LoiDay.comLời Dạy
Hàng xóm, làng nước, cộng đồng

Cha chung không ai khóc: lời ông bà về ngõ xóm, hành lang và những thứ dùng chung

Cha chung không ai khóc nói về thói bỏ mặc của chung. Ông bà dạy gì qua câu này, vì sao của chung dễ hỏng và cách nhà mình giữ ngõ, hành lang, sân chơi.

Residents of a narrow Hai Phong alley sweeping and scrubbing the shared lane together at dawn, buckets and brooms, a child carrying a dustpan, viewed from a low angle

"Cha chung không ai khóc" là câu tục ngữ chê thói quen bỏ mặc những gì thuộc về nhiều người: ai cũng nghĩ sẽ có người khác lo, rốt cuộc không ai lo. Ông bà nói câu này khi thấy cái giếng chung bẩn mà không ai vét, con đường làng ổ gà mà không ai lấp, hay góc ngõ thành bãi rác vì nhà nào cũng tiện tay vứt thêm một túi.

Câu tục ngữ nghe chua chát, nhưng nó không nhằm than thở. Ông bà nhắc nó để dạy con cháu tự nhận phần mình trong việc chung. Bài này bàn của chung ở làng xưa và ở phố hôm nay, vì sao của chung hay bị bỏ mặc, chỗ nào nên hiểu lại cho khỏi bi quan, và những việc cụ thể để nhà mình giữ được ngõ xóm, hành lang, sân chơi, rồi truyền thói quen ấy cho con.

Câu tục ngữ nói gì

Hình ảnh trong câu rất mạnh: một người cha chung của nhiều người con, đến khi mất thì không ai khóc, vì ai cũng nghĩ việc ấy đã có anh chị em khác lo. Ông bà dùng hình ảnh cực đoan ấy để nói về một thói quen rất thường: thứ gì thuộc về tất cả thì dễ thành không thuộc về ai.

Đi cùng với nó là câu "của mình thì giữ bo bo, của người thì thả cho bò nó ăn". Hai câu soi vào cùng một tật: chăm chút cái riêng, hờ hững với cái chung. Trong nhà mình lau sàn sạch bóng, nhưng túi rác thì đặt ra hành lang. Sân nhà quét kỹ, rác thì gạt ra ngõ. Không ai thấy mình làm điều gì sai, vì mỗi người chỉ thêm một chút.

Câu tục ngữ hay được người lớn nói vào lúc có chuyện cụ thể, ví dụ khi bóng đèn cầu thang hỏng cả tháng không ai báo, hay khi quỹ chung của xóm không ai chịu làm thủ quỹ. Nó là lời tự trách của cộng đồng nhiều hơn là lời chỉ trích một người. Người nói câu ấy thường cũng tự nhận mình có phần, rồi đứng dậy làm việc mà nãy giờ cả xóm chờ nhau.

Của chung ở làng xưa và cách làng giữ

Làng xưa có nhiều thứ dùng chung: giếng làng, ao làng, đường làng, bờ đê, cánh đồng công, bãi chăn thả, cây đa đầu làng, sân đình. Sống còn của cả làng phụ thuộc vào những thứ đó. Giếng bẩn thì cả làng uống nước bẩn, đê vỡ thì cả làng mất mùa.

Vì biết thói "cha chung không ai khóc", làng xưa không trông vào lòng tốt tuỳ hứng. Nhiều làng ghi trong hương ước những việc chung và cách phân công: mỗi giáp, mỗi xóm lo một đoạn đường, một đoạn đê; ai làm bẩn giếng thì bị phạt; mùa nước lên thì cắt cử người canh đê theo phiên. Cái chung được chia thành phần việc có tên người cụ thể.

Bài học ở đây không phải là phạt cho nặng, mà là gắn cái chung với trách nhiệm rõ ràng. Thứ gì có người được giao, có lịch, có cách nhắc nhau thì được giữ. Thứ gì để mơ hồ "của mọi người" thì dễ hỏng. Người xưa hiểu điều đó rất sớm, trước khi có ai viết thành lý thuyết. Ở phố hôm nay, cái tương đương với hương ước là nội quy toà nhà, quy ước của tổ dân phố và lịch trực vệ sinh: chúng chỉ có tác dụng khi mỗi việc có một cái tên đi kèm.

