LoiDay.comLời Dạy
Lời dạy về chăm chỉ và việc nhà

Ăn cỗ đi trước, lội nước theo sau: việc nặng, việc bẩn trong nhà ai làm

Ăn cỗ đi trước, lội nước theo sau: câu tục ngữ chê ai, vì sao việc nặng việc bẩn hay dồn về một người trong nhà, và cách xoay vòng để ai cũng nhận phần khó.

Vietnamese grandmother and grandson in Hung Yen scrubbing a large soot-blackened cooking pot with coconut husk beside a water jar in a backyard, both seen from behind, overcast light

"Ăn cỗ đi trước, lội nước theo sau" là câu tục ngữ chê người phần ngon thì giành trước, việc khó thì lùi lại để người khác làm. Hình ảnh rất làng quê: đi ăn cỗ thì chen lên đầu, đến lúc phải lội qua quãng nước sâu thì đứng sau cùng, đợi người khác dò đường.

Trong mỗi gia đình đều có những việc "lội nước": cọ nhà vệ sinh, đổ rác bếp, thông cống, rửa nồi cháy, dọn sau người ốm. Những việc ấy hay dồn về một người, thường là người chịu khó nhất hoặc người ít lên tiếng nhất. Bài này giải thích vì sao lại thế, cách xoay vòng việc ngại để ai cũng có phần, cách làm những việc ấy nhẹ và an toàn hơn, và cách dạy con nhận phần khó mà không thấy bị phạt.

Câu tục ngữ chê ai

Ở làng xưa, ăn cỗ là dịp hiếm hoi được ăn ngon, nên người ta háo hức. Còn "lội nước" là việc thật: đường làng ngập sau mưa, lội qua ruộng, qua lạch nước không biết nông sâu. Người đi đầu phải dò, có khi trượt chân, có khi ướt hết. Câu tục ngữ đặt hai cảnh cạnh nhau để chỉ ra một kiểu người: hưởng thì nhanh, gánh thì chậm.

Câu này mang giọng chê, nhưng không gay gắt như chửi. Người làng dùng nó để nói khéo, để người bị nói tự nhận ra. Trong nhà, ông bà hay dùng câu ấy khi thấy con cháu tranh phần ngon trên mâm mà đến lúc rửa mâm thì biến mất, hoặc khi họ hàng đến chơi ăn uống xong rồi về, để chủ nhà dọn một mình.

Cái lõi của câu tục ngữ là sự công bằng: ai được hưởng thì cũng nên góp phần gánh. Đây là điều trẻ nhỏ hiểu rất nhanh, vì trẻ con rất nhạy với chuyện "không công bằng" khi chính mình chịu thiệt.

Những việc "lội nước" trong nhà hôm nay

Mỗi nhà có danh sách riêng, nhưng nhìn chung việc ngại là những việc bẩn, nặng, có mùi hoặc không ai thấy. Vài việc hay gặp:

  • Cọ bồn cầu, nhà tắm, chân tường ẩm mốc.
  • Đổ rác bếp, rửa thùng rác.
  • Thông cống, gỡ tóc ở lỗ thoát nước nhà tắm.
  • Rửa nồi cháy, chảo dầu mỡ, khay nướng.
  • Dọn khay cát, rửa chuồng của vật nuôi.
  • Dọn dẹp, giặt giũ sau người ốm nôn, trẻ nhỏ tè dầm.
  • Lau tủ lạnh có đồ hỏng, vệ sinh máy giặt có mùi.
  • Khiêng đồ nặng, bê bình nước, bao gạo lên tầng.

Điểm chung là chúng không dễ chịu nhưng nhất định phải có người làm. Nếu không có cách chia rõ, chúng thường rơi vào tay người không chịu được bẩn lâu nhất, tức là người sẽ làm vì không thể nhìn mãi. Lâu dần, người ấy mệt mà không biết nói với ai, còn những người khác thì không hề biết mình đã để người thân gánh thay phần của mình.

Vì sao việc ngại hay dồn về một người

Người thấy bẩn đầu tiên. Mỗi người có ngưỡng chịu bẩn khác nhau. Người có ngưỡng thấp sẽ làm trước, và dần dần cả nhà quen với việc người ấy làm.

Người ít lên tiếng nhất. Người hiền, ngại va chạm thường lặng lẽ làm thay vì đòi chia việc. Người khác không hẳn cố tình né, chỉ là không ai nhắc.

Trẻ con được miễn mặc định. Nhiều nhà coi việc bẩn không hợp với trẻ, nên trẻ lớn đến mười lăm, mười sáu tuổi vẫn chưa từng cọ nhà vệ sinh. Con lớn lên quen với việc có người khác làm phần đó.

Ngầm định theo vai. Việc bẩn trong nhà hay rơi vào người mẹ, người con dâu, hoặc người giúp việc. Việc nặng hay rơi vào người đàn ông. Không ai bàn, chỉ là quen thế.

