LoiDay.comLời Dạy
Lời dạy nên hiểu lại hôm nay

Cha mẹ sinh con, trời sinh tính: hiểu đúng để dạy con theo tính chứ không buông

Cha mẹ sinh con trời sinh tính nghĩa là gì, phần nào đúng về khác biệt bẩm sinh, và vì sao không nên dùng câu này làm cớ thôi dạy hay gán nhãn con.

Two young siblings in a courtyard in Can Tho, one quietly drawing in chalk on the ground, the other climbing a low tree, mother watching from a step, faces not visible

"Cha mẹ sinh con, trời sinh tính" nghĩa là cha mẹ cho con hình hài, nhưng tính tình của mỗi đứa con thì đã có sẵn, không hoàn toàn do cha mẹ định đoạt. Câu này nói đúng một điều mà ai nuôi hai con trở lên đều thấy: cùng một nhà, cùng một cách dạy, mà đứa trầm, đứa sôi nổi, đứa nhút nhát, đứa bạo dạn.

Chỗ cần hiểu lại là cách dùng câu này. Khi trở thành câu buông tay — "tính nó thế, dạy cũng vậy" — nó khiến cha mẹ bỏ qua phần rất lớn mà mình có thể làm. Khi trở thành cái nhãn dán lên con — "thằng này trời sinh lười" — nó khiến đứa trẻ tin rằng mình không thể khác đi. Bài này giữ phần đúng và tháo phần dễ gây hại của câu nói.

Câu nói có nghĩa gì và người xưa dùng nó khi nào

Vế đầu "cha mẹ sinh con" chỉ phần cha mẹ làm được: sinh ra, nuôi lớn, cho ăn học. Vế sau "trời sinh tính" chỉ phần nằm ngoài tay cha mẹ: mỗi đứa trẻ sinh ra đã mang một tính khí riêng. Chữ "trời" ở đây là cách nói dân gian cho những gì tự nhiên mà có, không phải một lời bàn về số mệnh.

Người xưa thường dùng câu này trong hai hoàn cảnh. Một là để giải thích vì sao anh em cùng nhà lại khác nhau đến thế. Hai là để an ủi cha mẹ khi con có điều không như mong muốn: đừng tự trách quá, không phải lỗi nào của con cũng do cách dạy.

Ở mặt an ủi, câu nói rất nhân hậu. Trong một xã hội hay đổ lỗi cho cha mẹ, nhất là cho người mẹ, khi con cái có chuyện, câu "trời sinh tính" cho người mẹ một chỗ để thở: mình đã cố hết sức, phần còn lại không hoàn toàn trong tay mình.

Câu này hay được đặt cạnh "con nhà tông không giống lông cũng giống cánh" — một câu nói ngược chiều, nhấn vào sự giống cha mẹ. Hai câu cùng tồn tại cho thấy người xưa nhìn ra cả hai mặt: con vừa mang nét của cha mẹ, vừa có phần riêng của nó.

Phần còn nguyên giá trị: mỗi đứa trẻ một khí chất

Những người làm nghề chăm sóc trẻ nhỏ đều quen với chuyện mỗi em bé có một khí chất riêng từ rất sớm: có bé dễ ngủ, dễ ăn, dễ làm quen; có bé nhạy cảm với tiếng động, khó thích nghi với chỗ lạ; có bé hiếu động không ngồi yên được lâu. Những khác biệt đó xuất hiện trước khi cha mẹ kịp dạy điều gì.

Thừa nhận điều này giúp cha mẹ thôi ép mọi đứa con vào một khuôn. Đứa con nhút nhát không cần bị đẩy lên sân khấu ngay để "cho bạo"; đứa con hiếu động không cần bị bắt ngồi im hàng giờ để "cho ngoan". Mỗi đứa cần một cách tiếp cận khác, dù luật chung trong nhà vẫn như nhau.

Phần đúng thứ hai là sự bớt tự trách. Cha mẹ có đứa con khó tính, hay cáu, chậm làm quen thường bị người ngoài nhìn như thể mình dạy con không tới. Câu "trời sinh tính" nhắc rằng có những khó khăn đến từ bản tính của trẻ, và việc cần làm là kiên nhẫn đồng hành chứ không phải tự dằn vặt.

Phần đúng thứ ba là sự tôn trọng. Đứa trẻ có tính riêng là một con người riêng, không phải bản sao của cha mẹ. Hiểu như vậy, cha mẹ sẽ bớt những câu "sao con không giống bố" và bớt mong con đi đúng con đường mình đã đi.

Chỗ nên hiểu lại: tính bẩm sinh và thói quen học được

Câu tục ngữ dễ khiến người ta xếp mọi thứ vào "trời sinh". Thực tế, những gì ta gọi là tính nết gồm cả phần có sẵn và phần học được qua môi trường, thói quen. Bảng dưới gợi ý cách phân biệt.

