LoiDay.comLời Dạy
Hàng xóm, làng nước, cộng đồng

Tối lửa tắt đèn có nhau: nếp đỡ đần hàng xóm lúc đêm hôm, ốm đau, mưa bão

Tối lửa tắt đèn có nhau là lời dặn sống sao để lúc đêm hôm, ốm đau, mưa bão còn có người gõ cửa. Hiểu vì sao xưa dạy vậy và giữ nếp này ở phố hôm nay.

Rainy night in a Vietnamese village lane, two neighbors in raincoats carrying a wooden table into a raised house, flashlight beams, flooded path, figures seen from behind

"Tối lửa tắt đèn có nhau" là lời ông bà nói về những lúc khó nhất trong đời thường: đêm hôm, ốm đau, mưa bão, mất mát, và dặn rằng hàng xóm phải là người có mặt khi ấy. Ở làng xưa, tối lửa tắt đèn là cảnh thật: dầu hết, bếp tắt, trời tối đen, có chuyện gì cũng chỉ trông vào người ở sát bên.

Thành ngữ này khác câu "bán anh em xa, mua láng giềng gần" ở chỗ nó không so sánh ai với ai. Nó nói về một lời hứa ngầm giữa các nhà trong xóm: lúc nhà mình gặp nạn sẽ có người sang, lúc nhà người gặp nạn mình cũng sang. Bài này bàn vì sao người xưa giữ lời hứa ấy, những tình huống hôm nay nó còn nguyên giá trị, và cách sắp sẵn để lúc cần thì giúp được thật chứ không chỉ thương suông.

Tối lửa tắt đèn trong đời sống làng xưa

Trước khi có điện lưới, mỗi nhà thắp đèn dầu, nấu bếp rơm. Lửa vừa là ánh sáng vừa là bữa ăn. Nhà nào hết dầu, tắt bếp, phải sang xin mồi lửa, xin ít dầu của nhà bên. Ngay hình ảnh "tối lửa tắt đèn" đã chứa chuyện xin và cho giữa hai nhà sát vách, nên câu nói mang sẵn trong nó nghĩa nương tựa.

Những tai hoạ của làng quê thường đến bất ngờ và vào ban đêm: người ốm trở nặng, sản phụ trở dạ, trâu bò sổng chuồng, trộm vào nhà, nước lũ lên nhanh, gió bão tốc mái. Trạm xá thì xa, đường thì lầy, người thân ở làng khác. Khi ấy tiếng gọi của một nhà sẽ đánh thức cả xóm: người cầm đuốc, người khiêng võng, người giữ trẻ con cho nhà có việc.

Vì vậy ông bà không coi việc giúp nhau lúc khó là lòng tốt tuỳ hứng. Đó là một thứ bổn phận ngầm. Nhà nào nghe tiếng kêu mà đóng cửa ngủ yên sẽ bị cả xóm nhớ mặt. Lời dạy "tối lửa tắt đèn có nhau" được nhắc đi nhắc lại để con cháu hiểu: ở trong xóm là ở trong một mạng lưới giữ nhau, ai cũng có lúc là người cần được giữ.

Những lúc "tối lửa tắt đèn" của hôm nay

Điện thoại, xe cứu thương và dịch vụ đủ loại đã thay một phần vai trò của xóm. Nhưng còn nhiều khoảnh khắc mà người ở sát bên vẫn đến nhanh nhất và giúp được nhiều nhất.

  • Mất điện diện rộng, nhất là mùa nóng hay mùa bão. Nhà có người già, trẻ nhỏ, người đang dùng máy móc y tế ở nhà cần được ai đó để ý.
  • Người già sống một mình gặp sự cố. Ngã trong phòng tắm, tụt huyết áp, không mở được cửa. Hàng xóm nhận ra sớm vì thấy đèn không sáng, cửa không mở như mọi ngày.
  • Nước lên, gió bão. Ở các xã ven sông miền Tây hay vùng ven biển miền Trung, kê đồ lên cao, chằng chống mái nhà cần nhiều tay cùng lúc.
  • Cháy, khói, rò khí gas. Người phát hiện đầu tiên thường là nhà bên. Báo cho nhau và gọi cứu hoả sớm có khi cứu được cả dãy nhà.
  • Có tang, có người nằm viện. Nhà có việc rối ren cần người trông trẻ, nấu bữa cơm, nhận hộ đồ.
  • Trẻ ở nhà một mình gặp chuyện. Quên chìa khoá, bố mẹ về muộn, trẻ hoảng vì một tiếng động lạ.

Mỗi tình huống này đều có các số khẩn cấp: 113 công an, 114 cứu nạn cứu hộ, 115 cấp cứu. Hàng xóm không thay được các lực lượng ấy, nhưng là người gọi họ sớm nhất và giữ tình hình trong những phút đầu.

