"Thương người như thể thương thân" thường được hiểu là giúp người nghèo, người hoạn nạn. Nhưng trong đời thường, câu ấy được thử thách nhiều nhất ở những lúc nhỏ hơn: khi người khác làm mình chậm, làm mình phiền, làm mình mất kiên nhẫn. Người giao hàng đến trễ, bà cụ đếm tiền lâu ở quầy, đứa bé khóc suốt trên chuyến xe khách, đồng nghiệp làm sai một việc nhỏ.
Bài này đi vào đúng những khoảnh khắc ấy. Thương thân là biết mình mệt, mình vội, mình cũng có lúc vụng về; thương người như thương thân là cho người khác cái châm chước mà mình mong được nhận. Bạn sẽ thấy người xưa dạy điều đó trong hoàn cảnh nào, vì sao người ta dễ trách người lạ hơn trách mình, và vài thói quen nhỏ giúp mình nghĩ cho người khác trước khi buông lời.
Lời dạy sinh ra từ cuộc sống chung
Ở làng xưa, "thương người như thể thương thân" đi cùng những câu như "một con ngựa đau cả tàu bỏ cỏ", "người trong một nước phải thương nhau cùng". Cuộc sống phụ thuộc vào nhau: mùa màng, nước tưới, đê điều, cưới hỏi, ma chay đều cần cả xóm góp tay. Một người ốm thì cả nhà thiếu người làm, một nhà gặp nạn thì hàng xóm phải đỡ. Thương người là thương chính cái cộng đồng mình đang dựa vào.
Điểm tinh tế của câu này nằm ở chữ "như thể thương thân". Người xưa không bảo thương người hơn thân, cũng không bảo bỏ mình mà lo cho người. Họ lấy chính mình làm thước: mình muốn được đối xử thế nào thì đối xử với người khác như vậy. Cái thước ấy ai cũng có sẵn, không cần học sách nào.
Hôm nay ta gặp người lạ nhiều hơn người quen, và phần lớn cuộc gặp chỉ kéo dài vài phút: ở quầy thu ngân, trên xe buýt, qua điện thoại với nhân viên tổng đài. Chính vì ngắn và không quen, ta dễ quên rằng người kia cũng có một ngày dài, một gia đình, một nỗi lo riêng. Lời ông bà vì thế cần được mang vào những vài phút ấy.
Vì sao ta dễ trách người hơn trách mình
Mình thấy hoàn cảnh của mình, không thấy hoàn cảnh của người. Mình đến muộn vì kẹt xe, vì con ốm sáng nay; người khác đến muộn thì "vô trách nhiệm". Cùng một việc, ta tha cho mình vì biết lý do, và trách người vì không biết lý do.
Mệt và vội làm hẹp lòng. Cuối ngày, đói, sắp trễ giờ, ai cũng ít kiên nhẫn hơn. Cơn bực lúc ấy thường không phải vì người kia quá tệ mà vì mình đã cạn sức.
Người lạ dễ bị coi như một cái vai. Ta nhìn người giao hàng như "shipper", người bán như "nhân viên", quên rằng đó là một người cụ thể. Trách một cái vai dễ hơn trách một con người.
Màn hình làm mất mặt người. Một tin nhắn cáu gắt gửi cho cửa hàng trực tuyến, một bình luận chê bai, đều được gõ ra dễ dàng vì ta không nhìn thấy gương mặt người đọc.
Trách người cho mình cảm giác đúng. Khi đổ lỗi cho người khác, mình thấy nhẹ đi vì không phải nhìn lại phần của mình. Cảm giác ấy dễ chịu trong chốc lát nên ta hay tìm đến nó, nhất là lúc đang bực chuyện khác.
Đặt mình vào chỗ người khác: vài tình huống quen
Bảng dưới là vài khoảnh khắc thường ngày, cột giữa là điều mình dễ nghĩ, cột phải là điều mình thử nghĩ thêm trước khi trách. Không phải để luôn bỏ qua, mà để phản ứng cho đúng mức.
