LoiDay.comLời Dạy
Lời dạy về học hành, thầy trò

Ăn vóc học hay: giữ giờ ăn, giờ ngủ trong nhà khi con quen thức khuya học bài

Ăn vóc học hay: ông bà dặn ăn cho có sức thì mới học được. Cách giữ bữa sáng, bữa tối và giờ tắt đèn trong nhà khi con học thêm, thức khuya.

Grandmother placing a bowl of hot rice porridge before a teenage grandson at dawn in a tiled kitchen in Phu Tho, school backpack hanging on a chair, faces turned away

"Ăn vóc học hay" là thành ngữ ông bà hay nói khi giục con cháu ăn cho no, ngủ cho đủ: ăn để có sức vóc, học để thêm hiểu biết, và người xưa đặt hai việc cạnh nhau vì không có sức thì không học nổi; hôm nay câu này hợp nhất với những nhà có con đi học thêm đến tối, ăn vội bữa cơm, thức khuya làm bài rồi sáng ra bỏ bữa.

Bài này không bàn chuyện dinh dưỡng hay số giờ ngủ theo y khoa; những điều đó nên hỏi bác sĩ nhi hay chuyên gia. Bài đi từ cái nếp: vì sao người xưa thiếu thốn mà vẫn dặn con ăn no ngủ kỹ trước khi đi thi, hôm nay vì sao nhà không thiếu ăn mà bữa cơm của con lại thành thứ bị cắt đầu tiên, và cách giữ bữa sáng, bữa tối, giờ tắt đèn như một phần của việc học.

Thành ngữ ăn vóc học hay được hiểu thế nào

Thành ngữ ngắn nên có vài cách hiểu. Cách phổ biến nhất: "ăn vóc" là ăn để có sức vóc, thân thể khoẻ; "học hay" là học để có hiểu biết, nói năng, làm việc hay. Hai vế đặt cạnh nhau ý rằng người ta cần cả thân lẫn trí, và việc nuôi thân không thua việc nuôi chữ. Có nhà hiểu thêm một lớp: muốn học hay thì trước hết phải ăn cho có vóc, vì đầu óc không chạy được khi bụng đói, người mệt.

Câu này hay được nhắc kèm với một tục ngữ khác, "có thực mới vực được đạo": có cái ăn rồi mới nói tới chuyện đạo lý, học hành. Ông bà nói câu ấy không phải để coi nhẹ việc học, mà để nhắc rằng việc học đứng trên nền một cơ thể đủ sức. Một đứa trẻ đói, mệt, thiếu ngủ thì ngồi trước sách bao lâu cũng khó vào.

Điều đáng để ý là cả hai câu đều đến từ người lớn chăm con, không phải từ thầy đồ. Đó là tiếng nói của bà, của mẹ đứng bên bếp, cân lại cái lý tưởng "dùi mài kinh sử" của người đi học bằng một lời dặn rất đời thường: học thì học, nhưng ăn đi đã.

Vì sao người xưa thiếu ăn mà vẫn dặn ăn no ngủ kỹ

Trong nhiều gia đình nông thôn ngày trước, cái ăn không đủ. Trẻ con vừa đi học vừa phải chăn trâu, cắt cỏ, trông em. Hình ảnh học trò nghèo đèn sách thâu đêm được ca ngợi trong truyện kể, nhưng trong nhà, người mẹ lại là người dành phần cơm ngon cho con đi thi, dặn con ngủ sớm để mai còn đủ sức. Hai điều ấy cùng tồn tại: xã hội khen sự chăm chỉ, còn gia đình lo cho sức khoẻ của người chăm chỉ.

Lý do rất thực tế. Người xưa thấy trước mắt hậu quả của việc kiệt sức: ốm, bỏ học, có khi mất cả cơ hội thi cử. Họ không có kiến thức y khoa như hôm nay, nhưng có kinh nghiệm của nhiều đời rằng người ăn đủ, ngủ đủ thì học bền. Lời dặn "ăn vóc học hay" là cách nén kinh nghiệm ấy thành bốn chữ dễ nhớ.

Hôm nay bối cảnh đảo ngược. Phần lớn gia đình không thiếu ăn, nhưng thiếu thời gian. Con tan học ở trường, đi thẳng tới lớp học thêm, về nhà gần tối, ăn vội bát cơm rồi ngồi vào bàn làm bài đến khuya. Sáng hôm sau dậy muộn, bỏ bữa sáng hay ăn vội trên xe. Không ai thiếu gạo, nhưng bữa cơm và giấc ngủ của con thành thứ bị cắt đầu tiên. Câu thành ngữ cũ vì thế lại thành lời nhắc rất mới.

