"Có vay có trả mới thoả lòng nhau" dạy rằng mượn của ai thì phải trả đủ, trả đúng hẹn, thì tình cảm hai bên mới giữ được. Câu tục ngữ nói về vay tiền, nhưng ông bà dùng nó cho mọi thứ: mượn bát gạo, mượn cái cuốc, mượn quyển sách, mượn cái xe. Trả đủ thì người cho mượn yên lòng, người mượn cũng nhẹ lòng, lần sau còn mượn được nữa.
Bài này không bàn chuyện có nên vay hay không, cũng không khuyên vay. Bài đứng ở phía người đã lỡ mượn, hoặc đang dạy con cái nếp sòng phẳng: vì sao người xưa coi chuyện trả là thước đo con người, những nếp trả mượn cụ thể trong làng quê, cách nói khi chưa trả được, và cách dạy trẻ từ những lần mượn bút, mượn đồ chơi.
Vì sao làng xưa coi chuyện trả là chuyện danh dự
Ở làng quê ngày trước, ai cũng biết ai. Một nhà mượn thóc mà không trả, chỉ vài hôm là cả xóm biết, vì người cho mượn sẽ kể, người hàng xóm sẽ để ý. Lần sau nhà ấy có việc, đi mượn đâu cũng bị từ chối khéo. Trong một xã hội mà cái bừa, cái cày, con trâu thường phải mượn qua lại theo mùa vụ, mất lòng tin là mất luôn chỗ dựa. Vì thế người xưa coi chuyện trả là chuyện danh dự của cả nhà, không chỉ của một người.
Ông bà còn dạy một điều tinh tế hơn: trả không chỉ là trả đủ, mà là trả cho tử tế. Mượn bát gạo thì trả bát gạo đầy, có khi đầy hơn chút. Mượn cái nồi thì rửa sạch, lau khô mới mang trả. Mượn cái xe thì đổ lại xăng. Người cho mượn không đòi những thứ ấy, nhưng nhận được thì thấy mình được tôn trọng. Đó là chữ "thoả lòng" trong câu tục ngữ: cả hai bên cùng thoả.
Cũng vì thế mà câu "một lần bất tín, vạn lần bất tin" hay đi cùng. Lỡ một lần thất hứa, sau này nói gì người ta cũng ngờ. Ông bà còn nhắc con cháu rằng tiếng xấu của một người đi mượn không trả thường dính sang cả anh em, con cái: người trong xóm sẽ ngần ngại khi cho cả nhà ấy mượn. Giữ chữ tín vì thế là giữ cho cả những người mang cùng họ, cùng nếp nhà với mình.
Những nếp trả mượn cụ thể trong nhà ông bà
Trả trước hẹn một chút. Hẹn mười ngày thì cố trả ngày thứ chín. Ông bà bảo để người cho mượn khỏi phải nghĩ, khỏi phải ngại hỏi. Người cho mượn mà phải mở lời đòi thì đã là mình có lỗi.
Mượn gì trả nấy, trả trong tình trạng tốt hơn. Mượn cái cuốc thì trả cái cuốc đã rửa đất. Mượn áo thì giặt sạch. Lỡ làm hỏng thì nói ngay và sửa hoặc đền, không lặng lẽ mang trả rồi để người ta tự phát hiện.
Trả tận tay, nói một câu cảm ơn. Không gửi người khác mang trả nếu không cần thiết. Tự mang đến, nói lời cảm ơn, là cách giữ tình.
Nhớ ơn người cho mượn lúc khó. "Một miếng khi đói bằng một gói khi no" — người cho mình mượn lúc mình đang kẹt là người đáng nhớ. Ông bà dặn khi họ cần, mình phải là người đến trước.
Không mượn khi chưa nghĩ cách trả. Ông bà nói mượn thì dễ, trả mới khó. Trước khi mở lời mượn, phải tính được khi nào trả, trả bằng gì. Không tính được thì tìm cách khác trước.
Tiền trong nhà, tiền với anh em: thân mấy cũng phải phân minh
Có một lời quen trong nhiều nhà: "Thân thì thân, tiền bạc phải phân minh". Người ta hay ngại sòng phẳng với anh chị em ruột, với bố mẹ, với bạn thân, vì sợ bị coi là tính toán. Nhưng chính những khoản mượn không rõ ràng giữa người thân lại hay thành chuyện lớn nhất. Hai anh em mượn qua lại vài lần, không ai ghi, đến lúc một người cần tiền thì mỗi người nhớ một con số. Vợ hoặc chồng của một bên không biết, đến khi biết thì thành giận nhau cả nhà.
