoài gia đình. Nhiều người mẹ không có con trai từng chịu những lời bàn tán từ họ hàng, hàng xóm. Ông bà mong cháu trai đôi khi không hẳn vì chính họ khinh con gái, mà vì muốn con dâu, con gái mình khỏi bị người ngoài nói ra nói vào.

Nếp trọng nam còn sót lại trong những việc rất nhỏ

Hôm nay ít ai nói thẳng "mười con gái cũng như không", nhưng nếp cũ hiện ra trong những thói quen hằng ngày mà người lớn làm mà không để ý. Đọc danh sách dưới đây như một bản tự soát, không phải để trách ai.

  • Trên mâm cơm, miếng thịt ngon, cái đùi gà được gắp cho con trai hoặc cháu trai trước, con gái được dặn nhường anh, nhường em.
  • Ăn xong, con gái đứng dậy dọn mâm, rửa bát, con trai được ngồi xem tivi hoặc đi chơi vì "con trai không phải làm mấy việc này".
  • Khi tiền nhà có hạn, khoản học thêm, học đại học xa nhà được ưu tiên cho con trai vì "con gái học nhiều làm gì".
  • Con gái về quê ngày Tết được hỏi chuyện chồng con, con trai được hỏi chuyện công việc, thu nhập.
  • Khi chia đất, chia nhà, người ta mặc định phần lớn cho con trai, con gái "đã có nhà chồng lo".
  • Con trai khóc thì bị nói "con trai gì mà yếu", con gái mạnh mẽ thì bị nói "con gái gì mà ghê".
  • Người lớn khen con gái bằng ngoại hình, khen con trai bằng sự thông minh và gan dạ.

Mỗi việc trên đều nhỏ, nhưng lặp lại hằng ngày suốt mười mấy năm thì trẻ nhận được một thông điệp rất rõ về giá trị của mình. Cả con trai và con gái đều chịu thiệt: con gái học rằng mình đứng sau, con trai học rằng việc chăm sóc không phải việc của mình.

Phần đáng giữ: trách nhiệm với cha mẹ, không phải thứ bậc giữa các con

Bên dưới câu trọng nam có một mối lo chính đáng: ai sẽ chăm cha mẹ khi già, ai sẽ giữ nếp nhà, giữ ngày giỗ, giữ sợi dây với họ hàng. Mối lo đó không lỗi thời. Gia đình hôm nay vẫn cần người lo cho cha mẹ, vẫn cần người giữ những ngày sum họp. Điều thay đổi là người làm việc đó không nhất thiết phải là con trai.

Ở nhiều gia đình thành phố và cả nông thôn, con gái là người gần cha mẹ nhất, đưa cha mẹ đi khám bệnh, gọi điện mỗi tối, về sớm nhất mỗi dịp giỗ. Những gia đình chỉ có con gái vẫn giữ nếp nhà, vẫn thắp hương ngày giỗ ông bà, vẫn nối được tình họ hàng. Thực tế đó cho thấy trách nhiệm với gia đình gắn với tấm lòng và sự sắp xếp, không gắn với giới tính.

Vì thế, phần nên truyền lại cho con cháu là tinh thần trách nhiệm: con nào cũng có phần lo cho cha mẹ, con nào cũng là người giữ nếp nhà. Bỏ đi thứ bậc "một con trai bằng mười con gái" không làm mất truyền thống; nó chia truyền thống ra cho nhiều người cùng gánh.

Một gia đình giả định ở Tây Ninh có hai con gái đã thống nhất: chị cả giữ việc giỗ chạp, em út lo đưa mẹ đi khám định kỳ. Không ai nói nhà đó "không có người nối dõi", vì nếp nhà vẫn đang được giữ rất kỹ.

Hiểu lại: nếp cũ và nếp nên thay trong nhà

Bảng dưới gợi ý cách đổi từng nếp nhỏ. Mục đích không phải lật ngược để con gái được ưu tiên, mà để con nào cũng được đối xử theo cùng một chuẩn.

Tình huốngNếp cũNếp nên thay
Mâm cơmMiếng ngon phần con traiGắp cho người già trước, các con chia đều, ai ăn chậm thì để phần
Dọn dẹp sau bữa ănCon gái dọn, con trai nghỉChia lượt theo ngày, mỗi người một việc: dọn mâm, rửa bát, lau bàn
Tiền họcƯu tiên con trai học xa, học caoXét theo năng lực, nguyện vọng và khả năng tài chính, không xét theo giới
Lời khenKhen con gái xinh, con trai giỏiKhen việc làm cụ thể: chăm chỉ, kiên nhẫn, biết giúp người
Cảm xúcCon trai không được khócAi buồn cũng được khóc, rồi cùng tìm cách xử lý
Chia tài sảnMặc định phần lớn cho con traiCả nhà bàn công khai, hiểu quy định thừa kế, cần thì hỏi luật sư

Có những nhà vẫn chọn để con trai ở cùng cha mẹ và giữ nhà thờ họ. Điều đó không sai nếu là lựa chọn được bàn bạc, các con khác cùng đồng thuận, và không đi kèm thái độ coi nhẹ con gái.

Sửa nếp ngay trong nhà: bắt đầu từ việc nhỏ nhất

Thay đổi nếp nhà không cần một cuộc họp lớn. Những bước dưới đây là trình tự nhiều cha mẹ trẻ đã làm, bắt đầu từ chỗ ít va chạm nhất.