Biểu hiện của trẻPhần có thể do bẩm sinhPhần chịu ảnh hưởng lớn của cách dạy, môi trường
Nhút nhát với người lạĐộ nhạy cảm, tốc độ làm quenĐược động viên từ từ hay bị ép, bị chê
Hay cáu khi không vừa ýCường độ phản ứng cảm xúcNgười lớn dạy cách gọi tên và xử lý cơn giận ra sao
Lười làm việc nhàÍt khi là do bẩm sinhCó được giao việc đều đặn từ nhỏ hay không
Hiếu động, khó ngồi yênMức năng lượng, nhu cầu vận độngCó đủ chỗ, đủ giờ chơi vận động hay không
Nói dốiKhông phải tính bẩm sinhPhản ứng của người lớn khi trẻ nói thật về lỗi của mình
Thích đọc, thích vẽSở thích tự nhiênCó sách, có giấy bút trong tầm tay, có người lớn cùng làm

Bảng cho thấy phần lớn những điều cha mẹ hay than là "trời sinh" — lười, nói dối, hỗn — thật ra học được qua thói quen trong nhà. Phần bẩm sinh thường nằm ở nhịp độ, cường độ, độ nhạy, và những phần đó không tốt không xấu, chỉ cần được hiểu.

Hai cách dùng câu này nên tránh

Dùng làm cớ thôi dạy. Câu "tính nó thế, kệ nó" thường bật ra khi cha mẹ mệt mỏi. Nhưng buông tay đúng lúc trẻ cần được hướng dẫn nhất sẽ khiến thói quen xấu bám chặt hơn. Khí chất không đổi được hoàn toàn, nhưng cách trẻ thể hiện khí chất thì dạy được.

Dùng làm nhãn dán lên con. Những câu như "con này trời sinh đã chậm", "thằng này sinh ra để phá" được nói trước mặt trẻ sẽ trở thành điều trẻ tin về mình. Trẻ bị gắn nhãn thường cư xử đúng theo nhãn, vì nghĩ mình không thể khác. Đây cũng là lý do không nên xếp loại con là ngoan hay hư.

Dùng để so sánh giữa các con. Câu "đứa lớn trời sinh ngoan, đứa nhỏ trời sinh bướng" biến khác biệt thành thứ bậc. Mỗi đứa có điểm mạnh riêng; nói về từng đứa riêng, không đặt cạnh nhau để so.

Dùng để bỏ qua dấu hiệu cần đi khám. Một số biểu hiện như chậm nói nhiều so với tuổi, rất khó tập trung, khó giao tiếp, thu mình kéo dài có thể cần được bác sĩ nhi khoa hoặc chuyên gia tâm lý trẻ em đánh giá. Gạt đi bằng câu "tính nó vậy" có thể làm lỡ thời gian can thiệp sớm.

Dạy con theo tính: cách làm trong nhà

Hiểu đúng câu tục ngữ dẫn đến một cách dạy cụ thể: luật chung cho cả nhà, cách tiếp cận riêng cho từng con. Ví dụ giả định ở một gia đình có hai con tại Hà Tĩnh, chị mười tuổi trầm lặng, em bảy tuổi hiếu động.

  1. Quan sát con trong vài tuần. Ghi lại con vui khi nào, cáu khi nào, cần bao lâu để quen chỗ mới. Nhìn bằng mắt người tìm hiểu, không bằng mắt người chấm điểm.
  2. Giữ luật chung, đổi cách nói. Cả hai con đều phải dọn đồ chơi trước giờ ngủ. Với chị, nhắc trước mười phút cho chị chuẩn bị; với em, biến việc dọn thành cuộc thi xem ai dọn nhanh.
  3. Cho con khí chất mạnh một lối ra. Đứa hiếu động cần thời gian chạy nhảy mỗi ngày; đứa nhạy cảm cần một góc yên tĩnh. Đáp ứng nhu cầu ấy giúp con dễ nghe lời hơn ở những lúc cần ngồi yên.
  4. Tập dần những điều khó với tính của con. Đứa nhút nhát tập chào một người lạ mỗi tuần; đứa nóng tính tập đếm đến mười trước khi nói. Từng bước nhỏ, không ép, không chê.
  5. Khen đúng điểm mạnh của từng con. Khen chị biết lắng nghe, khen em dám thử. Mỗi con cần biết tính của mình có chỗ đáng quý.
  6. Xem lại cách dạy khi một thói quen không đổi. Trước khi kết luận "trời sinh tính", tự hỏi người lớn trong nhà đã nhất quán chưa, đã làm gương chưa.

Sau một thời gian, cha mẹ thường thấy con vẫn giữ khí chất riêng nhưng cư xử dễ chịu hơn nhiều. Đó là kết quả của việc hiểu tính trời sinh mà vẫn không bỏ phần dạy dỗ của cha mẹ.

