Của bền tại người nghĩa là một món đồ bền hay mau hỏng phần lớn do cách người ta dùng và giữ nó, chứ không chỉ do món đồ tốt hay xấu. Cùng một chiếc xe đạp, nhà này đi hai mươi năm vẫn chạy êm, nhà kia đi ba năm đã rệu rã. Cùng một cái nồi, người này nấu cả đời, người kia để cháy đáy ngay năm đầu. Ông bà nói câu ấy để dạy con cháu: muốn đỡ tốn tiền thì trước hết phải biết giữ.
Thời nay đồ đạc rẻ hơn, nhiều hơn, hỏng thì mua mới cũng không khó. Vậy lời dạy cũ có còn ý nghĩa không? Bài này kể lại những nếp giữ đồ cụ thể trong nhà ông bà, giải thích vì sao người xưa trân trọng đồ dùng đến thế, rồi bàn phần còn đúng hôm nay, phần nên bỏ, và cách cả nhà cùng giữ nếp ấy.
Vì sao người xưa quý từng món đồ
Trong nhà nông ngày trước, gần như mọi đồ dùng đều làm bằng tay và tốn nhiều công. Cái cày do thợ rèn làng rèn lưỡi, thợ mộc đẽo bắp cày. Cái nồi đồng là của hồi môn, có khi truyền mấy đời. Tấm chiếu cói phải dệt cả tuần. Mất một món đồ không chỉ là mất tiền mua lại, mà là mất cả mùa vụ nếu món đó là nông cụ, hoặc mất một kỷ vật nếu món đó là của ông bà để lại.
Hơn nữa, tiền mặt hiếm, chợ phiên mấy ngày mới họp một lần, muốn mua đồ mới cũng không phải lúc nào cũng có. Vì vậy giữ đồ không đơn giản là thói quen tốt, mà là điều kiện để công việc trong nhà không bị đứt quãng. Một cái cuốc gãy cán giữa vụ có thể làm chậm cả tuần làm đất.
Từ hoàn cảnh ấy, người xưa hình thành một cách nhìn: đồ vật có "tuổi thọ" và người dùng có trách nhiệm kéo dài tuổi thọ ấy. Câu "của bền tại người" vì thế vừa là lời khuyên tiết kiệm, vừa là lời nhắc về trách nhiệm với những gì mình đang có trong tay.
Những nếp giữ đồ trong nhà ông bà
Dùng xong là lau, rửa, cất đúng chỗ. Cuốc xẻng đi đồng về thì rửa sạch đất, dựng chỗ khô. Dao thớt rửa xong phơi nắng. Nồi niêu cọ sạch muội rồi úp lên giá. Nhà nào cũng có chỗ cố định cho từng món, ai dùng xong phải trả về đúng chỗ.
Phơi, hong theo mùa. Hết mùa nồm ẩm thì đem chiếu, chăn, quần áo ra phơi. Cuối năm lau lại bàn thờ, bàn ghế gỗ. Ông bà coi đó là việc thường niên, như gặt lúa hay làm Tết.
Hỏng nhỏ sửa ngay, không để thành hỏng lớn. Áo sứt chỉ thì khâu lại liền, cán dao lỏng thì nêm chặt, mái dột một viên ngói thì thay ngay. Để lâu, chỗ hỏng nhỏ kéo theo chỗ hỏng lớn hơn.
"Áo rách khéo vá hơn lành vụng may." Câu ca dao này đề cao sự khéo tay trong việc giữ đồ: một chiếc áo cũ vá khéo còn đẹp hơn áo mới may vụng. Nó cũng dạy con cháu không xấu hổ vì đồ cũ, chỉ xấu hổ vì đồ cẩu thả.
Đồ mượn, đồ chung giữ kỹ hơn đồ riêng. Đồ của nhà thì tự chịu, đồ của người khác thì phải giữ cho bằng hoặc tốt hơn lúc nhận. Đồ dùng chung trong nhà cũng vậy: ai làm hỏng thì nói ra để cả nhà cùng tính.
