LoiDay.comLời Dạy
Anh em, họ hàng

Anh em như thể tay chân: nuôi tình anh em trong nhà từ khi các con còn nhỏ

Ông bà dạy anh em như thể tay chân, rách lành đùm bọc. Vì sao xưa dạy vậy, chỗ nào nên hiểu lại và cách bố mẹ vun tình anh em bằng việc nhỏ mỗi ngày.

Two young siblings in Hung Yen carrying a basket of washed vegetables together across a brick courtyard, grandmother watching from a doorway, backs to camera, late afternoon light

"Anh em như thể tay chân, rách lành đùm bọc, dở hay đỡ đần" là câu ca dao ông bà dùng để dặn rằng anh chị em trong một nhà gắn với nhau như các phần của cùng một cơ thể: một chỗ đau thì chỗ khác đỡ, không ai bỏ ai. Tình ấy không tự có chỉ vì cùng cha mẹ sinh ra. Nó được vun từ lúc các con còn nhỏ, qua cách bố mẹ chia việc, chia đồ, phân xử và nói về đứa này trước mặt đứa kia.

Bài này đi từ câu ca dao đến nếp sống: người xưa dạy vậy trong hoàn cảnh nào, phần nào hôm nay vẫn đúng nguyên, phần nào nên hiểu lại (nhất là chuyện "anh phải nhường em" một chiều), và những việc nhỏ bố mẹ làm được ngay trong tuần này để các con lớn lên thật sự là tay với chân của nhau.

Câu ca dao nói gì, và nói với ai

Hình ảnh tay chân rất đời thường. Không ai bảo tay giỏi hơn chân hay chân phải phục vụ tay; mỗi phần một việc, và khi chân vấp thì tay chống xuống đỡ, không cần ai ra lệnh. Vế sau nói rõ hơn cách đỡ: "rách lành đùm bọc" là lúc nhà này túng, nhà kia đủ thì san sẻ; "dở hay đỡ đần" là lúc người này vụng, người kia khéo thì làm giúp phần khó, không đứng ngoài chê.

Điều đáng để ý là câu ca dao không dặn anh em phải giống nhau hay phải hợp tính nhau. Nó nói về chuyện có mặt cho nhau. Hai anh em có thể một người nóng, một người chậm, một người học giỏi, một người khéo tay, mà vẫn là tay chân của nhau nếu đến lúc cần thì không ai quay lưng.

Người được dặn trước tiên là bố mẹ chứ không phải trẻ con. Trẻ nghe câu ca dao không hiểu được bao nhiêu; trẻ hiểu qua cách bố mẹ cư xử: có so sánh hay không, có đứng hẳn về một phía hay không, có cho các con cơ hội làm việc chung hay mỗi đứa một góc. Lời ông bà vì vậy là một lời nhắc cho người làm cha mẹ: cách nuôi hôm nay quyết định các con có đỡ nhau được ba mươi năm sau hay không.

Vì sao ông bà xưa coi tình anh em là việc lớn

Nhà nông ngày trước thường đông con, bố mẹ ra đồng từ sáng sớm, đứa lớn trông đứa bé là chuyện đương nhiên. Chị tám chín tuổi đã địu em, anh mười tuổi đã dắt em đi chăn trâu. Trong hoàn cảnh ấy, anh chị em không thương nhau thì cả nhà không vận hành nổi, nên ông bà phải dặn đi dặn lại.

Lý do thứ hai là bố mẹ biết mình không ở mãi. Tuổi thọ thấp hơn bây giờ, ốm đau không có bảo hiểm, mất mùa không có trợ cấp. Khi bố mẹ không còn, anh em là lưới đỡ duy nhất: người này cưu mang cháu của người kia, góp thóc cho nhau qua mùa giáp hạt, đứng ra lo việc lớn cho nhau. Câu "rách lành đùm bọc" vì thế mang nghĩa sống còn chứ không chỉ là tình cảm.

Lý do thứ ba ít được nói ra: ông bà đã thấy cảnh anh em bất hoà làm cả nhà suy. Ruộng đất chia nhỏ rồi tranh nhau từng bờ, người ngoài lợi dụng lúc anh em không nhìn mặt nhau để lấn. Lời dặn sớm là cách phòng trước những chuyện mà thế hệ trước đã trả giá. Hiểu được ba lý do này, bạn sẽ thấy lời dạy không hề sáo, nó là kinh nghiệm sống của nhiều đời.

Phần còn nguyên giá trị và phần nên hiểu lại

Không phải mọi cách dạy tình anh em ngày xưa đều nên giữ nguyên. Bảng dưới tách những lời quen thuộc trong nhà theo hai phía, để bạn giữ cái cốt mà bỏ cái lệch.