Những câu nói thay khi muốn nhắc đến tính của con

Thay vì dùng "trời sinh tính" như một kết luận, cha mẹ có thể đổi sang những câu mô tả mở ra hướng đi. Một vài ví dụ thường dùng trong nhà:

  • Thay "con trời sinh nhút nhát" bằng "con cần thêm thời gian để quen người mới, mình đi từ từ nhé".
  • Thay "tính nó nóng, không sửa được" bằng "con dễ giận, mình cùng tập cách nói ra khi đang giận".
  • Thay "đứa này sinh ra đã lười học" bằng "con chưa tìm được cách học hợp với mình, mình thử cách khác".
  • Thay "nó bướng từ bé" bằng "con có chính kiến, mình tập nói ý kiến sao cho người khác dễ nghe".
  • Thay "tính nó giống ai mà kỳ vậy" bằng "con có nét riêng, bố mẹ đang tìm hiểu thêm về con".

Những câu nói thay này không phủ nhận khí chất của trẻ. Chúng chỉ đổi cái nhãn cố định thành một mô tả kèm một việc có thể làm. Trẻ nghe được rằng cha mẹ thấy mình, hiểu mình và tin mình có thể tiến bộ.

Khi ông bà nói "tính nó giống ai đó"

Trong nhiều nhà, câu "trời sinh tính" đi kèm một biến thể: "tính nó giống ông nội", "nóng như bố nó hồi nhỏ". Những câu này thường được nói với giọng đùa, đôi khi với sự trìu mến. Nhưng nếu lặp lại nhiều, nhất là khi gắn với một nét xấu, trẻ dễ nghĩ mình mang sẵn khuyết điểm từ người khác và không thể sửa.

Cha mẹ không cần cấm ông bà nói, chỉ cần thêm một câu sau đó: "Ừ, con cũng nóng tính như bố hồi nhỏ, nhưng bố đã tập được cách bình tĩnh, con cũng tập được". Câu nối thêm ấy biến lời nhận xét thành một con đường: giống ai thì giống, nhưng ai cũng học được.

Những câu so sánh với người thân cũng có thể dùng theo hướng tốt. Kể cho con nghe ông ngoại kiên nhẫn ra sao, bà nội khéo tay thế nào, rồi nói con cũng có những nét ấy. Trẻ thấy mình là một phần của gia đình, mang cả những điều đáng quý từ người đi trước.

Như vậy, câu "cha mẹ sinh con, trời sinh tính" khi hiểu lại không phải để cha mẹ đứng ngoài nhìn tính con tự lớn, mà để cha mẹ dạy con với sự hiểu biết và kiên nhẫn hơn — đúng điều mà ông bà xưa, dù dùng câu này để an ủi, cũng vẫn làm mỗi ngày với con cháu mình.

Câu hỏi thường gặp

Cha mẹ sinh con trời sinh tính có đúng không?

Đúng một phần. Trẻ sinh ra đã có khí chất riêng như mức năng lượng, độ nhạy cảm, nhịp thích nghi. Nhưng nhiều thói quen như chăm chỉ, trung thực, lễ phép được hình thành qua cách dạy và môi trường gia đình. Vì vậy cha mẹ vẫn có phần rất lớn trong việc con trở thành người thế nào.

Anh em ruột sao lại khác tính nhau nhiều vậy?

Mỗi đứa trẻ có khí chất bẩm sinh khác nhau, lại sinh ra ở những thời điểm gia đình có hoàn cảnh khác nhau, được đối xử khác nhau theo thứ tự anh chị em. Những khác biệt đó cộng lại khiến anh em cùng nhà có thể rất khác tính.

Con lười có phải do trời sinh không?

Lười hiếm khi là tính bẩm sinh. Thường đó là thói quen hình thành khi trẻ ít được giao việc, được làm hộ nhiều, hoặc thấy việc quá khó. Giao việc vừa sức đều đặn và ghi nhận khi con làm xong thường cải thiện rõ.

Có nên nói với con rằng tính con giống bố hay mẹ không?

Nên nói khi đó là nét tốt, hoặc khi kèm theo ý rằng con có thể học cách điều chỉnh. Tránh lặp đi lặp lại những câu gắn con với nét xấu của người khác, vì trẻ dễ tin rằng mình không thể thay đổi.

Khi nào biểu hiện của trẻ không còn là chuyện tính cách?

Khi trẻ chậm nói rõ so với bạn cùng tuổi, rất khó tập trung đến mức ảnh hưởng học tập, khó giao tiếp, thu mình hoặc buồn bã kéo dài, cha mẹ nên đưa con đến bác sĩ nhi khoa hoặc chuyên gia tâm lý trẻ em để được đánh giá, thay vì kết luận đó là tính trời sinh.

Dạy mỗi con một kiểu có làm các con thấy bất công không?

Luật chung trong nhà nên giống nhau cho mọi con, chỉ cách nhắc nhở và hỗ trợ là khác. Khi cha mẹ giải thích rằng mỗi người cần một cách giúp đỡ riêng, trẻ thường hiểu và không thấy bất công.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138