LoiDay.comLời Dạy
Lời dạy về học hành, thầy trò

Không thầy đố mày làm nên khi con tự học trên mạng: người thầy còn cần ở đâu

Con bảo trên mạng có đủ cả, cần gì thầy. Câu tục ngữ không thầy đố mày làm nên hôm nay hiểu thế nào, và nhà giúp con tìm đúng người dạy ra sao.

Teenage boy in Thai Nguyen watching a carpenter uncle plane a wooden board in a small family workshop, wood shavings on the floor, both seen from behind, afternoon light

"Không thầy đố mày làm nên" là câu tục ngữ khẳng định con người muốn thành việc thì phải có người dẫn dắt; hôm nay, khi con có thể tự học gần như mọi thứ trên mạng, câu này không mất giá trị mà chỉ đổi cách hiểu: người thầy không còn là cửa duy nhất tới kiến thức, nhưng vẫn là người nhìn ra lỗi riêng của con, giữ nhịp cho con và cho con thấy cách làm người trong nghề.

Tình huống mà nhiều nhà gặp: cậu con trai lớp tám tuyên bố không cần đi học vẽ nữa vì trên mạng có đủ video, cô con gái lớp mười một nói học thêm làm gì khi đã có kênh giảng bài miễn phí. Bố mẹ muốn nhắc câu ông bà vẫn dặn nhưng sợ nghe cũ. Bài này đi từ bối cảnh câu tục ngữ ra đời, tới những việc người thầy làm được mà màn hình chưa làm được, và cách nhà giúp con ghép hai thứ lại.

Câu tục ngữ ra đời trong cảnh làng quê ít người biết chữ

Ở làng quê ngày trước, số người biết chữ rất ít, sách là thứ quý phải chép tay, và con đường duy nhất tới con chữ là theo học một ông thầy đồ. Thầy dạy chữ, dạy luôn cách ngồi, cách cầm bút, cách cư xử. Học nghề cũng vậy: muốn làm thợ mộc, thợ rèn, thợ may, đứa trẻ phải xin theo một người thợ cả, ở cạnh người ấy nhiều năm, bắt đầu từ việc quét xưởng, mài dụng cụ. Không có thầy thì gần như không có cách nào khác để biết.

Trong bối cảnh ấy, câu "không thầy đố mày làm nên" vừa là sự thật hiển nhiên, vừa là lời nhắc về lòng biết ơn. Chữ "đố" mang giọng thách thức, kiểu người lớn nói với đứa trẻ đang tự kiêu: thử tự làm xem có nên không. Câu này thường đi cùng những lời dặn khác trong nếp nhà như kính thầy, nhớ ơn người dạy mình, và "mùng một Tết cha, mùng hai Tết mẹ, mùng ba Tết thầy".

Hiểu bối cảnh giúp ta thấy phần nào của câu gắn với thời thiếu sách thiếu trường, và phần nào là quy luật lâu dài. Phần thứ nhất đã đổi: tri thức không còn khan hiếm. Phần thứ hai vẫn còn: một người tự mày mò thường đi chậm hơn, lệch hơn, và khó tự thấy lỗi của mình hơn so với người có ai đó đi trước chỉ cho.

Khi con nói trên mạng có hết, cần gì thầy

Phản ứng dễ nhất của người lớn là gạt đi: "con biết gì mà nói". Nhưng nếu nghe kỹ, con có một phần đúng. Tài liệu trên mạng đúng là nhiều và nhiều cái được làm cẩn thận. Có những kênh giảng giải rõ ràng hơn cả cách một số lớp học thêm làm. Tự học là thói quen tốt, và đứa trẻ chủ động đi tìm kiến thức đáng được ghi nhận, không đáng bị dập.

Vì vậy cuộc nói chuyện nên bắt đầu bằng việc hỏi con đang tự học cái gì, học bằng cách nào, thấy được gì. Ví dụ giả định: một gia đình ở Thái Nguyên có cậu con trai lớp tám muốn thôi lớp vẽ ở nhà văn hoá để tự học qua video. Bố không cấm ngay, mà nhờ con mở cho xem kênh con hay học, rồi hỏi con đã vẽ xong được bức nào, ai nhìn bức ấy và nói con sai ở đâu. Con im một lúc rồi nói là chưa ai xem.

Đó là điểm để nói tiếp, không phải để thắng. Câu tục ngữ không bảo học trên mạng là sai; nó nhắc rằng làm nên một việc cần có ai đó nhìn vào chính việc mình làm. Video giảng cho hàng nghìn người cùng một bài, nhưng không nhìn thấy nét chì của riêng con bị lệch ở đâu. Khi bố mẹ đặt vấn đề như vậy, con dễ nghe hơn là khi bị bảo "ông bà dặn rồi".

Cũng nên chấp nhận khả năng con đúng ở một số việc. Có môn con tự học trên mạng là đủ, nhất là phần kiến thức nền, phần ôn lại. Không phải mọi thứ đều cần một người thầy ngồi cạnh.