Nếp sòng phẳng ông bà dạy không làm tình thân lạnh đi, mà giữ cho nó khỏi rạn. Mượn của anh chị em thì nói rõ bao nhiêu, bao giờ trả, có khi ghi một dòng vào sổ hay nhắn lại một tin để cả hai cùng nhớ. Vợ chồng của người cho mượn cũng nên được biết. Trả xong thì báo lại, cảm ơn. Những việc nhỏ ấy làm cho lần sau mượn hay cho mượn đều nhẹ nhàng.
Những khoản lớn trong gia đình như góp tiền mua đất, chia phần nhà cửa có thể vướng chuyện pháp lý. Những chuyện ấy nằm ngoài phạm vi một lời dạy ông bà; nguyên tắc chung là ghi rõ ràng và hỏi luật sư khi cần.
Khi chưa trả được đúng hẹn: nói gì và tránh gì
Không phải lúc nào cũng trả được đúng hẹn. Ông bà không dạy rằng trễ hẹn là hết đường, mà dạy cách cư xử khi trễ. Bảng dưới gợi ý; đây không phải lời khuyên pháp lý.
| Nên làm | Nên tránh | Vì sao |
|---|---|---|
| Chủ động báo trước ngày hẹn vài hôm | Im lặng đến khi bị hỏi | Người cho mượn được báo trước sẽ thấy mình được tôn trọng |
| Nói thật lý do, ngắn gọn | Kể khổ dài dòng hoặc đổ cho người khác | Lời thật ngắn gọn giữ được thể diện cho cả hai |
| Đưa ra ngày hẹn mới cụ thể và giữ đúng | Hứa chung chung "vài hôm nữa" | Hẹn mơ hồ lần hai còn làm mất lòng hơn lần đầu |
| Trả trước một phần nếu có thể | Đợi gom đủ rồi mới trả một lần | Trả một phần cho thấy thiện chí, ví dụ giả định mượn năm triệu thì gửi trước một triệu |
| Cảm ơn người cho mượn đã thông cảm | Coi việc gia hạn là đương nhiên | Câu cảm ơn là phần "thoả lòng" của câu tục ngữ |
Điều quan trọng nhất là đừng tránh mặt. Nhiều mối quan hệ không vỡ vì món nợ mà vỡ vì người mượn né tránh, không nghe máy, không đến nhà như trước. Người cho mượn mất tiền thì tiếc, nhưng mất cả người quen thì buồn hơn.
Dạy trẻ nếp có vay có trả từ những món đồ nhỏ
Trẻ học chữ tín không phải từ chuyện tiền lớn mà từ cây bút chì, cục tẩy, món đồ chơi mượn của bạn. Mấy bước dưới giúp con quen nếp ấy sớm.
- Khi con mượn đồ của bạn, hỏi con: "Con hẹn trả bạn khi nào?". Để con tự nói ra một mốc.
- Nhắc con giữ đồ mượn cẩn thận hơn đồ của mình, vì đó là đồ người khác quý.
- Đến hẹn, để con tự mang trả và tự nói lời cảm ơn, bố mẹ không làm thay.
- Lỡ con làm hỏng hay làm mất, cùng con tới xin lỗi bạn và tìm cách đền, có thể trích từ tiền để dành của con.
- Chính bố mẹ giữ nếp với con: hứa mượn cái máy tính của con một buổi thì trả đúng buổi, mượn tiền heo đất của con thì trả đủ và nói cảm ơn.
- Khen con khi con trả đúng hẹn bằng lời cụ thể, ví dụ "con giữ đúng lời hẹn với bạn", không cần thưởng.
Bước thứ năm thường bị bỏ qua. Nhiều bố mẹ mượn tiền của con rồi quên, nghĩ rằng của con cũng là của bố mẹ. Trẻ nhớ rất lâu những lần như vậy, và học được rằng mượn không cần trả nếu mình là người lớn hơn. Một lần trả đủ kèm câu cảm ơn đáng giá hơn nhiều bài giảng về chữ tín.
Phần nên hiểu lại: sòng phẳng không phải là đếm từng đồng với người thân
Có người hiểu "có vay có trả" thành chuyện tính toán từng nghìn với mọi người trong nhà: con đi chợ hộ mẹ thì đòi lại đủ tiền lẻ, anh mời em ly cà phê thì tuần sau em phải mời lại. Cách làm ấy biến tình thân thành sổ sách, và đi ngược ý câu tục ngữ, vốn là để giữ lòng nhau chứ không để đếm nhau.