  1. Tự soát mình trước. Trong một tuần, để ý xem mình nhờ con trai và con gái những việc gì, khen các con bằng câu gì. Nhiều cha mẹ ngạc nhiên vì chính mình vẫn lặp lại nếp cũ.
  2. Chia việc nhà theo tuổi, không theo giới. Trẻ năm tuổi xếp dép, bảy tuổi dọn bát đũa, mười tuổi phơi quần áo. Con trai và con gái cùng tuổi làm việc cùng mức.
  3. Đổi lời nói quen miệng. Thay "con gái phải biết nấu ăn" bằng "ai trong nhà cũng nên biết nấu vài món". Lời nói đổi dần thì cách nghĩ của trẻ cũng đổi.
  4. Cho con trai làm việc chăm sóc. Rót nước mời ông bà, chăm em nhỏ, hỏi han người ốm. Những việc này dạy con trai sự quan tâm mà nếp cũ từng tước mất.
  5. Cho con gái quyền nói trong việc lớn. Khi nhà bàn chuyện sửa nhà, chuyện đi xa, hỏi ý kiến cả con gái. Trẻ được hỏi ý kiến từ nhỏ sẽ tự tin hơn khi lớn.
  6. Kiên nhẫn với người lớn tuổi. Ông bà có thể vẫn gắp cho cháu trai trước. Không cần sửa trước mặt mọi người; cha mẹ chỉ cần lặng lẽ gắp thêm cho cháu gái và nói chuyện riêng sau.

Sự thay đổi thật nằm ở chỗ trẻ lớn lên không còn thấy lạ khi anh trai rửa bát hay em gái quyết định chuyện của mình. Khi đó nếp mới đã thành nếp nhà.

Khi ông bà vẫn mong cháu trai: đáp sao cho tôn trọng

Hiểu nỗi lo phía sau lời mong. Ông bà mong cháu trai thường vì sợ không ai giữ nhà, giữ giỗ, hoặc vì đã từng chịu lời ra tiếng vào. Đáp vào nỗi lo đó: "Bố mẹ yên tâm, các cháu gái vẫn giữ giỗ ông bà, con sẽ dạy các cháu từ bây giờ".

Không tranh cãi bằng lý thuyết. Nói về bình đẳng giới bằng khái niệm thường không thuyết phục được người lớn tuổi. Việc làm cụ thể của cháu gái — về sớm phụ giỗ, đưa ông đi khám — có sức nặng hơn nhiều lời giải thích.

Bảo vệ con gái khỏi lời so sánh. Nếu trước mặt cháu gái có người nói "tiếc không phải con trai", cha mẹ nên nói nhẹ nhàng nhưng rõ: "Nhà con quý cháu như vậy". Trẻ cần nghe cha mẹ đứng về phía mình.

Chuyện chia đất, chia nhà cần rõ ràng. Theo pháp luật về thừa kế hiện hành, khi không có di chúc, các con cùng hàng thừa kế được hưởng phần như nhau, không phân biệt trai gái. Khi lập di chúc hay chia tài sản, gia đình nên bàn công khai và hỏi luật sư để tránh mâu thuẫn về sau.

Chấp nhận thay đổi chậm. Nếp nghĩ hình thành qua nhiều đời không đổi trong một bữa cơm. Điều con cháu làm được là giữ nếp mới trong nhà mình, nhất quán và ôn hoà, để thế hệ sau không phải tranh luận chuyện này nữa.

Câu hỏi thường gặp

Nhất nam viết hữu thập nữ viết vô có phải lời của một nhân vật cụ thể không?

Câu này thường được dẫn như một thành ngữ Hán Việt phản ánh quan niệm phổ biến thời phong kiến, không nên gán cho một người cụ thể. Khi trích dẫn, ghi là câu nói xưa hoặc thành ngữ Hán Việt là an toàn nhất.

Trọng nam khinh nữ còn phổ biến không?

Quan niệm này đã giảm nhiều nhưng vẫn còn, nhất là trong mong muốn có cháu trai và trong những nếp nhỏ như chia việc nhà, chia tiền học. Nhiều người không nghĩ mình trọng nam nhưng vẫn lặp lại thói quen cũ, nên tự soát là bước đầu hữu ích.

Gia đình chỉ có con gái thì ai giữ việc giỗ chạp?

Con gái hoàn toàn có thể giữ việc giỗ chạp và nếp nhà. Nhiều gia đình thống nhất người lo giỗ, người giữ liên lạc với họ hàng giữa các con gái. Điều quan trọng là có người nhận việc và cả nhà đồng thuận.

Con gái đã lấy chồng có được chia đất của cha mẹ không?

Theo quy định thừa kế hiện hành, khi không có di chúc, các con cùng hàng được hưởng phần như nhau, không phân biệt đã lấy chồng hay chưa. Trường hợp cụ thể có nhiều chi tiết về giấy tờ, nên hỏi luật sư hoặc văn phòng công chứng trước khi quyết.

Làm sao để con trai không coi việc nhà là việc của con gái?

Cho con trai làm việc nhà từ nhỏ với mức như chị em gái, để bố cũng tham gia việc nhà trước mặt con, và không dùng câu "việc này của con gái". Trẻ học từ việc người lớn làm nhiều hơn từ lời người lớn nói.

Ông bà cứ gắp miếng ngon cho cháu trai thì nên làm gì?

Không cần sửa ngay trên mâm cơm. Cha mẹ có thể gắp thêm cho cháu gái, rồi nói riêng với ông bà sau bữa ăn bằng giọng nhẹ nhàng. Dạy các cháu tự gắp mời ông bà trước cũng giúp mâm cơm đổi nếp tự nhiên hơn.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138