Của chung ở phố và chung cư hôm nay

Ở phố, cái chung ít hơn làng xưa nhưng gần mình hơn bao giờ hết, ngay sau cánh cửa nhà. Những thứ hay bị "không ai khóc":

  • Hành lang, cầu thang, sảnh. Giày dép, xe đạp trẻ con, thùng đồ tràn ra lối đi; bóng đèn hỏng lâu không ai báo.
  • Thang máy. Chở đồ sửa nhà không lót, trẻ con bấm nút nghịch, vết bẩn để đó cho người dọn.
  • Ngõ, hẻm. Rác để không đúng giờ, nước thải đổ ra rãnh, xe đỗ chắn lối, cây cảnh lấn ra giữa ngõ.
  • Sân chơi, vườn hoa của khu. Đồ chơi gãy không ai báo, rác sau buổi chiều, thú cưng đi vệ sinh không dọn.
  • Nhà sinh hoạt cộng đồng, nhà văn hoá thôn. Dùng xong không dọn, đồ hỏng không ai sửa.
  • Quỹ chung và việc chung. Không ai nhận làm thủ quỹ, không ai đứng ra gọi thợ sửa máy bơm, mọi người chờ nhau.

Điều đáng để ý là phần lớn những chuyện này không do ai cố ý phá. Nó đến từ hàng chục lần "tiện tay" và "chắc người khác làm rồi" cộng lại.

Vì sao của chung dễ bị bỏ mặc

Ai cũng nghĩ người khác sẽ lo. Càng đông người dùng chung, mỗi người càng thấy phần trách nhiệm của mình nhỏ đi. Toà nhà ba trăm hộ thì một hộ thấy mình chỉ là một phần ba trăm, và phần nhỏ đến thế thì dễ bỏ qua. Đây chính là lõi của câu tục ngữ.

Cái thiệt không đến ngay. Một túi rác đặt sai chỗ không làm ai ốm ngay hôm đó. Một vết nứt nhỏ ở bậc cầu thang chưa làm ai ngã. Cái hỏng đến từ từ, nên không ai thấy cần làm gì sớm, đến khi thấy thì sửa đã tốn gấp nhiều lần.

Không ai được giao việc. Khi không có tên người cụ thể, ai làm cũng thấy như làm hộ người khác, dễ nản sau vài lần.

Ngại nhắc nhau. Người ta sợ mất lòng hàng xóm hơn là sợ ngõ bẩn. Vì vậy thấy sai mà im, dần dần cái sai thành nếp, và người mới đến nhìn vào tưởng đó là lề lối của xóm.

Người làm tốt không được ghi nhận. Người tự quét ngõ mỗi sáng mà không ai cảm ơn thì sớm muộn cũng thôi. Một lời cảm ơn công khai giữ chân người tốt rất hiệu quả.

Hiểu lại: đừng dùng câu tục ngữ để than

Có người nhắc "cha chung không ai khóc" với giọng buông xuôi, như thể của chung thì tất nhiên phải hỏng. Cách hiểu đó đi ngược ý ông bà. Câu tục ngữ là lời cảnh báo để người ta tự nhận phần mình, không phải lời phán cho cộng đồng.

Thực tế, xóm nào cũng có những người âm thầm "khóc" cho cha chung: bà cụ sáng nào cũng quét đoạn ngõ trước nhà mấy nhà liền, anh thanh niên tự bỏ tiền thay bóng đèn cầu thang, cô giáo về hưu đứng ra làm thủ quỹ. Cách đáp lại đúng nhất là ghi nhận họ và chia việc với họ, để họ không phải gánh một mình.

Một chỗ nữa nên hiểu lại: giữ của chung không có nghĩa là bới lỗi người khác. Có những xóm biến chuyện rác, chuyện xe thành cuộc chiến, nhà này chụp ảnh nhà kia đưa lên nhóm chung. Ông bà xưa nhắc nhau ở chỗ riêng, góp ý ở cuộc họp, không bêu riếu nhau trước cả xóm. Giữ ngõ sạch mà mất tình hàng xóm thì cũng chưa phải điều ông bà muốn.

Việc chung cần người đứng ra: làm sao cho bền

Muốn cha chung có người khóc thì phải có người đứng ra, nhưng người đứng ra lại hay nản nhất. Họ bỏ công gọi thợ, thu tiền, nhắc nhở, rồi bị nghi ăn chặn vài đồng, hoặc bị trách sao làm chậm. Sau một, hai năm, họ rút lui và cái chung lại rơi vào cảnh cũ. Ông bà xưa có câu "làm phúc phải tội" để nói về chuyện giúp người mà bị trách lại, và người đứng ra lo việc chung của xóm hay gặp đúng cảnh ấy.

Vài cách để việc chung đi được lâu. Thứ nhất, chia việc thành phần nhỏ có tên người, không dồn hết cho một người nhiệt tình. Thứ hai, tiền chung thì ghi chép rõ, công khai định kỳ, có hai người cùng giữ sổ, để người làm thủ quỹ được yên tâm chứ không phải tự bào chữa. Thứ ba, luân phiên theo năm, để ai cũng có lúc gánh và ai cũng hiểu cái khó của người gánh.