Người có tiêu chuẩn cao. Có người làm lại việc người khác vì "làm không sạch", rồi dần dần nhận luôn cả việc ấy. Người kia thôi làm vì biết sẽ bị làm lại.

Xoay vòng việc ngại để ai cũng có phần

Cách công bằng nhất là đưa việc ngại ra bàn công khai và xoay vòng. Các bước dưới đây dùng được cho nhà có trẻ từ tám chín tuổi trở lên.

  1. Cả nhà cùng liệt kê việc ngại, không bỏ sót việc nào, kể cả những việc chỉ một người vẫn lặng lẽ làm.
  2. Chia việc ngại thành phần vừa sức theo tuổi. Trẻ nhỏ đổ rác tái chế, rửa thùng rác nhỏ; trẻ lớn cọ bồn rửa mặt; người lớn cọ bồn cầu, thông cống.
  3. Xoay vòng theo tuần: tuần này ai cọ nhà tắm, ai đổ rác, ai rửa nồi cháy. Ghi lên một tờ giấy dán ở bếp.
  4. Dạy cách làm một lần cho người mới nhận việc, kèm dụng cụ phù hợp như găng tay, bàn chải cán dài.
  5. Không làm lại việc người khác, trừ khi chưa đảm bảo vệ sinh. Góp ý để lần sau làm kỹ hơn.
  6. Mỗi tháng cả nhà nhìn lại một lần: việc nào quá nặng với ai, cần đổi gì.

Khi việc ngại được nói ra và chia đều, người từng gánh nó một mình sẽ thấy nhẹ hẳn, không chỉ về sức mà cả về lòng. Những người khác cũng hiểu vì sao trước đây người ấy hay mệt.

Làm việc ngại nhẹ hơn và an toàn hơn

Việc ngại không cần phải khổ sở. Nhiều việc nhẹ hẳn nếu làm đều và đúng cách. Bảng dưới đây gợi ý cho vài việc hay gặp; với hoá chất, luôn đọc hướng dẫn của sản phẩm.

ViệcLàm nhẹ hơnLưu ý an toàn
Cọ nhà vệ sinhCọ nhanh hằng tuần thay vì cọ kỹ mỗi thángMở cửa thông gió, đeo găng, không trộn nước tẩy có clo với chất tẩy khác
Rửa nồi cháyNgâm nước ấm ngay sau khi nấu, cọ bằng xơ dừa hoặc miếng cọ mềmKhông dùng dao cạo mạnh lên chảo chống dính
Thông lỗ thoát nướcGỡ tóc mỗi tuần bằng móc nhựa, lắp lưới chặnƯu tiên dụng cụ cơ học; tắc nặng thì gọi thợ
Đổ rác bếpĐổ mỗi tối, lót túi, rửa thùng mỗi tuầnRác có mảnh thuỷ tinh, sành sứ gói riêng cho người thu gom
Dọn sau người ốmChuẩn bị sẵn găng, túi, khăn dùng một lầnRửa tay kỹ; với bệnh truyền nhiễm, làm theo hướng dẫn của nhân viên y tế
Khiêng đồ nặngHai người khiêng, dùng xe đẩy nhỏNgồi xuống nâng, giữ lưng thẳng; trẻ em không khiêng vật quá sức

Phần lớn việc ngại khó vì để lâu: nồi cháy để qua đêm, nhà tắm cả tháng chưa cọ. Làm đều tay thì mỗi lần chỉ vài phút, và việc "lội nước" cũng không còn quá sâu.

Dạy con nhận phần khó trước

Một số gia đình có cách vui để truyền câu tục ngữ này: đảo ngược nó thành "lội nước đi trước, ăn cỗ đi sau" và dùng làm câu nói đùa trong nhà. Đây là cách nói tự chế, không phải tục ngữ có sẵn, nhưng nó giữ đúng ý của ông bà: người tử tế nhận phần khó trước rồi mới nghĩ tới phần sướng.

Với trẻ, nhận phần khó không nên là hình phạt. Đừng giao việc cọ nhà vệ sinh "vì con hư". Khi việc bẩn bị dùng để phạt, trẻ sẽ gắn nó với sự nhục nhã và né nó cả đời. Hãy giao việc ngại như một phần việc bình thường của người lớn, và nói rõ rằng con đủ lớn để nhận.

Người lớn làm gương ở đây quan trọng hơn mọi lời. Một người bố tự đi đổ rác mỗi tối, một người mẹ để bố cọ nhà tắm tuần này, một người ông nhận rửa nồi cháy sau bữa giỗ, đều là những bài học mà trẻ thấy và nhớ. Khi ai trong nhà cũng nhận phần "lội nước", trẻ không còn coi đó là việc của riêng ai.