Giữ bữa ăn trong nhà như một phần của việc học

Bữa sáng ở nhà, dù chỉ mười lăm phút. Không cần cầu kỳ. Một bát cháo, một bát xôi, ngồi xuống ăn cùng nhau thay vì cầm ổ bánh mì ăn trên xe. Bữa sáng ở nhà là lúc ngắn ngủi cả nhà nhìn thấy nhau trước khi mỗi người một ngả.

Bữa tối không bị cắt vì học thêm. Nếu lịch học thêm làm con không bao giờ kịp ăn tối cùng nhà, đó là dấu hiệu nên xem lại lịch. Một tuần có vài bữa tối đủ mặt quan trọng không kém một buổi học thêm.

Không học trong bữa ăn. Không để sách trên bàn ăn, không vừa ăn vừa xem bài giảng trên điện thoại. Bữa ăn là giờ nghỉ của đầu óc.

Không dùng bữa cơm để hỏi bài, hỏi kết quả. Bữa cơm thành giờ tra hỏi thì con sẽ ngại về ăn. Hỏi chuyện vui ở trường, chuyện bạn bè, để chuyện bài vở sang lúc khác.

Để dành phần cho con về muộn. Hôm con về trễ, phần cơm để riêng, hâm nóng lại, có người ngồi cạnh khi con ăn. Đó là phiên bản hôm nay của bát cơm mẹ dành cho con đi thi ngày xưa.

Giờ tắt đèn của cả nhà

Giấc ngủ của con khó giữ nếu cả nhà vẫn sáng đèn, ti vi vẫn bật, điện thoại vẫn sáng. Nhiều gia đình làm theo cách sau để có một "giờ tắt đèn" chung:

  1. Cả nhà ngồi lại thống nhất một giờ yên buổi tối, sau giờ ấy không ai bật ti vi lớn tiếng, không gọi điện ồn ào. Con được góp ý vào giờ này, không phải bố mẹ áp xuống.
  2. Chọn một chỗ sạc điện thoại chung ở phòng khách. Đến giờ, mọi người, kể cả bố mẹ, để máy ở đó. Người lớn làm trước thì con mới theo.
  3. Khi bài vở quá nhiều đến mức con thường xuyên phải thức muộn, ngồi cùng con xem bài nào tốn giờ nhất, có thể trao đổi với thầy cô về khối lượng hay bớt một lớp học thêm.
  4. Trước kỳ kiểm tra, cố giữ giờ tắt đèn như ngày thường. Thức trắng một đêm trước hôm kiểm tra thường làm con mệt hơn là nhớ thêm.
  5. Cuối tuần có thể nới một chút, nhưng không lệch quá xa để đầu tuần con không bị mất nhịp.

Nếu con thường xuyên khó ngủ, ngủ không sâu, hay mệt mỏi kéo dài dù đã giữ nếp, nên đưa con đi khám. Lời ông bà là nếp sinh hoạt, không thay được lời bác sĩ.

Lời ông bà về ăn, ngủ, học: xưa vì sao và hôm nay giữ thế nào

Cạnh "ăn vóc học hay", trong nhà còn những lời dặn quen khác về sức khoẻ và việc học. Bảng dưới đặt chúng cạnh bối cảnh xưa và cách giữ hôm nay.

Lời dặnBối cảnh xưaHôm nay giữ thế nào
Ăn vóc học hayThiếu ăn, trẻ vừa học vừa làm việc nặngGiữ bữa sáng, bữa tối trong nhà dù lịch học dày
Có thực mới vực được đạoLo cái ăn trước rồi mới lo chữ nghĩaKhông cắt bữa ăn của con để thêm giờ học
Ăn no ngủ kỹ rồi hẵng đi thiĐi thi xa, đường dài, cần sứcĐêm trước kỳ kiểm tra ngủ đúng giờ, không thức trắng
Thức khuya dậy sớm mới nên ngườiKhen người chăm chỉ trong thời làm nôngChăm là đều đặn mỗi ngày, không phải thức khuya
Đói thì đầu óc chẳng vàoKinh nghiệm của người lớn chăm conCho con ăn nhẹ trước khi ngồi học buổi tối nếu về muộn

Dòng thứ tư là chỗ cần hiểu lại, vì câu khen thức khuya dậy sớm dễ bị biến thành áp lực con phải học đến nửa đêm mới là chăm. Phần dưới bàn kỹ hơn.

Chỗ nên hiểu lại: chăm học không đo bằng giờ thức

Trong ký ức của nhiều người, hình ảnh đẹp về việc học là ngọn đèn sáng đến khuya và người học trò cặm cụi bên trang sách. Hình ảnh ấy được truyện kể, thơ văn nhắc nhiều, và vô tình thành thước đo: con học muộn là con chăm, con đi ngủ sớm là con lười. Thước đo ấy nên bỏ.

