LoiDay.comLời Dạy
Lời dạy về tiền bạc, cần kiệm

Ăn cần ở kiệm: vì sao ông bà đặt chữ cần trước chữ kiệm và ranh giới với hà tiện

Ăn cần ở kiệm là chăm làm và dè dặt khi tiêu. Vì sao chữ cần đứng trước, khi nào kiệm thành hà tiện, và cách giữ nếp cần kiệm trong nhà mà không khắc khổ.

Vietnamese grandmother mending a child school shirt with needle and thread on a low wooden stool in a Hung Yen courtyard, grandson stacking firewood nearby, faces turned away

Ăn cần ở kiệm nghĩa là chăm chỉ làm lụng và dè dặt khi tiêu dùng, hai việc phải đi cùng nhau. Ông bà đặt chữ "cần" lên trước không phải ngẫu nhiên: có làm ra thì mới có cái để kiệm. Chỉ biết bớt mà không biết làm thì sớm muộn cũng chỉ còn biết nhịn; chỉ biết làm mà không biết giữ thì làm bao nhiêu cũng như gió vào nhà trống.

Cần kiệm là nếp sống được người Việt coi trọng từ lâu, nhưng nó cũng hay bị đẩy sang thành hà tiện, keo bẩn, sống khắc khổ đến mức mất vui. Bài này phân tích hai chữ trong câu, những câu ông bà dùng để vạch ranh giới giữa kiệm và hà tiện, và cách một gia đình hôm nay giữ nếp cần kiệm mà các thế hệ đều thấy dễ chịu.

Hai chữ, hai việc: cần là làm, kiệm là giữ

"Cần" trong cần kiệm là chăm, siêng, chịu khó. Với người nông dân, cần là dậy từ lúc gà gáy, ra đồng khi sương chưa tan, tranh thủ lúc nông nhàn đan rổ, dệt vải, nuôi thêm lứa gà. Ca dao có câu "siêng làm thì có, siêng học thì hay", đặt việc làm và việc học cùng một gốc là sự chăm chỉ. "Kiệm" là dè dặt, tiết chế khi tiêu: không mua thứ chưa cần, không bỏ phí thứ đã có, dùng đồ cho đến khi thật sự hỏng.

Cách ông bà ghép "ăn cần" với "ở kiệm" cũng đáng để ý. Ăn ở là toàn bộ đời sống hằng ngày, không phải một dịp nào đó. Cần và kiệm vì thế không phải những đợt thắt lưng buộc bụng khi khó khăn, mà là một nếp thường trực, như cách người ta thở.

Vì sao chữ cần đứng trước? Có lẽ vì người xưa hiểu rằng tiết kiệm có giới hạn, còn sức làm thì có thể tăng. Một nhà nghèo bớt đến đâu cũng chỉ bớt được chừng ấy, nhưng thêm một nghề phụ, thêm một vụ rau thì có thể đổi được cảnh nhà. Kiệm giữ cho của không thất thoát; cần mới làm cho của tăng lên. Bởi vậy khi khuyên một nhà đang khó, các cụ hiếm khi chỉ nói "bớt đi", mà thường gợi thêm một việc làm được: trồng thêm luống rau, nhận thêm việc đan lát, cho con lớn phụ một tay.

Khi kiệm thành hà tiện: những câu ông bà dùng để vạch ranh giới

"Ki cóp cho cọp nó xơi." Câu này chê người dè sẻn từng chút, không dám tiêu cả những khoản đáng tiêu, cuối cùng của cải lại mất vào tay người khác hoặc vào một tai hoạ. Ông bà dùng nó để nhắc rằng giữ khư khư không phải lúc nào cũng là giữ được.

"Vắt cổ chày ra nước." Thành ngữ tả người hà tiện đến mức muốn vắt ra nước từ cái chày giã gạo khô khốc. Đây là hình ảnh của kiệm đã vượt qua ranh giới, thành tính bủn xỉn làm người xung quanh khó chịu.

"Ăn có chừng, dùng có mực." Lời dặn tiêu vừa đủ, không thừa không thiếu. Chữ "mực" ở đây là mức, chuẩn. Câu này cho thấy người xưa không đề cao nhịn mà đề cao sự vừa phải.

"Khéo ăn thì no, khéo co thì ấm." Chữ "khéo" là điểm then chốt. Kiệm đúng là kiệm có tính toán, khéo léo, chứ không phải cắt bừa mọi thứ.

Cần kiệm và hà tiện khác nhau ở đâu

Ranh giới giữa hai chuyện này không nằm ở số tiền tiêu nhiều hay ít, mà ở chỗ tiêu cho ai, vào việc gì. Bảng dưới đặt cạnh nhau một vài tình huống quen thuộc.