Thứ tư, và là điều ông bà rất coi trọng: cảm ơn người làm việc chung một cách đàng hoàng. Ở làng xưa, người có công với làng được mời ngồi chiếu trên trong ngày hội. Ở xóm hôm nay, một lời cảm ơn trong buổi họp cuối năm, một món quà nhỏ cả xóm góp, cũng đủ để người ta thấy công mình được nhìn thấy. Dạy con cảm ơn bác tổ trưởng, cô thủ quỹ là dạy con biết quý việc chung.

Nếp nhà giữ của chung và cách dạy con

Muốn con cháu không thành người "giữ bo bo của mình", cách duy nhất là để con thấy và làm cùng người lớn những việc cụ thể, lặp lại đều đặn.

  1. Rác nhà mình để đúng giờ, đúng chỗ, buộc kín. Cho con đi đổ rác cùng và giải thích vì sao không để ra hành lang từ tối.
  2. Giày dép, xe đạp, đồ chơi của con để trong nhà, không lấn ra lối đi chung. Con lớn thì để con tự cất.
  3. Thấy bóng đèn hỏng, vòi nước rò ở chỗ chung thì báo ngay cho ban quản lý hoặc tổ trưởng, và cho con biết mình vừa báo.
  4. Ở sân chơi, dạy con mang rác của mình về, trả đồ chơi chung về chỗ cũ, báo người lớn khi thấy đồ chơi gãy có thể làm bạn khác đau.
  5. Khi xóm có ngày dọn ngõ, cho con tham gia một việc vừa sức như cầm hót rác, nhặt lá. Trẻ nhớ ngày đó lâu hơn mọi lời dặn.
  6. Khi được ai giúp việc chung, cảm ơn họ trước mặt con. Con sẽ hiểu việc chung là việc đáng được trân trọng.

Ví dụ giả định: một ngõ nhỏ ở Hải Phòng có mười hai hộ, trước kia góc ngõ thành chỗ để rác. Các nhà thống nhất mỗi tuần một hộ trực, có danh sách dán ở nhà tổ trưởng, cuối tháng cả ngõ góp tiền mua cây cảnh đặt ở góc ấy. Trẻ con trong ngõ được giao tưới cây. Không ai nhắc câu tục ngữ, nhưng cha chung đã có người khóc.

Câu hỏi thường gặp

Cha chung không ai khóc nghĩa là gì?

Câu tục ngữ chê thói quen bỏ mặc những thứ thuộc về nhiều người. Vì ai cũng nghĩ người khác sẽ lo nên rốt cuộc không ai lo, giống như người cha chung của nhiều người con mà khi mất không ai đứng ra khóc. Ý chính là của chung cần người nhận phần trách nhiệm.

Câu của mình thì giữ bo bo của người thì thả cho bò nó ăn liên quan thế nào?

Hai câu cùng chê một tật: chăm chút cái riêng nhưng hờ hững với cái chung hay cái của người khác. Câu cha chung không ai khóc nhìn từ phía cộng đồng, câu giữ bo bo nhìn từ phía từng người. Gộp lại, ông bà muốn con cháu đối xử với của chung như của mình.

Làm sao để ngõ xóm, hành lang chung cư không thành cảnh cha chung không ai khóc?

Gắn việc chung với người cụ thể: phân lịch trực, có người phụ trách báo hỏng, có cách nhắc nhau ôn tồn. Ghi nhận những người làm tốt. Mỗi nhà giữ phần của mình trước, như để rác đúng giờ và không lấn lối đi chung.

Thấy hàng xóm làm bẩn chỗ chung thì nên nhắc thế nào?

Nhắc riêng, nhẹ nhàng, nói về việc cụ thể chứ không nói về con người họ. Nếu chuyện lặp lại, đưa ra cuộc họp tổ dân phố hoặc báo ban quản lý. Tránh chụp ảnh đăng lên nhóm chung để bêu riếu, vì dễ làm sứt mẻ tình hàng xóm lâu dài.

Trẻ mấy tuổi thì có thể dạy giữ của chung?

Từ khi trẻ biết đi chơi ở sân chung, khoảng ba, bốn tuổi, đã có thể dạy mang rác về, trả đồ chơi đúng chỗ. Lớn hơn thì cho trẻ tham gia ngày dọn ngõ, đi báo hỏng cùng bố mẹ. Quan trọng là người lớn làm trước để trẻ thấy.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138