Của bền tại người với đồ dùng trong nhà hôm nay
Đồ dùng hôm nay khác xưa, nhưng nguyên tắc vẫn giống: nhiều món hỏng vì cách dùng hơn là vì chất lượng. Bảng dưới gợi ý một vài thói quen dễ làm đồ mau hỏng và cách sửa theo tinh thần ông bà.
| Món đồ | Thói quen làm mau hỏng | Giữ theo nếp của bền tại người |
|---|---|---|
| Xe máy, xe đạp | Để ngoài mưa nắng, lâu không kiểm tra lốp, xích | Để chỗ có mái che, lau sau những ngày mưa, mang đi bảo dưỡng định kỳ |
| Nồi chảo chống dính | Dùng muỗng kim loại, cọ bằng búi sắt, để lửa to khi chảo trống | Dùng đũa, xẻng gỗ; rửa bằng miếng mềm; để lửa vừa |
| Quần áo | Giặt chung đồ màu với đồ trắng, phơi nắng gắt cả ngày | Phân loại khi giặt, lộn trái khi phơi, khâu lại chỗ sứt chỉ sớm |
| Điện thoại, máy tính | Vừa sạc vừa dùng nặng, để chỗ nóng, không có ốp | Sạc nơi thoáng mát, dùng ốp và miếng dán, dọn bộ nhớ định kỳ |
| Giày dép | Đi một đôi liên tục, cất khi còn ẩm | Thay đổi giữa vài đôi, phơi khô trước khi cất, vệ sinh đế |
Không món nào trong bảng đòi hỏi tiền. Tất cả chỉ là thói quen, đúng như câu tục ngữ nói: của bền hay không là tại người.
Phần nên hiểu lại: giữ đồ không có nghĩa là giữ mọi thứ
Ở một số gia đình, nếp giữ đồ trượt thành giữ tất cả: túi ni lông chất đầy góc bếp, quần áo không ai mặc nhét chật tủ, đồ điện hỏng nằm trên gác mấy năm. Lý do thường là "để đấy, có lúc dùng". Nhưng đồ để quá nhiều thì khó tìm, khó lau, dễ ẩm mốc, có khi lại làm hỏng chính những đồ còn tốt nằm cạnh. Ông bà dạy giữ đồ là để đồ còn dùng được, không phải để đồ chiếm chỗ.
Một chỗ nữa: đồ đã hỏng tới mức mất an toàn thì không nên cố dùng. Ổ cắm cháy sém, dây điện bong vỏ, bình gas cũ, mũ bảo hiểm đã va đập mạnh đều thuộc loại này. Tiếc những món ấy là đặt tiền lên trên sự an toàn của người trong nhà, đi ngược ý ông bà.
Cuối cùng, câu "có mới nới cũ" vốn để chê thói thấy đồ mới thì bỏ bê đồ cũ. Nhưng điều đó không có nghĩa là không bao giờ được thay đồ mới. Khi một món đồ đã phục vụ hết sức, việc thay thế là bình thường. Điều ông bà muốn tránh là thay chỉ vì chán, vì thấy người khác có, trong khi món cũ vẫn còn tốt.
Cùng con cháu giữ nếp của bền tại người
Giữ đồ là việc của cả nhà, và trẻ học nhanh nhất khi được làm cùng người lớn. Một vài cách đưa nếp này vào sinh hoạt:
- Chọn một buổi cuối tuần mỗi tháng làm "buổi chăm đồ": cả nhà lau xe, tra dầu bản lề, khâu cúc áo, kiểm tra ổ điện. Ông bà hướng dẫn, con cháu làm.
- Giao cho mỗi người một món đồ chung để chăm: con lớn lo xe đạp, con nhỏ lo chậu cây và giá giày.
- Khi một món đồ hỏng, trước khi vứt, cả nhà cùng xem có sửa được không. Nhiều khi chỉ là một con ốc lỏng.
- Kể cho con nghe chuyện những món đồ lâu năm trong nhà: cái tủ của bà ngoại, chiếc đồng hồ của ông. Đồ có câu chuyện thì người ta tự giữ.
- Định kỳ cho đi những món còn tốt mà nhà không dùng nữa, để con thấy giữ đồ và buông đồ cùng là một nếp.
Bước cuối đáng làm thường xuyên. Một món đồ còn tốt nằm trong tủ nhà mình mà không ai dùng thì cũng giống như hỏng. Đem nó cho người cần là cách làm cho "của bền" theo nghĩa rộng nhất.
Của bền tại người còn là chuyện về con người
Nhiều người lớn tuổi dùng câu "của bền tại người" theo một nghĩa rộng hơn: không chỉ đồ đạc, mà cả nhà cửa, ruộng vườn, cơ nghiệp đều bền hay không là tại người giữ. Một ngôi nhà tốt mà người ở không quét dọn, không sửa sang thì mấy năm đã xuống cấp. Một mảnh vườn màu mỡ mà người làm lười biếng thì cỏ mọc kín. Cơ nghiệp của cha ông để lại mà con cháu không biết giữ thì cũng tan.