Tình huốngNgười cần kiệmNgười hà tiện
Người nhà ốmBớt các khoản khác để lo thuốc men, đi khám sớmChần chừ không đi khám vì tiếc tiền, để bệnh nặng thêm
Khách đến chơiMâm cơm giản dị nhưng đủ đầy, mời khách tử tếTránh mời, hoặc mời cho có, khách ra về thấy ngại
Đồ dùng hỏngSửa nếu còn đáng sửa, thay nếu sửa tốn hơn mua mớiDùng mãi đồ hỏng dù nguy hiểm, như ổ điện chập chờn
Con cần học thêm một kỹ năngCân nhắc, chọn cách vừa sức nhưng vẫn cho con họcTừ chối ngay vì học là tốn tiền
Việc hiếu hỉ của người thânĐi đúng mức nhà mình lo được, có mặt chia vui chia buồnTìm cách vắng mặt để khỏi tốn tiền phong bì

Nhìn cột thứ hai, người cần kiệm vẫn tiêu, có khi tiêu không ít, nhưng mỗi khoản đều vì một người hay một việc đáng. Người hà tiện ở cột thứ ba giữ được tiền nhưng mất sức khoẻ, mất bạn, mất tình thân. Ông bà không muốn con cháu đổi những thứ đó lấy tiền.

Vì sao nếp cần kiệm hình thành sâu đến thế

Nhiều thế hệ người Việt lớn lên trong thiếu thốn: những năm mất mùa, những năm chiến tranh, những năm cả nhà ăn độn. Trong hoàn cảnh ấy, cần kiệm không phải đức tính để khen mà là điều kiện để sống. Một bát gạo đổ đi là một bữa của một đứa trẻ. Một manh áo vứt đi là một mùa rét thiếu áo. Những người từng sống qua thời ấy mang theo nếp tiết kiệm như một phản xạ, kể cả khi đời sống đã khá hơn.

Vì vậy khi thấy ông bà nhặt từng hạt cơm rơi, giữ lại từng cái túi ni lông, vá đi vá lại cái áo cũ, con cháu nên hiểu đó là dấu vết của một quãng đời khó khăn chứ không phải sự cố chấp. Nhiều người trẻ thấy khó chịu với những thói quen ấy, cho là không cần thiết. Nhưng hiểu được nguồn gốc thì dễ thông cảm hơn, và từ đó cùng nhau tìm điểm chung thay vì tranh cãi.

Đồng thời, ông bà cũng nên được con cháu nói cho nghe rằng đời sống đã khác. Có những thứ giữ lại không còn ích lợi, có những khoản bớt đi lại làm hại sức khoẻ. Cần kiệm hôm nay là giữ tinh thần, không nhất thiết giữ nguyên mọi thói quen cũ.

Giữ nếp cần kiệm trong gia đình hôm nay

Một vài cách làm giúp cả nhà, từ ông bà tới cháu nhỏ, cùng giữ nếp cần kiệm mà không thấy nặng nề:

  1. Mỗi người trong nhà có một phần việc cố định theo sức, kể cả trẻ nhỏ. Chữ "cần" bắt đầu từ việc nhà chứ không phải từ chuyện kiếm tiền.
  2. Nấu vừa đủ ăn, thức ăn thừa thì cất đúng cách để dùng bữa sau, không ép ai ăn đồ đã hỏng chỉ vì tiếc.
  3. Trước khi mua món đồ lớn, cả nhà tự hỏi: đã có thứ gì làm được việc này chưa, sửa được không, mượn được không.
  4. Để dành một khoản nhỏ đều đặn, coi như phần "kiệm" của cả nhà, và để mọi người cùng biết nó đã lớn đến đâu.
  5. Định trước những khoản không bớt: thuốc men, học hành, quà cho ông bà, việc hiếu hỉ vừa sức. Có danh sách này thì kiệm không trượt thành hà tiện.
  6. Thỉnh thoảng cả nhà cùng làm một việc tự tay thay vì mua sẵn: gói bánh, trồng rau, sửa cái ghế. Vừa kiệm, vừa là dịp để ông bà dạy cháu.

Bước thứ năm có lẽ quan trọng nhất. Nhiều gia đình cần kiệm đến mức không còn khoản nào được coi là "đáng". Khi đã viết ra những thứ không bớt, mọi người yên tâm hơn và việc tiết kiệm trở thành lựa chọn chứ không phải nỗi lo.

Dạy con chữ cần trước khi dạy chữ kiệm

Nhiều bố mẹ dạy con tiết kiệm rất sớm: không mua đồ chơi, tắt đèn khi ra khỏi phòng, ăn hết cơm. Nhưng ít khi dạy con chữ cần một cách rõ ràng, nghĩa là cho con thấy giá trị của việc tự làm, tự cố gắng. Theo thứ tự ông bà đặt ra, chữ cần nên đi trước.

