LoiDay.comLời Dạy
Anh em, họ hàng

Sẩy cha còn chú, sẩy mẹ bú dì: cô dì chú bác đỡ cháu khi bố mẹ vắng nhà

Sẩy cha còn chú, sẩy mẹ bú dì là lời ông bà về chỗ dựa họ hàng cho trẻ. Khi nhận cháu về ở vì bố mẹ đi làm xa: giao hẹn gì, giữ công bằng với con mình ra sao.

Aunt in An Giang walking her niece and her own son to school along a canal path at dawn, three figures seen from behind, children with backpacks, soft mist over water

"Sẩy cha còn chú, sẩy mẹ bú dì" là tục ngữ nói rằng đứa trẻ lỡ mất cha thì còn chú, lỡ mất mẹ thì còn dì cho bú mớm, nghĩa là trong họ hàng luôn có người đứng ra đỡ khi bố mẹ không còn hoặc không ở bên. Câu nói vừa là sự an ủi, vừa là lời giao việc: người làm cô, dì, chú, bác có một phần trách nhiệm với các cháu.

Ngày nay, tình huống thường gặp không phải bố mẹ mất mà là bố mẹ đi làm xa: lên thành phố, vào khu công nghiệp, ra nước ngoài lao động, gửi con lại cho cô dì chú bác. Bài này nói về chính tình huống ấy: vì sao ông bà coi đó là nếp tự nhiên, những gì nên giao hẹn trước khi nhận cháu, cách giữ công bằng giữa cháu với con mình, và những ranh giới để đứa trẻ vừa được đùm bọc vừa an toàn.

Câu tục ngữ nói gì

Chữ "sẩy" trong câu nghĩa là lỡ mất, như sẩy tay, sẩy chân. "Sẩy cha" là mất cha hoặc thiếu vắng cha, "sẩy mẹ" là mất mẹ hoặc thiếu vắng mẹ. Người thay thế được chọn rất cụ thể: chú là em trai của cha, gần cha nhất trong họ nội; dì là chị em gái của mẹ, gần mẹ nhất trong họ ngoại.

Vế "sẩy mẹ bú dì" phản ánh một thực tế xưa: khi người mẹ mất sau sinh hoặc mất sữa, đứa trẻ sơ sinh gần như chỉ có cách sống nhờ dòng sữa của một người phụ nữ khác đang nuôi con nhỏ. Người dì, có khi là người họ hàng gần, nhận bú mớm cho cháu cùng với con mình. Đó là một hành động cứu mạng, không chỉ là tình cảm.

Câu tục ngữ vì thế mang hai lớp. Lớp thứ nhất là lời trấn an cho người mẹ, người cha lo lắng: con mình sẽ không bơ vơ. Lớp thứ hai là lời nhắc cho những người trong họ: khi anh chị em mình gặp chuyện, cháu của mình là việc của mình.

Vì sao ông bà coi việc đỡ cháu là nếp tự nhiên

Trong làng quê ngày trước, nhiều thế hệ và nhiều nhánh họ thường sống cạnh nhau, cùng xóm, cùng ngõ. Nhà chú cách nhà cháu vài bước chân. Trẻ con chạy qua lại giữa các nhà, ăn bữa cơm nhà bác, ngủ trưa nhà dì là chuyện thường ngày. Việc nhận nuôi cháu khi có chuyện không phải là một quyết định lớn, mà là sự tiếp nối của nếp sống chung đã có sẵn.

Tuổi thọ thấp, bệnh tật, chiến tranh, sinh nở nguy hiểm làm cho chuyện trẻ mồ côi cha hoặc mẹ không hiếm. Nhà nước chưa có trại trẻ hay trợ cấp như bây giờ. Họ hàng là mạng lưới bảo trợ duy nhất, và tục ngữ là cách xã hội nhắc mỗi người phần việc của mình trong mạng lưới ấy.

Còn một lý do nữa: ông bà tin rằng đứa trẻ lớn lên trong họ sẽ giữ được nếp nhà, biết gốc gác, biết ông bà tổ tiên mình là ai, thay vì lớn lên giữa người lạ. Ngày nay, khi trẻ ở với cô dì vì bố mẹ đi làm xa, cái lợi ấy vẫn còn nguyên: trẻ được ở trong vòng tay người thân, nghe giọng quê nhà, giữ được sợi dây với gia đình mình.

Hôm nay cô dì chú bác đỡ cháu trong những tình huống nào

Bố mẹ đi làm xa. Phổ biến nhất. Bố mẹ lên thành phố hoặc đi lao động nước ngoài, cháu ở lại quê với ông bà và cô dì chú bác. Người họ hàng thường lo phần đưa đón, họp phụ huynh, trông nom khi ông bà yếu.

Bố mẹ ốm dài ngày. Khi bố hoặc mẹ phải điều trị lâu, cô dì nhận cháu vài tháng để người bệnh yên tâm chữa trị.