Lời quen trong nhàChỗ còn nguyên giá trịChỗ nên hiểu lại hôm nay
"Anh lớn phải nhường em"Người lớn hơn biết chờ, biết san sẻ là đức tính tốtNhường phải đi hai chiều; em cũng học chờ lượt, trả lại đồ, xin phép anh chị. Bắt một đứa nhường mãi là gieo ấm ức
"Em phải nghe lời anh chị"Tôn trọng người đi trước, học từ người có kinh nghiệmAnh chị không phải bố mẹ thứ hai; em được nói "không" khi anh chị sai, và bố mẹ là người phân xử
"Chị trông em cho mẹ đi làm"Trẻ được giao việc thật, thấy mình có ích cho nhàViệc trông em phải vừa sức, có giờ, có lời cảm ơn; không để con lớn mất tuổi thơ hay chịu lỗi thay khi em ngã
"Anh em trong nhà đóng cửa bảo nhau"Giữ thể diện cho nhau trước người ngoàiKhông có nghĩa là giấu chuyện bị bắt nạt, bị đánh; trẻ phải biết chuyện gì cần kể ngay cho bố mẹ

Cái cốt của lời dạy là sự đùm bọc. Cái lệch thường nằm ở chỗ người lớn biến đùm bọc thành nghĩa vụ của một đứa, thường là đứa lớn hoặc đứa con gái. Giữ cốt, sửa lệch, câu ca dao vẫn đứng vững trong một gia đình hai con ở chung cư hôm nay.

Những việc nhỏ hằng ngày vun tình anh em

Tình anh em lớn lên từ những lần làm chung và những lần được đối xử công bằng. Mấy việc dưới đây không tốn tiền, chỉ cần bố mẹ làm đều:

  1. Giao việc cần hai người: khiêng chậu cây, gấp chăn to, nhặt rau một rổ lớn. Việc một người làm không xuể buộc các con phải phối hợp, và cảm giác "hai anh em làm xong rồi" là thứ gắn kết bền.
  2. Nói tốt về đứa vắng mặt: khi chỉ có bé út ở nhà, kể cho em nghe hôm qua anh đã giúp mẹ thế nào. Trẻ nghe bố mẹ quý anh chị mình thì cũng học quý theo.
  3. Không so sánh, kể cả so sánh để khen: câu "sao không được như chị" làm em ghét chị, còn câu "giỏi hơn em nhiều" làm chị coi thường em. Khen từng đứa theo việc của chính nó.
  4. Dành thời gian riêng cho từng con: mười lăm phút đi chợ với một đứa, đọc truyện với đứa kia. Trẻ được đầy đủ phần mình thì ít giành phần của anh chị em.
  5. Cho các con một kỷ niệm chung: một chuyến về quê, một góc vườn hai đứa cùng trồng, một việc vui hai anh em tự nghĩ ra. Lớn lên, chính những chuyện chung ấy kéo họ về với nhau.
  6. Kể chuyện anh em của bố mẹ: chuyện bác từng cõng bố qua suối, chuyện dì nhường mẹ suất học. Trẻ thấy tình anh em là thứ có thật trong nhà mình, không chỉ là câu trong sách.

Không cần làm hết cùng lúc. Chọn hai việc hợp với nhà mình, làm đều trong một tháng, rồi thêm việc khác.

Khi các con giận nhau: tay đau thì chân đi lấy thuốc

Anh chị em cãi nhau là chuyện bình thường, ông bà xưa cũng không mong các cháu chẳng bao giờ giận nhau. Điều ông bà để ý là sau trận giận ấy anh em có về lại được với nhau hay không. Hình ảnh tay chân giúp bố mẹ nói với trẻ rất dễ: tay đánh chân thì người đau là chính mình, còn khi tay bị đứt thì chân phải chạy đi lấy thuốc.

Cách phân xử giữ được tình anh em thường có ba điểm. Một là nghe đủ hai phía trước khi kết luận, kể cả khi bạn đã đoán được ai sai. Hai là phạt hành vi chứ không gán nhãn: "con giật đồ của em là sai, trả lại em" khác hẳn "con lúc nào cũng ích kỷ". Ba là kết thúc bằng một việc hai đứa làm cùng nhau, như cùng dọn chỗ vừa bày, để trận cãi khép lại bằng hành động chung chứ không bằng một bên thắng.

Một lỗi phổ biến là để đứa lớn chịu lỗi mặc định vì "lớn hơn phải biết". Làm vậy lâu ngày, đứa lớn hiểu rằng em là nguồn rắc rối của mình, còn đứa nhỏ học được rằng khóc to là thắng. Cả hai bài học đều đi ngược câu ca dao.

Ví dụ giả định: một nhà hai con ở Hưng Yên

Ví dụ giả định: nhà anh Tuấn chị Hoa ở Hưng Yên có hai con, chị lớn mười tuổi, em trai sáu tuổi. Trước đây, mỗi lần em làm đổ đồ của chị là bà nội lại bảo chị nhường em vì em còn bé. Chị bắt đầu khoá ngăn bàn, không cho em vào phòng, và hai chị em hầu như không chơi với nhau nữa.