Cho con làm việc nhà theo tuổi, để con tự hoàn thành một việc từ đầu đến cuối, ghi nhận sự chăm chỉ của con bằng lời. Khi con thấy rằng cố gắng của mình làm ra kết quả, con sẽ tự nhiên quý những thứ do công sức làm ra, và kiệm sẽ đến sau một cách tự nhiên.

Ngược lại, một đứa trẻ chỉ được dạy kiệm mà không được dạy cần sẽ dễ thành người sợ tiêu, sợ mất, nhưng không có thói quen tạo ra cái mới. Hoặc tệ hơn, trẻ hiểu tiết kiệm là thiếu thốn và lớn lên sẽ tiêu bù. Dạy cả hai chữ, theo đúng thứ tự, là cách giữ trọn câu tục ngữ.

Cần kiệm ở những nhà đã khá giả: còn cần nữa không

Một câu hỏi hay gặp ở các gia đình đã qua thời khó: nhà đã đủ ăn đủ mặc, có của để dành, vậy còn cần giữ nếp cần kiệm nữa không. Ông bà xưa trả lời bằng chính đời sống của mình. Nhiều cụ đã có nhà cửa, con cái thành đạt, vẫn dậy sớm tưới rau, vẫn nhặt hạt cơm rơi. Không phải vì thiếu, mà vì các cụ coi cần kiệm là một phần nhân cách chứ không chỉ là cách đối phó với nghèo.

Có một lý do thực tế nữa. Của cải có thể mất đi vì ốm đau, vì làm ăn không thuận, vì những biến cố không ai lường trước. Nhà nào đã quen cần kiệm thì khi gặp lúc khó dễ thích nghi hơn, không bị sốc vì phải đổi lối sống. Nhà nào quen tiêu thoải mái thì một biến cố nhỏ cũng đủ chao đảo.

Lý do thứ ba liên quan tới con cháu. Trẻ lớn lên trong nhà khá giả mà không thấy bố mẹ chăm làm, không thấy ai dè dặt khi tiêu, sẽ khó hiểu giá trị của công sức. Người xưa có câu "giàu không quá ba đời" để chỉ cảnh của cải tan dần qua những thế hệ không biết giữ. Câu ấy nghe có phần cực đoan, nhưng nhắc đúng một điều: giữ nếp cần kiệm khi đã có của là cách truyền cho con cháu thứ giá trị hơn cả của cải.

Dĩ nhiên cần kiệm ở nhà khá giả trông khác ở nhà khó khăn. Không cần nhịn, không cần khắc khổ, mà là chi đúng, giữ đồ tốt, không phô trương, và vẫn giữ thói quen tự tay làm lấy nhiều việc.

Câu hỏi thường gặp

Ăn cần ở kiệm và cần cù tiết kiệm có giống nhau không?

Về ý thì gần nhau: đều nói chăm làm và dè dặt khi tiêu. Ăn cần ở kiệm là cách nói dân gian, gắn với đời sống ăn ở hằng ngày, còn cần cù tiết kiệm là cách nói thông dụng hơn trong sách vở và lời khuyên.

Ki cóp cho cọp nó xơi nghĩa là gì?

Câu này chê người dè sẻn quá mức, góp nhặt từng chút mà không dám dùng vào việc cần, rồi cuối cùng của ấy lại mất vào tay người khác hay vào một chuyện không may. Ông bà dùng câu này để nhắc rằng kiệm phải có chừng mực.

Làm sao biết mình đang tiết kiệm hay đã hà tiện?

Một cách tự kiểm là xem mình có đang bớt cả những khoản cho sức khoẻ, học hành, tình thân hay không. Nếu tiết kiệm làm bạn ngại gặp người thân, chần chừ đi khám, hay khiến người trong nhà căng thẳng, có lẽ đã sang ranh giới hà tiện.

Ông bà quá tiết kiệm, con cháu nên ứng xử thế nào?

Trước hết hiểu rằng thói quen ấy đến từ những năm thiếu thốn. Đừng chê hay vứt đồ của ông bà khi chưa hỏi. Có thể nhẹ nhàng giải thích những chỗ ảnh hưởng tới sức khoẻ, an toàn, và để ông bà giữ những thói quen vô hại.

Có nên trả tiền cho con khi con làm việc nhà để dạy chữ cần?

Nhiều gia đình không trả tiền cho việc nhà thường ngày, vì đó là phần của mọi thành viên. Có thể trả công cho những việc làm thêm ngoài phần ấy. Điều quan trọng là con hiểu chăm chỉ có giá trị tự thân, không chỉ để đổi lấy tiền.

Siêng làm thì có siêng học thì hay nghĩa là gì?

Câu ca dao nói người chăm làm thì có của, người chăm học thì giỏi giang. Hai vế cùng nhấn vào chữ siêng, tức sự chuyên cần. Câu này cho thấy người xưa coi chăm chỉ là gốc của cả của cải lẫn hiểu biết.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138