Cần phân biệt "vay" với "cho". Những thứ người thân cho nhau, mời nhau, giúp nhau lúc khó mà không hẹn trả là tình, không phải nợ. Ông bà cũng dạy nhớ ơn những lần ấy, nhưng trả bằng tình chứ không bằng con số. Chỉ những gì hai bên đã nói rõ là mượn, có hẹn trả, mới cần sòng phẳng đến cùng.
Một điều nữa: người cho mượn cũng có phần trong nếp này. Khi người mượn đã báo trễ hẹn một cách thật lòng, người cho mượn biết thông cảm, không nói ra nói vào với hàng xóm, thì câu "thoả lòng nhau" mới trọn.
Khi mình là người cho mượn: ông bà dạy cho thế nào
Câu tục ngữ thường được nói với người đi mượn, nhưng ông bà cũng có nếp riêng cho người cho mượn. Nhiều người lớn tuổi hay dặn: chỉ cho mượn số tiền mà mình chịu mất được. Nghĩa là trước khi gật đầu, tự hỏi: nếu khoản này không về, nhà mình có lâm vào cảnh khó không. Nếu có, thì nói thật là mình không cho mượn được, hoặc chỉ cho mượn một phần. Từ chối sớm, nhẹ nhàng, thường giữ tình tốt hơn là gật đầu rồi sau này đòi ráo riết.
Ông bà cũng dặn cho mượn thì nói rõ ngay từ đầu: bao nhiêu, bao giờ cần lại. Nói rõ không phải vì nghi ngờ, mà để người mượn biết đường tính. Nhiều cuộc giận nhau bắt đầu từ chỗ người cho mượn nghĩ là ba tháng, người mượn nghĩ là "khi nào có thì trả".
Khi người mượn trả đúng hẹn, người cho mượn nên nói một câu ghi nhận, kiểu "cảm ơn em đã trả sớm, lần sau cần cứ nói". Câu ấy làm cho cả hai thoả lòng, đúng như câu tục ngữ. Còn khi người mượn khó khăn thật sự, ông bà không dạy đòi cho bằng được bằng mọi cách. Nhiều nhà xưa đã lặng lẽ bỏ qua những món nợ nhỏ của người nghèo trong xóm, coi như giúp. Đó là chuyện của lòng tốt, mỗi nhà tự cân nhắc theo sức mình, không phải nghĩa vụ.
Câu hỏi thường gặp
Có vay có trả mới thoả lòng nhau có phải ca dao không?
Đây là câu tục ngữ quen thuộc trong dân gian, được nói theo vài cách gần nhau. Ý chính là mượn thì phải trả cho đủ, cho đúng hẹn, để giữ lòng tin giữa hai bên. Câu này dùng được cho cả chuyện mượn tiền lẫn mượn đồ.
Một lần bất tín vạn lần bất tin nghĩa là gì?
Câu này có gốc Hán Việt, nghĩa là một lần thất hứa thì sau này nói gì người ta cũng không tin nữa. Ông bà hay ghép với câu có vay có trả để nhắc rằng chữ tín mất rất nhanh mà gây lại rất lâu.
Mượn tiền người thân có cần viết giấy không?
Với khoản nhỏ, một tin nhắn ghi rõ số tiền và ngày hẹn trả thường đủ để cả hai cùng nhớ. Với khoản lớn hay có liên quan tài sản, nên ghi thành giấy tờ và hỏi người có chuyên môn pháp lý. Bài này không thay lời tư vấn luật.
Bố mẹ có nên mượn tiền heo đất của con không?
Nếu mượn thì phải hỏi con trước, nói rõ khi nào trả và trả đủ, kèm lời cảm ơn. Đây là dịp rất tốt để con thấy nếp có vay có trả từ chính bố mẹ. Lấy tiền của con mà không hỏi hay không trả thì con sẽ học điều ngược lại.
Người thân mượn tiền lâu không trả thì nhắc thế nào cho khéo?
Nhắc riêng, nhẹ nhàng và cụ thể, chẳng hạn hỏi xem dự kiến khi nào thuận tiện. Tránh nhắc trước mặt người khác. Nếu người mượn thật sự khó khăn, có thể cùng bàn cách trả dần. Chuyện kéo dài và số tiền lớn thì nên hỏi luật sư.
Trả đồ mượn có cần kèm quà không?
Không bắt buộc. Ông bà thường trả đồ sạch sẽ, trả đúng hẹn và nói lời cảm ơn là đủ. Một chút quà nhỏ như nắm rau trong vườn là cách thể hiện tấm lòng, nhưng đừng để quà thành gánh nặng mỗi lần mượn.