Phần nên hiểu lại: không phải ai né việc nặng cũng là ăn cỗ đi trước

Câu tục ngữ có giọng chê, nên dùng nó để mắng dễ làm người nghe tự ái. Cũng cần nhớ rằng không phải ai né việc nặng cũng là "ăn cỗ đi trước". Người lớn tuổi, người đau lưng, người đang mang thai, người mới ốm dậy có lý do thật để không nhận việc nặng. Thuê người làm những việc quá sức như thông cống nặng, vệ sinh bể nước cũng không phải là lười.

Câu tục ngữ cũng không nên đọc thành "ai cũng phải làm đúng bằng nhau". Công bằng trong nhà là mỗi người góp theo sức và theo hoàn cảnh. Một người đi làm ca đêm có thể nhận ít việc trong tuần hơn, đổi lại nhận phần cuối tuần. Một đứa trẻ đang mùa thi có thể được giảm việc vài tuần. Điều quan trọng là những thay đổi ấy được nói ra và cả nhà đồng ý, chứ không phải ai đó lặng lẽ né.

Và nếu chính bạn là người lâu nay vẫn "đi sau", không cần tự trách. Chỉ cần lần tới chủ động nhận một việc ngại trước khi ai phải nhờ. Câu tục ngữ của ông bà, xét cho cùng, là để người ta tự nhìn lại mình chứ không phải để trách nhau.

Ví dụ giả định: tờ giấy xoay vòng ở một nhà tại Hưng Yên

Ví dụ giả định: nhà bà Thu ở Hưng Yên có ba thế hệ. Bao năm nay, việc cọ nhà vệ sinh và đổ rác đều do con dâu làm, không ai bàn. Một lần cô ốm mấy ngày, nhà tắm bẩn, rác tràn. Bà Thu gọi cả nhà lại, kể câu "ăn cỗ đi trước, lội nước theo sau", rồi nói thẳng: nhà mình ai cũng ăn cỗ, thì ai cũng phải lội nước.

Từ đó nhà bà có tờ giấy xoay vòng dán ở bếp. Con trai bà nhận cọ nhà tắm tuần chẵn, cháu trai mười bốn tuổi nhận đổ rác, cháu gái mười một tuổi nhận rửa thùng rác nhỏ. Bà nhận rửa nồi cháy vì bà quen tay. Tuần đầu, cậu cháu trai quên đổ rác hai tối liền; bà không mắng, chỉ đặt túi rác ngay cạnh cửa phòng cháu. Tuần thứ ba thì không cần nhắc nữa. Con trai bà lần đầu cọ nhà tắm mất gần một tiếng, xong mới nói với vợ rằng không ngờ việc này mệt đến vậy. Người con dâu bảo điều làm cô vui nhất không phải là bớt việc, mà là cả nhà cuối cùng cũng thấy việc ấy.

Câu hỏi thường gặp

"Ăn cỗ đi trước, lội nước theo sau" có nghĩa là gì?

Câu tục ngữ chê người khi có phần ngon thì giành đi trước, khi gặp việc khó, việc vất vả thì lùi lại sau để người khác làm. Hình ảnh lấy từ làng quê: đi ăn cỗ thì chen lên đầu, lội qua quãng nước sâu thì đứng cuối.

Trẻ mấy tuổi thì có thể làm việc bẩn như cọ nhà vệ sinh?

Trẻ tám chín tuổi có thể bắt đầu với phần nhẹ như cọ bồn rửa mặt, lau sàn nhà tắm, có găng tay và người lớn hướng dẫn. Bồn cầu với nước tẩy mạnh thì nên đợi lớn hơn, hoặc dùng sản phẩm nhẹ và có người lớn ở cạnh.

Có nên giao việc bẩn cho con như một hình phạt không?

Không nên. Khi việc bẩn bị dùng để phạt, trẻ gắn nó với sự xấu hổ và né nó khi lớn. Việc ngại nên được giao như phần việc bình thường, xoay vòng cho mọi người, kể cả người lớn.

Người trong nhà hay làm lại việc của người khác thì sao?

Nói chuyện về tiêu chuẩn chung: thế nào là đủ sạch. Nếu không ảnh hưởng vệ sinh, nên để nguyên và góp ý cho lần sau. Làm lại thường khiến người kia thôi làm, và việc lại dồn về người có tiêu chuẩn cao.

Có nên thuê người làm các việc nặng, bẩn không?

Những việc quá sức hoặc cần dụng cụ chuyên dụng như thông cống tắc nặng, vệ sinh bể nước, sửa đường ống nên thuê thợ. Việc ngại thường ngày như cọ nhà tắm, đổ rác thì nên tự làm và chia nhau, để trẻ hiểu công sức giữ nhà sạch.

Làm sao nói với người hay né việc mà không gây căng thẳng?

Đưa việc ngại ra bàn chung cả nhà thay vì nói riêng một người. Liệt kê việc, chia và xoay vòng. Khi việc được chia công khai, người hay né khó né hơn mà không ai phải trách ai. Tránh dùng câu tục ngữ để mỉa trước mặt người khác.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138