LoiDay.comLời Dạy
Lời dạy về chăm chỉ và việc nhà

Việc nhà thì nhác, việc chú bác thì siêng: vì sao con chăm ở ngoài mà lười ở nhà

Việc nhà thì nhác, việc chú bác thì siêng: câu tục ngữ chê ai, vì sao trẻ trực nhật ở lớp rất chăm mà về nhà lại ngại, và cách mang cái siêng ấy về nhà mình.

Vietnamese schoolchildren in a classroom in Dong Thap wiping desks and stacking chairs after class, one girl carrying a bucket, viewed from the back of the room, late afternoon light

"Việc nhà thì nhác, việc chú bác thì siêng" chê người đi giúp việc nhà khác rất hăng hái, còn việc nhà mình thì bỏ bê. Ông bà không chê chuyện giúp người; ông bà chê sự lệch: nhiệt tình ở chỗ được nhìn thấy, được khen, rồi để người trong nhà gánh phần của mình.

Nhiều bố mẹ hôm nay gặp đúng câu tục ngữ này ở con: cô giáo khen con trực nhật chu đáo, đi sinh hoạt hè xung phong dọn dẹp, sang nhà bạn thì rửa cốc phụ mẹ bạn, nhưng ở nhà nhắc ba lần chưa chịu cất đôi dép. Bài này giải thích vì sao lại có sự lệch ấy, phần nào trong câu tục ngữ còn đúng, phần nào nên hiểu lại, và cách mang cái siêng ở ngoài về nhà mà không phải mắng.

Câu tục ngữ chê ai, và nó được nói trong hoàn cảnh nào

Ở làng quê xưa, việc của "chú bác" là việc họ hàng, làng xóm: dựng nhà, cất nóc, làm cỗ, đám cưới đám giỗ. Những dịp ấy đông người, có ăn uống, có lời cảm ơn. Có người rất hăng hái với những việc như vậy, xắn tay áo từ sáng tới tối, nhưng ruộng nhà mình thì để cỏ mọc, nhà mình thì dột không lợp, vợ con hay bố mẹ phải lo hết.

Câu tục ngữ ra đời để nói thẳng điều ấy, và giọng của nó có phần mỉa mai. Nó không cấm giúp họ hàng; giúp nhau lúc có việc là nếp sống của làng. Cái nó chỉ ra là sự mất cân đối: siêng ở chỗ có người nhìn, nhác ở chỗ chỉ có người nhà thấy.

Hôm nay câu này vẫn được dùng, và không chỉ với trẻ con. Người lớn đi làm ở cơ quan chăm chỉ, về nhà thì việc gì cũng để người kia; người nhiệt tình với hội nhóm, câu lạc bộ, nhưng việc nhà thì nhờ ông bà. Với trẻ, câu tục ngữ hay được nhớ tới khi bố mẹ nghe cô giáo khen con mà không tin nổi đó là con mình.

Vì sao người ta siêng việc ngoài hơn việc nhà

Việc ngoài được nhìn thấy. Trực nhật ở lớp có cô giáo khen, có bạn bè thấy. Rửa cốc ở nhà bạn được mẹ bạn cảm ơn. Ở nhà, cùng việc ấy thường bị coi là đương nhiên, không ai nói gì. Trẻ, như mọi người, làm tốt hơn khi có người ghi nhận.

Việc ngoài có điểm kết thúc rõ. Trực nhật xong là xong, xếp ghế xong là về. Việc nhà thì như không bao giờ hết: rửa bát xong lại có bát, gấp quần áo xong lại có đồ bẩn. Cảm giác "làm mãi không hết" khiến trẻ ngại bắt đầu.

Việc ngoài làm cùng bạn. Cả tổ cùng dọn, vừa làm vừa nói chuyện. Ở nhà con thường làm một mình trong khi người khác xem ti vi hay dùng điện thoại.

Ở nhà con bị nhắc nhiều hơn. Ở trường, cô giao một lần là xong. Ở nhà, một việc có khi được nhắc năm lần, kèm vài câu chê. Bị nhắc nhiều làm trẻ thấy việc đó là của bố mẹ áp lên mình, không phải việc của mình.

Ở ngoài con muốn giữ hình ảnh. Trẻ lớn đặc biệt quan tâm người ngoài nghĩ gì về mình. Ở nhà, con thấy an toàn để được "là chính mình", kể cả lúc lười. Điều đó cũng có nghĩa là con tin nhà là chỗ được thả lỏng.

Phần còn giá trị và phần nên hiểu lại

Câu tục ngữ có giọng chê khá nặng. Dùng nguyên văn để mắng con dễ phản tác dụng, nhưng ý của nó vẫn đáng giữ nếu đọc đúng.