Giúp nhau mà không liều mình

Thương người là phải, nhưng ông bà xưa cũng rất thực tế. Người làng không ai lao vào nhà đang cháy rực khi không có cách thoát, không ai bơi ra dòng nước lũ cuồn cuộn để vớt đồ. Họ biết rằng một người cứu bị nạn thì xóm phải lo thêm một người. Tinh thần "có nhau" bao gồm cả việc giữ mình an toàn để còn giúp được tiếp.

Ngày nay điều đó càng rõ. Khi thấy cháy ở nhà bên, việc đầu tiên là báo động cho mọi người và gọi 114, không mở toang cửa phòng đang cháy. Khi ngửi thấy mùi gas, không bật công tắc điện, không bật lửa, gõ cửa gọi người trong nhà ra và mở thoáng từ bên ngoài nếu làm được an toàn. Khi người già ngã, không vội đỡ dậy nếu họ đau nhiều hay có dấu hiệu chấn thương đầu, gọi 115 và giữ họ yên.

Dạy con cháu tinh thần tối lửa tắt đèn có nhau vì thế phải đi kèm dạy cách giúp đúng: biết gọi số khẩn cấp, biết đọc địa chỉ nhà mình, biết chạy đi gọi người lớn thay vì tự xử lý việc vượt sức. Một đứa trẻ tám tuổi biết gõ cửa nhà bên và nói rõ "bà cháu ngã, không dậy được" đã giúp được rất nhiều.

Sắp sẵn trước để lúc cần thì giúp được thật

Ông bà xưa có lợi thế là sống chung một chỗ cả đời, ai cũng biết ai. Ở phố hôm nay, các nhà cần chủ động sắp sẵn một ít thì tinh thần này mới thành việc làm được.

  1. Biết tên, biết số liên lạc của hai, ba nhà sát bên. Lưu trong điện thoại với tên dễ nhận, ví dụ "Cô Hà phòng bên".
  2. Biết nhà nào có người già ở một mình, nhà nào có trẻ nhỏ, nhà nào có người đang ốm lâu ngày. Không cần biết chi tiết, chỉ cần biết để để ý.
  3. Thoả thuận với một nhà tin cậy: nếu thấy nhà mình có gì bất thường thì gọi cho ai. Với người già ở một mình, ghi số của con cái họ.
  4. Trong khu ven sông, ven biển: trước mùa mưa bão, hỏi nhau nhà nào cần người giúp kê đồ, chằng mái, nhà nào có chỗ cao ráo để gửi đồ.
  5. Dạy trẻ trong nhà biết tên một nhà hàng xóm có thể chạy sang khi khẩn cấp và tập nói rõ chuyện gì đang xảy ra.
  6. Sau mỗi lần có sự cố, các nhà ngồi lại một chút: lần sau nên làm gì khác. Ông bà gọi đó là rút kinh nghiệm, không cần họp hành gì cả.

Mấy lời dặn đi kèm của ông bà

"Một miếng khi đói bằng một gói khi no." Tục ngữ này nói về thời điểm. Giúp lúc người ta đang khó, dù chỉ một chút, quý hơn nhiều lần giúp lúc người ta đã qua cơn. Một nồi cháo mang sang khi nhà bên có người ốm, một tối trông hộ đứa nhỏ khi mẹ nó phải vào viện, thường được nhớ lâu hơn những món quà lớn ngày Tết.

"Một con ngựa đau, cả tàu bỏ cỏ." Thành ngữ mượn hình ảnh chuồng ngựa để nói về sự đồng cảm: khi một người trong cộng đồng gặp nạn, những người khác cũng thấy nặng lòng. Ông bà dùng câu này để dạy con cháu đừng thờ ơ trước chuyện buồn của nhà bên, ít nhất là đừng mở nhạc ầm ĩ khi xóm đang có tang.

"Lời chào cao hơn mâm cỗ." Lúc bình thường mà không chào hỏi nhau thì lúc khó cũng ngại gõ cửa. Ông bà nhắc chuyện chào hỏi hằng ngày vì nó là cái nền của việc có nhau lúc tối lửa tắt đèn.

Giúp vừa sức mình. Đây không phải một câu tục ngữ mà là lời nhắc quen trong nhiều nhà: giúp người phải liệu sức, đừng để nhà mình cũng lâm vào cảnh khó. Nhà neo người thì giúp bằng bữa cơm, nhà có xe thì giúp chở người, mỗi nhà một phần.

Phần nên hiểu lại: có nhau không có nghĩa là xen vào nhau

Ở làng xưa, "có nhau" đi kèm việc biết rõ chuyện nhà nhau, và có lúc thành soi mói, bàn tán. Người trẻ hôm nay dễ ngại lời dạy này chính vì sợ bị can thiệp đời tư. Ông bà dạy có mặt lúc tối lửa tắt đèn, tức là lúc người ta cần, chứ không dạy theo dõi lúc người ta không cần.