Hiểu theo nghĩa ấy, câu tục ngữ là một lời nhắc về trách nhiệm: những gì ta đang có, dù được cho hay tự làm ra, đều cần được chăm. Đó cũng là một cách thể hiện lòng biết ơn với người đã làm ra nó hay đã để lại nó cho ta.
Với con trẻ, bài học này có thể bắt đầu từ chiếc cặp sách, hộp bút, quyển vở. Một đứa trẻ biết giữ đồ của mình cẩn thận sẽ lớn lên biết giữ những thứ lớn hơn, như lời hứa, mối quan hệ, công việc. Ông bà xưa có lẽ không nói ra những điều ấy, nhưng cách các cụ lau chùi từng món đồ đã dạy thay lời.
Cha chung không ai khóc: đồ dùng chung trong nhà và ngoài xóm
Ông bà có một câu nghe hơi chua chát nhưng rất đúng: "cha chung không ai khóc". Thứ gì là của chung thì dễ thành của không ai, vì ai cũng nghĩ người khác sẽ lo. Câu này đi cùng với câu của bền tại người như hai mặt của một đồng xu. Đồ riêng thì người ta tự giữ; đồ chung thì phải có nếp, có người nhắc, mới bền được.
Trong nhà, đồ chung là cái máy giặt, cái tủ lạnh, chiếc xe máy cả nhà thay nhau đi, cái điều khiển ti vi. Những món này hay hỏng nhất, vì người dùng sau không biết người dùng trước đã làm gì. Cách ông bà xưa làm với cái cày, cái bừa mượn qua lại trong họ là quy ước rõ: ai dùng xong thì lau, ai thấy hỏng thì báo ngay, không im lặng để người sau gánh. Áp vào nhà hôm nay, có thể đơn giản là quy ước ai đi xe về thì kiểm tra xăng, ai dùng máy giặt xong thì mở nắp cho khô.
Ra ngoài xóm, đồ chung là cái ghế đá ở sân chung cư, bộ bàn ghế ở nhà văn hoá thôn, sách ở tủ sách trường học. Dạy con giữ những thứ ấy như giữ đồ nhà mình là cách mở rộng câu của bền tại người ra khỏi bốn bức tường. Một đứa trẻ thấy bố mẹ dựng lại chiếc ghế đổ ở sân chung sẽ hiểu rằng của chung cũng cần người, và người ấy có thể là chính mình.
Câu hỏi thường gặp
Của bền tại người có phải là tục ngữ không?
Đây là câu tục ngữ quen thuộc, nghĩa là độ bền của đồ vật phụ thuộc nhiều vào cách người dùng sử dụng và bảo quản. Người ta cũng dùng nó theo nghĩa rộng cho nhà cửa, cơ nghiệp: bền hay không là do người giữ.
Áo rách khéo vá hơn lành vụng may nghĩa là gì?
Câu ca dao nói một chiếc áo đã rách nhưng được vá khéo còn đẹp và đáng quý hơn chiếc áo lành nhưng may vụng. Nghĩa bóng đề cao sự khéo léo, chăm chút, và dạy người ta không xấu hổ vì đồ cũ.
Có mới nới cũ thường dùng trong hoàn cảnh nào?
Thành ngữ này chê thói có cái mới thì bỏ bê cái cũ. Nó được dùng cho cả đồ vật lẫn con người, ví dụ có bạn mới thì quên bạn cũ. Trong chuyện đồ đạc, nó nhắc người ta đừng thay đồ chỉ vì chán.
Đồ hỏng thì nên sửa hay mua mới?
Tuỳ món và tuỳ mức hỏng. Nếu sửa không quá tốn và món đồ còn dùng an toàn lâu dài thì sửa hợp lý. Nếu đồ đã mất an toàn, như thiết bị điện chập cháy, hoặc chi phí sửa gần bằng mua mới, thì nên thay.
Ông bà giữ quá nhiều đồ cũ, con cháu nên làm gì?
Đừng tự ý vứt. Bạn có thể ngồi cùng ông bà phân loại, hỏi chuyện về từng món, giữ lại đồ có kỷ niệm hoặc còn dùng được, và đề nghị đem cho những món còn tốt mà nhà không cần. Ông bà thường dễ buông hơn khi biết đồ sẽ có người dùng tiếp.
Làm sao dạy trẻ giữ đồ mà không mắng?
Cho trẻ chỗ cất đồ cố định, cùng trẻ chăm đồ mỗi tuần, và kể chuyện về những món đồ có ý nghĩa trong nhà. Khi trẻ làm hỏng, cùng con xem có sửa được không thay vì trách. Trẻ học từ việc làm nhiều hơn lời nói.