Ông bà khen người thức khuya dậy sớm trong bối cảnh một ngày làm đồng dài và đèn dầu đắt; người chăm là người tranh thủ từng giờ. Hôm nay ánh đèn rẻ, nhưng giấc ngủ của trẻ lại bị bào mòn bởi lịch học, bởi màn hình. Con thức khuya chưa chắc vì chăm; có khi vì cả buổi tối bị phân tán, có khi vì bài quá sức. Nhìn vào giờ con thức để khen là khen sai chỗ.

Một chỗ khác cũng nên hiểu lại là thói quen ép con ăn thật nhiều "cho có sức học", hay nhận xét con béo, con gầy trong bữa ăn. "Ăn vóc" là ăn đủ và ăn vui, không phải ăn ép. Nếu lo về cân nặng hay sức khoẻ của con, hỏi bác sĩ thay vì đưa chuyện ấy ra mâm cơm. Một bữa ăn thoải mái, không bị nhắc nhở, nuôi con tốt hơn một bữa ăn đầy món mà đầy lời phàn nàn.

Một ví dụ: nhà có con lớp chín đi học thêm ba tối một tuần

Ví dụ giả định: một gia đình ở Phú Thọ có cậu con trai lớp chín, đi học thêm ba tối một tuần, về nhà gần tám giờ, ăn vội rồi làm bài đến gần nửa đêm. Sáng ra bà nội dậy sớm nấu cháo nhưng cháu thường chỉ kịp ăn vài thìa. Bà hay nói với cả nhà câu "ăn vóc học hay", nhưng nói mãi mà không ai đổi gì.

Đến một hôm cả nhà ngồi lại. Bố hỏi con lớp học thêm nào con thấy cần nhất, lớp nào con đi vì bạn cũng đi. Con chọn bỏ một lớp. Tối không đi học thêm, cả nhà ăn cơm đủ mặt. Hai tối còn lại, bà để phần cơm, ngồi cạnh khi cháu ăn. Cả nhà đặt giờ tắt đèn mười giờ rưỡi, điện thoại sạc ở phòng khách, bố mẹ cũng theo.

Một tháng sau không có phép màu nào, nhưng cậu bé ăn sáng được trọn bát cháo, ít ngủ gật trên lớp hơn, và quan trọng là ba bữa tối mỗi tuần nhà lại nghe tiếng nói chuyện. Lời bà dặn lần này không còn là câu nói suông, vì cả nhà đã biến nó thành việc làm.

Mỗi nhà sẽ có cách riêng, tuỳ lịch làm việc của bố mẹ và tuổi của con. Điều ví dụ này muốn nói chỉ là: lời ông bà dặn cần được đặt vào lịch sinh hoạt cụ thể, có giờ, có người làm, thì mới sống được trong nhà hôm nay.

Câu hỏi thường gặp

Ăn vóc học hay nghĩa là gì?

Đây là thành ngữ, thường hiểu là ăn để có sức vóc, học để có hiểu biết. Hai vế đặt cạnh nhau ý rằng người ta cần cả thân khoẻ lẫn trí sáng, và muốn học tốt thì trước hết phải ăn đủ, ngủ đủ để có sức.

Con học thêm đến tối, không kịp ăn cơm cùng nhà thì làm sao?

Nếu lịch học khiến con hiếm khi kịp bữa tối, nên ngồi cùng con xem lại lớp nào thật cần. Những tối con về muộn, để dành phần cơm, hâm nóng và có người ngồi cạnh khi con ăn để bữa ăn không thành việc một mình.

Con thức khuya học bài có phải là chăm không?

Không hẳn. Con thức khuya có thể vì bài quá nhiều, vì buổi tối bị phân tán hay vì màn hình. Chăm là đều đặn mỗi ngày, không đo bằng giờ thức. Nếu con thường xuyên phải thức muộn, nên xem lại khối lượng bài và lịch học.

Đêm trước hôm kiểm tra có nên cho con thức ôn thêm?

Nên giữ giờ đi ngủ như ngày thường. Thức trắng trước hôm kiểm tra thường làm con mệt và khó tập trung hơn là nhớ thêm được bao nhiêu. Ông bà xưa cũng dặn ăn no ngủ kỹ rồi hẵng đi thi.

Có nên nhắc chuyện con ăn ít hay béo gầy trong bữa cơm?

Không nên đưa chuyện cân nặng hay ăn uống của con ra mâm cơm, vì bữa ăn sẽ thành nặng nề. Nếu lo về sức khoẻ của con, hãy hỏi bác sĩ. Ăn vóc là ăn đủ và ăn vui, không phải ăn ép.

Bố mẹ cũng hay dùng điện thoại khuya, làm sao bảo con?

Người lớn làm trước thì con mới theo. Cả nhà thống nhất một chỗ sạc điện thoại chung và một giờ để máy lại, bố mẹ giữ đúng như con. Lời ông bà truyền được bằng việc làm chứ không bằng lời dặn.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138