Bố mẹ ly hôn, đang thu xếp lại cuộc sống. Một giai đoạn chuyển tiếp ở với dì hoặc cô có thể giúp trẻ có chỗ ổn định trong lúc bố mẹ lo nhà cửa, công việc.

Cháu lên thành phố đi học. Cháu ở quê lên học cấp ba, đại học, ở nhà chú bác vài năm. Đây là dạng đỡ cháu nhẹ nhất nhưng vẫn cần giao hẹn rõ.

Bố hoặc mẹ không còn. Tình huống nặng nhất và gần nhất với nghĩa gốc của câu tục ngữ. Lúc này người họ hàng có thể phải nhận vai trò lâu dài, kể cả trên giấy tờ.

Trước khi nhận cháu về ở: những điều nên giao hẹn

Thương cháu là một chuyện, sống chung hằng ngày là chuyện khác. Giao hẹn rõ từ đầu giúp cả nhà mình, cháu và bố mẹ cháu không ai phải khó xử về sau:

  1. Thời gian dự kiến: vài tháng, một năm học hay lâu dài. Có mốc để cùng xem lại.
  2. Chi phí: bố mẹ cháu gửi khoản nào, cho việc gì, gửi lúc nào. Khoản lớn như học phí, chữa bệnh do ai lo. Ghi lại để không ai phải nhắc khó nghe.
  3. Quyền quyết việc học và sức khoẻ: việc nhỏ thì cô dì quyết, việc lớn như đổi trường, phẫu thuật thì hỏi bố mẹ cháu. Nếu cần giấy uỷ quyền để làm thủ tục ở trường hay bệnh viện, hỏi cơ quan tiếp nhận hoặc người có chuyên môn để làm đúng.
  4. Liên lạc: bố mẹ gọi cho con vào giờ nào, bao lâu một lần, ai giúp cháu gọi nếu cháu còn nhỏ.
  5. Nếp nhà: cháu theo nếp của nhà cô dì về giờ giấc, việc nhà, điện thoại. Bố mẹ cháu đồng ý trước để không thành chuyện "ở nhà dì bị bắt làm việc".
  6. Cách xử lý khi có chuyện: cháu ốm, cháu có chuyện ở trường, cháu buồn nhớ nhà, ai báo cho ai, báo thế nào.

Những điều này nghe có vẻ khách sáo giữa anh chị em ruột, nhưng chính sự rõ ràng mới giữ được tình. Rất nhiều mâu thuẫn giữa hai nhà bắt đầu từ một khoản tiền không ai nói rõ hay một quyết định không ai hỏi ý.

Cháu và con mình ở chung một nhà: giữ công bằng thế nào

Khi cháu ở cùng con mình, người cô người dì đứng trước thử thách khó nhất: thương cả hai mà không đứa nào thấy thiệt. Bảng dưới gom những điểm dễ vướng.

Chuyện hằng ngàyNên làmNên tránh
Phần ăn, đồ dùng, quàChia như nhau theo tuổi và nhu cầuCho cháu ít hơn vì "đồ của bố mẹ cháu gửi", hoặc cho cháu nhiều hơn vì thương cháu xa bố mẹ
Việc nhàGiao theo tuổi, cả hai đứa đều làmBắt cháu làm nhiều hơn vì "ở nhờ", hoặc miễn hẳn cho cháu vì sợ mang tiếng
Khi hai đứa cãi nhauNghe cả hai, xử theo việcMặc định bênh con mình, hoặc mặc định bênh cháu để tránh tiếng
Khi nhắc tới bố mẹ cháuKể điều tốt, nhắc cháu bố mẹ đang làm việc vì cháuKể xấu bố mẹ cháu, so cháu với con mình

Con mình cũng cần được giải thích. Một đứa trẻ bỗng có thêm anh chị em sống cùng có thể thấy mất phần bố mẹ. Dành cho con mình chút thời gian riêng, và giải thích rằng cả nhà đang giúp một người thân, giúp con hiểu và chia sẻ thay vì ganh tị.

Khi cháu nhớ bố mẹ: giữ sợi dây với người ở xa

Đứa trẻ ở với cô dì vì bố mẹ đi làm xa thường có những lúc buồn khó gọi tên: tối Chủ nhật sau cuộc gọi, ngày họp phụ huynh thấy bạn có bố mẹ đi cùng, lúc ốm muốn mẹ ở bên. Người lớn hay vô tình đáp bằng câu "nhớ gì mà nhớ, ở với dì có thiếu gì đâu". Câu ấy muốn an ủi nhưng lại khiến trẻ thấy nỗi nhớ của mình là sai.