Những việc người thầy làm mà màn hình chưa làm được

Nhìn ra lỗi của riêng một người. Người thầy thấy thói quen cầm bút sai, cách lập luận hay nhảy cóc, chỗ con luôn vấp. Video không biết con là ai. Nhiều lỗi người học không tự nhận ra vì chính họ đang mắc.

Sắp thứ tự cho việc học. Trên mạng có cả nghìn bài, nhưng học bài nào trước, bỏ bài nào, khi nào đủ để lên mức sau là chuyện người đi trước thấy rõ hơn. Tự học không có người sắp xếp thì dễ nhảy từ thứ này sang thứ khác.

Đặt yêu cầu và giữ nhịp. Có người chờ mình nộp bài, hẹn buổi sau kiểm lại, là có lý do để không bỏ giữa chừng. Đây là chỗ nhiều đứa trẻ tự học qua mạng hụt hơi nhất sau vài tuần.

Sửa thao tác bằng tay. Với những việc dùng tay như vẽ, đàn, bơi, nấu nướng, làm mộc, người thầy cầm tay chỉnh, đứng cạnh sửa tư thế. Video không chạm vào được.

Cho thấy cách làm người trong nghề. Thầy dạy không chỉ cách làm mà cách ứng xử: giữ lời hẹn, nhận lỗi khi sai, tôn trọng người học. Đây là phần "lễ" mà ông bà coi trọng ngang phần "chữ".

Nói thật khi chưa đạt. Bình luận trên mạng thường hoặc khen chung chung, hoặc chê gay gắt. Một người thầy biết con, nói thật mà vẫn giữ cho con muốn học tiếp, là điều khó tìm.

Người thầy hôm nay rộng hơn ông thầy đồ ngày xưa

Nếu hiểu "thầy" là bất kỳ ai dạy cho mình một điều có ích, thì quanh con có nhiều thầy hơn ta nghĩ. Bảng dưới gợi ý cách nhìn và việc nhà có thể làm với từng kiểu.

Kiểu người thầyCon học được gìNhà giúp thế nào
Thầy cô ở trườngKiến thức có hệ thống, cách học, cách sống trong tập thểHỏi con hôm nay thầy cô dạy điều gì hay, không chỉ hỏi bài tập
Người dạy nghề, dạy năng khiếuThao tác tay, kỷ luật luyện tập, tiêu chuẩn của nghềGiữ lịch đều, cho con tự nhắn hẹn buổi học
Anh chị đi trước trong họ hàng, xómKinh nghiệm chọn trường, chọn nghề, cách đi qua khó khănMời anh chị đến nhà ăn cơm, để con tự hỏi
Ông bà, người lớn tuổiNghề cũ, chuyện cũ, cách làm bằng tayCho con ngồi cạnh khi ông bà làm việc mình giỏi
Người dạy qua sách, qua mạngKiến thức rộng, cách giải thích khác thầy ở lớpGiúp con chọn nguồn đáng tin, nhắc con ghi nguồn khi dùng

Câu Hán Việt "nhất tự vi sư, bán tự vi sư" (dạy một chữ cũng là thầy, nửa chữ cũng là thầy) thường được ông bà nhắc kèm. Nó mở rộng chữ "thầy" ra bất cứ ai dạy mình, và cũng là cách để con biết ơn người dạy qua mạng, dù chưa từng gặp mặt.

Giúp con học trên mạng mà vẫn có người dẫn

Không cần chọn giữa thầy và mạng. Nhiều gia đình ghép hai thứ theo cách sau:

  1. Để con tự chọn một hai nguồn học trên mạng con thích, bố mẹ cùng xem qua một lần để chắc nguồn ấy nghiêm túc, không lôi kéo mua hàng hay tham gia nhóm lạ.
  2. Tìm ít nhất một người thật nhìn vào sản phẩm của con định kỳ: thầy cô ở trường, một người quen làm nghề ấy, hay anh chị họ học trước.
  3. Đặt nhịp: mỗi tuần hay mỗi hai tuần con đem thứ mình làm được cho người ấy xem, nghe nhận xét, ghi lại một hai điều cần sửa.
  4. Khi con kẹt, khuyến khích con tự đặt câu hỏi rõ ràng để hỏi người thầy: đã thử gì, kẹt chỗ nào. Đó cũng là một cách học lễ với người dạy mình.
  5. Sau một thời gian, ngồi cùng con nhìn lại: phần nào tự học là đủ, phần nào cần có người kèm. Để con tự rút ra, không phán thay.

Cách làm này giữ được điều tốt của tự học là sự chủ động, đồng thời giữ được điều câu tục ngữ nhắc là có người đi trước dẫn đường. Con cũng học được rằng tìm thầy là một kỹ năng, không phải thứ chờ người khác sắp sẵn.