Một ranh giới dễ giữ: giúp khi được nhờ hoặc khi thấy rõ có nguy hiểm, còn lại thì hỏi han nhẹ nhàng và để người ta tự quyết. Thấy nhà bên cãi nhau to thì không nên đứng hóng chuyện. Nhưng nếu nghe có tiếng kêu cứu, thấy có người bị đánh, thì việc báo 113 chính là "có nhau" đúng nghĩa, vì bạo lực trong nhà không phải chuyện riêng phải để người trong nhà tự chịu.

Một chỗ nữa nên hiểu lại: giúp nhau không phải ghi sổ chờ trả. Ở làng xưa, có nơi giúp công thì phải trả công, giúp gạo thì phải trả gạo, và chuyện ai nợ ai thành nặng nề. Hôm nay giúp một nhà lúc tối lửa tắt đèn là vì họ cần, không phải để họ mắc nợ mình. Người được giúp đáp lại là lẽ thường, nhưng người giúp không nên đòi.

Kể cho con nghe chuyện tối lửa tắt đèn của nhà mình

Nhà nào cũng có ít nhất một câu chuyện được hàng xóm giúp lúc khó: lần mẹ chuyển dạ lúc nửa đêm được nhà bên chở đi, lần bão tốc mái được cả xóm sang lợp lại, lần ông ốm có cô hàng xóm sang trông giúp. Những chuyện này là cách dạy con hay nhất, vì nó có thật, có người thật mà con biết mặt.

Ví dụ giả định: một gia đình ở một xã ven biển thuộc Quảng Trị có thói quen mỗi năm trước mùa bão lại kể cho con nghe chuyện năm nào đó nước vào nhà, chú hàng xóm lội sang cõng bà nội ra chỗ cao. Đứa con lớn lên mỗi mùa bão lại tự hỏi bố mẹ năm nay nhà mình giúp được nhà nào. Không ai phải giảng câu thành ngữ cho nó.

Khi kể, nên kể cả phần mình được giúp lẫn phần mình đi giúp, để con thấy mạng lưới đi hai chiều. Cũng nên kể đúng mức: không tô vẽ người giúp thành anh hùng, không kể chi tiết làm trẻ sợ. Cái cần đọng lại là cảm giác yên tâm rằng nhà mình không đơn độc, và mình cũng là chỗ dựa cho người khác.

Câu hỏi thường gặp

Tối lửa tắt đèn có nhau nghĩa là gì?

Thành ngữ chỉ việc hàng xóm có mặt giúp nhau trong những lúc khó khăn, khẩn cấp như đêm hôm có người ốm, mưa bão, hoả hoạn, có tang. Hình ảnh lửa tắt đèn tối gợi cảnh làng xưa khi mọi nhà phải nương vào nhau vì xa trạm xá, xa người thân.

Thành ngữ này khác gì câu bán anh em xa mua láng giềng gần?

Câu bán anh em xa so sánh người gần với người thân ở xa để nhấn vào khoảng cách. Tối lửa tắt đèn có nhau không so sánh ai, nó nói về lời hứa ngầm giữa các nhà trong xóm là có mặt cho nhau lúc khó. Hai câu bổ sung cho nhau.

Thấy nhà hàng xóm có chuyện thì nên xen vào đến đâu?

Giúp khi được nhờ hoặc khi thấy rõ có nguy hiểm như cháy, ngã, có người kêu cứu, bạo lực. Lúc đó gọi 113, 114, 115 và báo người xung quanh. Những chuyện riêng khác như cãi vã thường ngày thì không nên hóng hay can thiệp khi không ai nhờ.

Giúp hàng xóm lúc khẩn cấp có cần lo bị liên luỵ không?

Giữ việc giúp trong phạm vi an toàn và minh bạch: gọi lực lượng chức năng, báo người nhà nạn nhân, có người khác chứng kiến. Không tự ý làm những việc vượt sức hay vượt chuyên môn như di chuyển người chấn thương nặng. Như vậy vừa giúp được vừa yên tâm.

Nên dạy trẻ mấy tuổi biết gõ cửa hàng xóm khi khẩn cấp?

Trẻ khoảng năm, sáu tuổi đã có thể học tên một nhà hàng xóm tin cậy và tập nói rõ chuyện gì xảy ra. Lớn hơn một chút thì dạy thêm số 113, 114, 115 và địa chỉ nhà. Tập bằng cách đóng vai nhẹ nhàng, không doạ để trẻ sợ.

Ở chung cư có cần làm gì trước mùa mưa bão không?

Nên biết nhà nào cùng tầng có người già, trẻ nhỏ hoặc người ốm để để ý khi mất điện, kẹt thang máy. Lưu số liên lạc của ban quản lý toà nhà và một vài nhà quen. Nếu toà nhà có nhóm liên lạc cư dân thì đó là kênh báo tin nhanh khi có sự cố.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138