Ý của câu tục ngữCòn nguyên giá trịNên hiểu lại
Đừng bỏ bê việc nhà mìnhMỗi người phải gánh phần của mình trong nhà, không đẩy cho người khác.Không có nghĩa là việc nhà phải xong hết rồi mới được giúp ai.
Chê người siêng việc ngoàiCảnh tỉnh sự lệch giữa bên ngoài và bên trong.Siêng ở ngoài là điểm tốt cần được ghi nhận, không phải lỗi. Nó cho thấy con có khả năng chăm chỉ.
Giọng mỉa maiGiúp người nghe tự nhìn lại mình.Với trẻ, giọng mỉa mai dễ làm tổn thương. Nên nói thẳng, nhẹ, cụ thể.
Áp dụng cho người khácDùng để nhận xét một thói quen.Nên áp dụng cho chính mình trước. Người lớn cũng hay mắc lỗi này.

Đọc như vậy, câu tục ngữ trở thành một lời nhắc cân bằng hơn là một lời chê. Con siêng ở trường là tin vui: con có thói quen chăm chỉ, chỉ là thói quen ấy chưa về tới nhà. Việc của bố mẹ là tạo điều kiện để nó về, chứ không phải chê nó vắng mặt.

Mang cái siêng ở ngoài về nhà

Thay vì so "ở trường thế mà ở nhà thế này", bạn có thể học từ chính những điều khiến con chăm ở ngoài và đem chúng vào việc nhà.

  1. Hỏi con ở trường con trực nhật thế nào, ai phân việc, làm xong thì sao. Nghe con kể với vẻ tò mò thật, không đem ra so sánh.
  2. Giao việc nhà theo kiểu "trực": mỗi người một phần, có ngày, có điểm kết thúc rõ ràng. Ví dụ tối thứ Hai con dọn bàn ăn và lau bếp, xong là xong.
  3. Làm việc nhà cùng lúc với nhau thay vì để con làm một mình. Mười lăm phút cả nhà dọn dẹp sau bữa tối giống không khí cả tổ trực nhật.
  4. Ghi nhận việc con làm bằng lời cụ thể, như cô giáo ghi nhận: "Hôm nay bếp sạch quá, cảm ơn con." Đừng coi việc con làm là đương nhiên.
  5. Giảm số lần nhắc. Giao một lần, nói rõ, rồi tin con. Nếu con quên, nhắc một câu ngắn, không kèm lời chê.
  6. Khi con giúp nhà khác, khen con thật lòng. Rồi nhẹ nhàng nói: "Nhà mình cũng cần đôi tay đó của con."

Sau vài tuần, nhiều bố mẹ thấy con không đổi tính, chỉ là việc nhà bắt đầu có những điều mà việc ngoài vẫn có: được nhìn thấy, có điểm dừng, có người làm cùng. Đó là cách đưa lời dạy của ông bà vào nhà mà không cần nhắc lại câu tục ngữ.

Khi chính người lớn mắc câu tục ngữ này

Trẻ học sự lệch giữa trong và ngoài từ người lớn nhiều hơn ta nghĩ. Một người bố nhiệt tình với mọi việc của cơ quan, của hội đồng hương, của họ hàng, nhưng về nhà thì không đụng tay vào bếp. Một người mẹ chu đáo với khách đến chơi nhưng để chồng con tự xoay với bữa sáng. Con nhìn thấy hết, và con hiểu rằng việc nhà là thứ có thể để sau.

Không ai cần phải tự trách mình vì điều đó. Đời sống đi làm có nhiều áp lực, và việc ngoài nhiều khi là nghĩa vụ không từ chối được. Nhưng nếu muốn con siêng ở nhà, người lớn cần cho con thấy mình cũng coi việc nhà là việc thật. Một tối bố nấu cơm, một sáng mẹ để con nghỉ và tự dọn phòng khách, một ngày nghỉ cả nhà cùng làm vườn, đều là những bằng chứng mà trẻ ghi nhớ.

Ông bà nói câu này để cảnh tỉnh người lớn trước tiên. Trẻ con ở làng xưa nghe câu ấy thường là khi người lớn nói về một ông chú hay một bà bác nào đó. Vì vậy cách truyền lời dạy hay nhất vẫn là làm gương, rồi mới đến lời nói.

Những câu nên tránh khi thấy con siêng ngoài, nhác trong

Khi nghe người ngoài khen con chăm, bố mẹ dễ buột miệng so sánh. Những câu dưới đây nghe rất quen, nhưng thường khiến con càng ngại việc nhà hơn, kèm theo gợi ý nói khác.