Chỗ nên hiểu lại: thầy dẫn đường, không phải trò phụ thuộc mãi

Câu tục ngữ đôi khi bị hiểu lệch theo hai hướng. Hướng thứ nhất là coi thầy nói gì cũng đúng, trò không được hỏi lại. Người xưa kính thầy, nhưng chính trong làng nghề, người thợ giỏi là người học hết cái của thầy rồi làm thêm được cái của mình. Dạy con kính thầy không có nghĩa là dạy con không được thắc mắc; một câu hỏi lễ phép là cách tôn trọng việc thầy dạy.

Hướng lệch thứ hai là để con dựa vào người dạy mãi, việc gì cũng chờ có người chỉ. Mục đích cuối cùng của người thầy là để trò tự đi được. Người lớn nên nói rõ với con: có thầy là để con đi nhanh hơn và đúng hơn lúc đầu, rồi đến một lúc con phải tự làm, tự sửa, và có khi con lại thành người chỉ cho đứa em đi sau.

Giữ được hai điều ấy thì câu "không thầy đố mày làm nên" vẫn sống tốt trong nhà hôm nay. Nó không chống lại việc tự học, mà nhắc con đừng tự đóng cửa với người có thể giúp mình. Nó cũng nhắc người lớn rằng tìm cho con một người thầy tốt, ở trường hay ngoài trường, là việc đáng bỏ công.

Dạy con biết ơn người dạy mình, kể cả người dạy qua mạng

Ông bà xưa nhắc nhớ ơn thầy bằng những việc cụ thể: Tết đến thăm thầy, có việc vui báo tin cho thầy, gặp thầy ngoài đường thì chào. Hôm nay vẫn giữ được những việc ấy với thầy cô ở trường và người dạy nghề. Với người dạy qua mạng, lòng biết ơn có hình thức khác nhưng tinh thần giống vậy.

Cụ thể, khi con học được điều gì từ một người chia sẻ trên mạng, hãy dạy con nói rõ mình học từ đâu khi kể lại, không nhận là mình tự nghĩ ra. Khi dùng bài viết, hình vẽ, lời giải của người khác trong bài tập, phải ghi nguồn, không chép nguyên vẹn rồi nộp như của mình. Đó là lễ với người dạy, cũng là sự trung thực mà người thầy nào cũng mong ở trò.

Con có thể để lại lời cảm ơn ngắn, lịch sự dưới bài giảng đã giúp mình. Nhiều người dạy miễn phí trên mạng nói rằng một lời cảm ơn cụ thể là động lực lớn để họ làm tiếp. Đó là phiên bản hôm nay của việc mang biếu thầy giỏ cam ngày Tết.

Cuối cùng, người lớn làm gương. Bố mẹ nhắc đến thầy cô cũ của mình bằng giọng trân trọng, kể cho con nghe một người thầy từng giúp mình thế nào, thì con hiểu câu tục ngữ hơn bất kỳ lời giảng nào.

Câu hỏi thường gặp

Câu không thầy đố mày làm nên có còn đúng khi mọi thứ đều có trên mạng?

Phần cốt lõi vẫn đúng: làm nên một việc cần có người đi trước nhìn vào việc mình làm, chỉ ra lỗi và giữ nhịp. Phần đã đổi là người thầy không còn là con đường duy nhất tới kiến thức, và chữ thầy rộng hơn ông thầy ở lớp.

Con chỉ muốn tự học qua video, có nên cấm không?

Không cần cấm. Hãy hỏi con học gì, học thế nào, rồi gợi ý con tìm thêm một người thật xem sản phẩm của mình định kỳ. Tự học là thói quen tốt, chỉ cần có người dẫn ở những chỗ con không tự thấy được.

Chữ "đố" trong câu tục ngữ nghĩa là gì?

Chữ đố ở đây mang nghĩa thách: thử làm xem có được không. Đó là giọng người lớn nói với đứa trẻ đang tự cho mình giỏi, nhắc rằng không có ai dẫn dắt thì khó mà thành việc. Câu này không có ý chê bai người học.

Dạy con kính thầy có phải là không được hỏi lại thầy?

Không. Kính thầy là tôn trọng công sức người dạy, nói năng lễ phép, giữ lời hẹn. Hỏi lại khi chưa hiểu, bằng thái độ lễ phép, là cách tôn trọng việc thầy dạy chứ không phải vô lễ.

Người dạy trên mạng có được coi là thầy không?

Theo tinh thần nhất tự vi sư, bán tự vi sư, ai dạy mình một điều có ích đều đáng được coi là thầy. Cách biết ơn họ là ghi nguồn khi dùng lại, không chép nguyên vẹn làm của mình, và để lại lời cảm ơn lịch sự khi được giúp.

Làm sao tìm cho con một người thầy ngoài lớp học?

Bắt đầu từ người quen: anh chị trong họ học trước, người quen làm đúng nghề con thích, thầy cô cũ ở trường. Mời họ đến nhà hoặc xin cho con đến xem họ làm việc. Để con tự hỏi, bố mẹ chỉ đứng cạnh giới thiệu.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138