Cách đỡ tốt hơn là gọi tên cảm xúc cho cháu: "Cháu nhớ mẹ phải không, dì hiểu." Rồi cùng cháu làm một việc nối với bố mẹ: vẽ một bức tranh để gửi, ghi âm một đoạn kể chuyện ở trường, đánh dấu trên lịch nhà ngày bố mẹ về. Những việc nhỏ ấy cho trẻ cảm giác bố mẹ vẫn ở trong đời sống hằng ngày của mình.

Người cô người dì cũng nên kể cho bố mẹ cháu nghe những chuyện vui, không chỉ báo chuyện ốm đau hay điểm kém. Bố mẹ ở xa thường mang cảm giác có lỗi; được nghe con mình hôm nay cười gì, chơi gì giúp họ yên lòng làm việc và nói chuyện với con tự nhiên hơn. Giữ được sợi dây ba chiều giữa cháu, bố mẹ cháu và nhà mình là phần khó nhất, cũng là phần quý nhất của việc đỡ cháu.

Nên hiểu lại: chú dì là chỗ dựa thêm, không thay hẳn bố mẹ

Tục ngữ nói "còn chú", "bú dì", như thể chú và dì thay được vào chỗ của cha mẹ. Hôm nay, khi bố mẹ vẫn còn, chỉ là đang ở xa, cách hiểu ấy cần mềm hơn. Đứa trẻ cần biết rõ bố mẹ vẫn là bố mẹ của mình. Người dì tốt là người giúp cháu giữ sợi dây với bố mẹ, nhắc cháu gọi điện, kể cho bố mẹ nghe chuyện của cháu, chứ không phải người dần thế chỗ.

Một điểm cần nói thẳng là sự an toàn của trẻ. Tình họ hàng không có nghĩa là mọi người lớn trong họ đều được tin tuyệt đối. Bố mẹ khi gửi con và người nhận cháu đều nên để ý: trẻ có ngủ riêng chỗ an toàn không, có người lớn nào khiến trẻ sợ không, trẻ có biết kể với ai khi bị đối xử không đúng. Dạy trẻ rằng cơ thể mình là của mình, có chuyện gì cũng được kể với bố mẹ và cô dì, là việc cần làm trước khi gửi.

Ví dụ giả định: vợ chồng anh Phúc ở An Giang lên Thành phố Hồ Chí Minh làm ở khu công nghiệp, gửi con gái bảy tuổi cho dì ruột ở cùng xã. Hai nhà giao hẹn mỗi tối Chủ nhật gọi video, mỗi tháng bố mẹ về một lần, tiền ăn học gửi đầu tháng. Người dì đưa cháu đi học cùng con trai mình, hai đứa chung một chiếc bàn học. Ba năm sau, khi bố mẹ đón cháu lên thành phố, cháu khóc vì phải xa em họ. Đó có lẽ là dấu hiệu rõ nhất rằng câu tục ngữ đã được sống đúng.

Câu hỏi thường gặp

Sẩy cha còn chú, sẩy mẹ bú dì nghĩa là gì?

"Sẩy" là lỡ mất. Câu tục ngữ nói rằng đứa trẻ mất cha thì còn chú lo, mất mẹ thì còn dì cho bú mớm. Ý chung là họ hàng luôn có người đứng ra đùm bọc khi trẻ thiếu vắng bố mẹ, và đó cũng là trách nhiệm của cô dì chú bác.

Vì sao lại là "bú dì"?

Ngày xưa không có sữa công thức, trẻ sơ sinh mất mẹ hoặc mẹ mất sữa phải bú nhờ một người phụ nữ đang nuôi con nhỏ. Dì là chị em gái của mẹ, thân thiết nhất bên ngoại, nên thường là người nhận bú mớm cho cháu.

Nhận nuôi cháu giúp anh chị em có cần giấy tờ không?

Tuỳ việc. Ở tạm vài tháng thường chỉ cần giao hẹn trong nhà; nhưng để làm thủ tục ở trường, bệnh viện thay bố mẹ có thể cần giấy uỷ quyền hoặc giấy tờ khác. Nếu nhận nuôi lâu dài hoặc bố mẹ cháu không còn, nên hỏi cơ quan có thẩm quyền hoặc luật sư.

Làm sao để cháu không thấy mình là người ở nhờ?

Đối xử như con mình trong mọi việc hằng ngày: phần ăn, việc nhà, quà cáp, cách phân xử. Cho cháu một góc riêng để đồ, cho cháu góp ý về việc chung trong nhà. Tránh những câu như "ở nhà người ta thì phải", kể cả khi nói đùa.

Con mình ganh tị với cháu thì làm sao?

Dành thời gian riêng cho con, giải thích rằng cả nhà đang giúp người thân lúc khó. Không yêu cầu con phải nhường cháu mọi thứ. Ghi nhận khi con đối xử tốt với cháu. Phần lớn trẻ sẽ quen sau vài tháng, nhiều khi còn thân như anh chị em ruột.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138