  • "Ở trường thì giỏi lắm, về nhà thì như cục đất." Câu này biến lời khen thành lời chê. Nói khác: "Cô khen con trực nhật chu đáo, mẹ vui lắm. Nhà mình cũng cần con một tay."
  • "Nhà người ta thì nhanh nhảu, nhà mình thì nhờ chẳng được." Con nghe ra rằng mình kém hơn trong mắt bố mẹ. Nói khác: "Con chọn giúp mẹ một việc tối nay nhé."
  • "Đúng là việc nhà thì nhác, việc chú bác thì siêng." Nói nguyên câu tục ngữ như lời mỉa thường làm con tự ái. Nếu muốn kể câu ấy, hãy kể lúc vui, kèm chuyện ông bà ngày xưa.
  • "Để mẹ làm cho nhanh, nhờ con mệt lắm." Câu này nói trong lúc bực, nhưng con hiểu là mình không cần làm nữa.
  • "Ra ngoài thì sĩ diện, ở nhà thì lười." Câu này đổ cho tính cách, trong khi lý do có thể chỉ là cách giao việc ở nhà chưa rõ.

Điểm chung của những câu nên nói thay là chúng ghi nhận cái tốt con đã có trước, rồi mới mời con góp tay. Trẻ dễ nhận lời mời hơn nhận lời chê, và lời mời giữ được niềm tự hào của con về chính mình.

Ví dụ giả định: cô bé siêng ở lớp, ngại ở nhà tại Đồng Tháp

Ví dụ giả định: một gia đình ở Đồng Tháp có con gái mười một tuổi. Buổi họp phụ huynh, cô chủ nhiệm khen con hay ở lại sau giờ để lau bảng, xếp ghế giúp bạn. Người mẹ ngạc nhiên vì ở nhà con được nhắc dọn bàn học cả tuần không xong. Về nhà, chị suýt nói câu "việc nhà thì nhác, việc chú bác thì siêng", rồi kịp dừng lại.

Thay vào đó, chị hỏi con vì sao ở lớp con thích ở lại dọn. Con kể vì được ở cùng bạn thân, vừa dọn vừa nói chuyện, và cô hay cảm ơn cả nhóm. Chị nhận ra ở nhà con thường dọn một mình, trong khi cả nhà đang làm việc khác, và chẳng ai nói gì khi con dọn xong.

Chị đổi một chút: tối nào cũng có mười lăm phút cả nhà cùng dọn, mỗi người một góc, mở nhạc nhẹ. Dọn xong cả nhà ăn trái cây cùng nhau. Không có điểm, không có thưởng. Chừng một tháng sau, cô bé tự dọn bàn học mà không cần nhắc. Câu tục ngữ cũ không cần được nói ra, vì điều nó cảnh báo đã được sửa từ gốc.

Câu hỏi thường gặp

"Việc chú bác" trong câu tục ngữ là việc gì?

"Chú bác" chỉ họ hàng, rộng hơn là người ngoài nhà mình. "Việc chú bác" là việc của nhà khác như dựng nhà, làm cỗ, đám cưới, đám giỗ. Câu tục ngữ chê người nhiệt tình với những việc ấy mà bỏ bê việc nhà mình.

Con giúp người ngoài nhiều có phải là xấu không?

Không. Biết giúp người là điều đáng quý. Câu tục ngữ chỉ chê sự mất cân đối khi việc nhà bị bỏ cho người khác gánh. Bạn nên khen con khi con giúp người ngoài, rồi khuyến khích con dành một phần nhiệt tình ấy cho nhà mình.

Có nên dùng câu này để nói con khi cô giáo khen con?

Không nên dùng như lời mỉa mai, vì con sẽ thấy lời khen ở trường bị biến thành lời chê ở nhà. Hãy mừng vì con chăm ở trường, rồi hỏi con điều gì khiến con thích làm ở đó, để mang điều ấy về việc nhà.

Vì sao trẻ lớn hay lười ở nhà hơn trẻ nhỏ?

Trẻ lớn có nhiều bài vở hơn, nhiều mối quan tâm ngoài gia đình hơn và muốn tự quyết thời gian của mình. Việc nhà bị nhắc nhiều dễ khiến con thấy bị kiểm soát. Giao việc rõ, ít nhắc, và để con chọn giờ làm thường giúp ích.

Bố mẹ bận việc ngoài thì có làm con lười việc nhà không?

Có thể, nếu con chỉ thấy bố mẹ coi việc nhà là thứ để sau. Không cần bỏ việc ngoài; chỉ cần có những lúc đều đặn bố mẹ làm việc nhà cùng con. Trẻ học từ việc thấy hơn là từ lời dặn.

Câu này có áp dụng được cho vợ chồng không?

Có. Câu tục ngữ vốn hay được dùng để nói người lớn. Nếu một người nhiệt tình với cơ quan, họ hàng, bạn bè nhưng để người kia gánh việc nhà, câu ấy là lời nhắc nên bàn lại cách chia việc. Nên nói chuyện thẳng, tránh dùng câu tục ngữ để mỉa nhau.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138