| Tình huống | Nghĩ ngay | Nghĩ thêm |
|---|---|---|
| Người giao hàng đến trễ bốn mươi phút | "Làm ăn kiểu gì" | Trời mưa, họ có thể có hai chục đơn, đường ngập; mình có thể nhắn hỏi trước khi gắt |
| Bà cụ đếm tiền lẻ chậm ở quầy | "Sao không chuẩn bị trước" | Mắt kém, tay run; vài phút chờ của mình không đáng gì so với cái ngượng của bà |
| Em bé khóc mãi trên xe khách | "Bố mẹ không biết dỗ con" | Bố mẹ đứa bé đang ngượng hơn ai hết; một nụ cười thông cảm giúp họ hơn cái liếc mắt |
| Đồng nghiệp gửi nhầm tệp | "Cẩu thả" | Có thể họ đang ôm việc của hai người; chỉ ra chỗ nhầm riêng, nhẹ nhàng |
| Nhân viên tổng đài không giải quyết được | "Vô dụng" | Họ làm theo quy trình, không có quyền quyết; mình nhờ chuyển lên người phụ trách |
Nghĩ thêm không có nghĩa là không được phản ánh. Giao hàng trễ nhiều lần vẫn nên góp ý với cửa hàng; đồng nghiệp sai lặp lại vẫn cần nói rõ. Khác biệt nằm ở giọng nói và cách nói, đúng như chữ "thương" trong câu tục ngữ.
Một thói quen nhỏ trước khi buông lời trách
Người xưa không có tên gọi cho việc "đặt mình vào chỗ người khác", nhưng họ làm điều đó qua câu hỏi quen: "nếu là mình thì sao". Biến nó thành thói quen có thể theo vài bước:
- Dừng một nhịp khi thấy mình bắt đầu bực với người lạ.
- Tự hỏi một câu: "Nếu mình ở chỗ họ lúc này thì có thể vì sao mà như vậy?" Tìm ra ít nhất một lý do có thể có.
- Nghĩ đến lần mình từng như họ: lần mình đến muộn, lần mình nhầm, lần con mình khóc nơi đông người.
- Chọn câu nói như mình muốn được nghe nếu ở vào vị trí ấy.
- Nếu vẫn cần góp ý, góp ý về việc, với đúng người có thể sửa, vào lúc thích hợp.
Thói quen này tốn chưa đến nửa phút. Lâu dần, nó làm mình bớt mệt hơn chính người kia: vì cơn bực dành cho người lạ thường quay lại làm hỏng cả buổi của mình.
Có thể bạn sẽ không bao giờ biết lý do thật của người kia. Không sao cả. Mục đích của câu hỏi không phải là đoán trúng, mà là nhắc mình rằng có một lý do nào đó mình không nhìn thấy. Chỉ riêng việc nhớ ra điều ấy đã đủ làm giọng nói của mình mềm đi, và người kia, dù đang mệt đến đâu, cũng nhận ra được sự khác biệt.
Trên mạng: thương người khi không nhìn thấy mặt
Ngày xưa, muốn trách ai thì phải đứng trước mặt người đó, nhìn thấy nét mặt họ đổi đi. Cái nhìn ấy tự nó làm người ta dịu lời. Hôm nay, một lời trách có thể gõ ra trong mười giây ở phần bình luận, gửi tới một người mình không quen, và người ấy đọc nó lúc nửa đêm một mình. Lời dạy "thương người như thể thương thân" cần được mang vào cả những ô chữ nhỏ ấy.
Vài lời nhắc đơn giản: trước khi gửi một bình luận chê, đọc lại và hỏi nếu câu này viết về mình, về con mình, thì mình thấy sao. Không chia sẻ ảnh, video người khác đang ở lúc khó coi, như ngã xe, khóc lóc, cãi nhau, chỉ để mọi người cười. Không hùa theo đám đông chửi một người khi chưa rõ đầu đuôi; câu chuyện trên mạng thường chỉ là một mảnh, và người bị chửi vẫn có cha mẹ, con cái đọc được.
Với cửa hàng trực tuyến, góp ý thẳng thắn về sản phẩm là quyền của người mua, và rất có ích cho người mua sau. Nhưng có thể góp ý về hàng hoá mà không xúc phạm người bán. "Áo giao sai màu, đường may bị bung ở nách" giúp cửa hàng sửa; "đồ lừa đảo" thì chỉ làm hai bên cùng nóng. Người xưa không biết đến mạng xã hội, nhưng cái thước "như thể thương thân" dùng ở đó vẫn vừa.
Thương người cũng là thương thân, không phải quên thân
Có người hiểu lời dạy này đến mức tự làm khổ mình: luôn nhường, luôn châm chước, không bao giờ góp ý, ôm việc của người khác vì "tội nghiệp người ta". Chữ "như thể thương thân" nhắc rằng phải thương mình trước thì mới có cái thước để thương người. Một người kiệt sức thì không còn kiên nhẫn với ai được lâu.