Vợ chồng anh Tuấn bàn lại với bà. Từ đó, đồ riêng của chị được tôn trọng, em muốn mượn phải hỏi; đổi lại, chị được giao phần "dạy em" một việc chị giỏi là gấp quần áo, và được bố mẹ khen trước mặt bà vì dạy kiên nhẫn. Cuối tuần cả nhà giao cho hai chị em cùng nhặt một rổ rau muống cho bữa tối. Lúc đầu hai đứa cãi nhau chuyện ai nhặt nhiều hơn, vài tuần sau thì vừa nhặt vừa kể chuyện trường.

Bà nội không bỏ câu "anh em như thể tay chân", bà chỉ đổi cách dùng: thay vì nói để bắt chị nhường, bà nói để khen khi thấy hai chị em làm chung. Câu ca dao vẫn là câu cũ, nhưng giờ nó gắn với những lúc vui chứ không gắn với những lúc bị ép.

Dấu hiệu tình anh em đang được vun đúng hướng

Bố mẹ khó đo tình anh em bằng một con số, và cũng không nên chấm xem đứa nào thương anh chị em hơn. Nhưng có vài dấu hiệu đời thường cho biết nếp nhà đang đi đúng đường, để bạn yên tâm hoặc điều chỉnh sớm:

  • Các con tự kể cho nhau chuyện ở trường mà không cần bố mẹ hỏi, kể cả chuyện xấu hổ hay chuyện bị bạn trêu.
  • Khi một đứa bị bố mẹ nhắc nhở, đứa kia không hả hê, có khi còn lén mang cho anh chị em cốc nước hay xin giúp.
  • Có đồ ngon, đứa nhận trước tự hỏi "phần anh đâu", "để dành cho em", không cần người lớn nhắc.
  • Các con có những câu đùa, những cách gọi riêng chỉ anh chị em mới hiểu. Đó là dấu hiệu của một thế giới chung.
  • Cãi nhau xong, các con tự làm lành trong ngày, không cần bố mẹ phải xử lần nào cũng vậy.
  • Khi đi xa, đứa này nhắc đến đứa kia, muốn mang quà về, muốn kể cho nhau nghe.

Nếu nhà bạn chưa thấy dấu hiệu nào, đừng vội lo. Nhiều cặp anh em chỉ thật sự thân khi đã qua tuổi dậy thì. Việc của bố mẹ là giữ đều những thói quen nhỏ, không so sánh, không thiên vị, và kiên nhẫn chờ hạt giống ấy nảy mầm. Ông bà xưa cũng nuôi tình anh em theo cách ấy: bằng năm tháng chứ không bằng một lần dạy.

Câu hỏi thường gặp

Câu "anh em như thể tay chân" đầy đủ là gì?

Câu ca dao quen thuộc là "Anh em như thể tay chân, rách lành đùm bọc, dở hay đỡ đần". Một số nơi truyền miệng có khác vài chữ, nhưng ý chung là anh chị em gắn bó như các phần của một cơ thể, giàu nghèo hay giỏi vụng đều phải che chở, giúp đỡ nhau.

Có nên bắt con lớn luôn nhường em không?

Không nên biến nhường nhịn thành nghĩa vụ một chiều. Con lớn học san sẻ là tốt, nhưng em cũng cần học chờ lượt, xin phép và trả lại đồ. Bắt một đứa nhường mãi dễ sinh ấm ức kéo dài đến khi cả hai đã trưởng thành.

Hai con chênh nhau nhiều tuổi thì vun tình anh em thế nào?

Tìm việc mà mỗi đứa góp một phần theo sức: anh đọc truyện, em chọn truyện; chị nấu, em bày bát. Đừng giao hẳn đứa lớn làm người trông em, vì như vậy em thành gánh nặng chứ không thành bạn. Thời gian riêng của đứa lớn cũng cần được giữ.

Con một thì lời dạy này còn ý nghĩa gì?

Với con một, tinh thần tay chân có thể mở sang anh chị em họ và bạn thân. Cho con thường xuyên chơi, làm việc chung với các anh chị em họ, kể cho con nghe chuyện anh em của bố mẹ, để con biết đùm bọc người thân là nếp của nhà mình.

Ông bà hay so sánh các cháu thì bố mẹ nên làm gì?

Nói riêng với ông bà, nhẹ nhàng, rằng các cháu nghe so sánh dễ ganh nhau và nhờ ông bà khen từng cháu theo việc của cháu đó. Trước mặt các con, bố mẹ đỡ lời bằng cách nhắc điểm tốt của đứa vừa bị so sánh, không cãi lại ông bà.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138