Thương người không có nghĩa là để người khác lợi dụng sự thông cảm của mình. Một đồng nghiệp lần nào cũng đẩy việc sang với lý do bận, một người quen lần nào cũng nhờ vả mà không bao giờ đáp lại, thì lúc ấy nên nói rõ giới hạn. Nói rõ giới hạn một cách tử tế cũng là một cách thương: mình không để người kia quen với thói dựa dẫm, và mình giữ được sức để giúp khi họ thật sự cần.
Người xưa có câu "thương người như thể thương thân" nhưng cũng có câu "giúp người phải lượng sức mình". Hai câu đặt cạnh nhau mới đủ: thương bằng cả lòng, nhưng làm bằng sức thật của mình.
Dạy con biết nghĩ cho người khác
Trẻ nhỏ tự nhiên nhìn thế giới từ chỗ mình đứng, đó là đặc điểm của tuổi, không phải tính xấu. Biết nghĩ cho người khác là điều phải học dần, và học tốt nhất qua những tình huống thật trong ngày. Khi con giành đồ của em, thay vì chỉ bắt trả, có thể hỏi "nếu em giành của con thì con thấy sao". Khi con cười bạn ngã, hỏi "lần con ngã ở sân trường, con muốn các bạn làm gì".
Một ví dụ giả định: một gia đình ở Huế có thói quen mỗi tối hỏi nhau một câu, "hôm nay ai đã làm gì tử tế với mình, và mình đã làm gì tử tế với ai". Câu hỏi ngắn, ai cũng trả lời được, và lâu dần trẻ để ý đến người khác nhiều hơn trong ngày để có chuyện kể. Không cần chấm điểm, không so ai làm nhiều hơn ai; chỉ là một nếp nhà nhỏ.
Quan trọng hơn cả là con nhìn thấy người lớn làm. Bố kiên nhẫn chờ bà cụ ở quầy, mẹ nói lời cảm ơn người giao hàng dù hàng đến trễ, cả nhà nhường đường cho xe cứu thương. Mỗi việc như thế là một lần câu "thương người như thể thương thân" được dạy mà không cần nói ra.
Câu hỏi thường gặp
"Thương người như thể thương thân" nghĩa là gì?
Câu này khuyên đối xử với người khác bằng tình thương và sự châm chước mà mình mong được nhận. Lấy chính mình làm thước: mình muốn được thông cảm khi vụng về, mệt mỏi thế nào thì cũng thông cảm với người khác như vậy.
Thông cảm với người khác có phải là bỏ qua mọi lỗi?
Không. Thông cảm giúp mình phản ứng đúng mức và bằng giọng tử tế, nhưng lỗi lặp lại vẫn nên góp ý với đúng người có thể sửa. Thương người và góp ý không mâu thuẫn nhau.
Làm sao bớt nóng với người lạ ở chỗ công cộng?
Dừng một nhịp, tự hỏi "nếu là mình ở chỗ họ thì có thể vì sao", nghĩ đến một lần mình từng như vậy, rồi chọn câu nói như mình muốn được nghe. Thói quen này tốn chưa đến nửa phút mà giữ được cả buổi của mình.
Thương người mãi mà bị lợi dụng thì sao?
Lúc ấy nên nói rõ giới hạn một cách tử tế. Người xưa vừa dạy thương người vừa dạy giúp người phải lượng sức mình. Không để người khác dựa dẫm mãi cũng là một cách thương, và giữ sức cho lúc họ thật sự cần.
Dạy trẻ nhỏ biết nghĩ cho người khác bắt đầu từ đâu?
Từ những tình huống thật trong ngày: khi con giành đồ, khi con cười bạn ngã, hỏi con "nếu là con thì con thấy sao". Quan trọng hơn là con thấy người lớn trong nhà kiên nhẫn, tử tế với người khác mỗi ngày.
Câu "một con ngựa đau cả tàu bỏ cỏ" liên quan gì?
Câu này cùng tinh thần với "thương người như thể thương thân": khi một người trong tập thể gặp nạn, những người còn lại cũng thấy đau, cũng lo. Nó nhắc rằng cuộc sống chung gắn mọi người với nhau, nên nỗi khó của người là chuyện của mình.