"Đi một ngày đàng học một sàng khôn" là tục ngữ nói rằng mỗi lần ra khỏi nhà, đi đến nơi khác, con người học thêm được rất nhiều điều mà ở yên một chỗ không có; "sàng" là cái sàng gạo, đơn vị đong đếm dân dã của nhà nông, dùng để nói cái khôn học được trên đường nhiều đến mức phải đong bằng sàng.
Hôm nay trẻ đi nhiều hơn ông bà ngày xưa rất nhiều, nhưng không phải chuyến đi nào cũng để lại "sàng khôn". Có chuyến con ngồi trên xe nhìn điện thoại suốt đường, đến nơi chụp ảnh rồi về. Bài này bàn cách để một chuyến về quê, một buổi đi chợ phiên, một lần đi tàu thành chỗ con học thật, mà không biến chuyến đi thành bài tập phải nộp. Cuối bài là những chỗ nên hiểu lại, vì câu tục ngữ không có nghĩa là đi xa, đi tốn kém mới là học.
Vì sao người xưa quý một ngày đi đường
Làng quê Việt ngày trước khá khép kín. Nhiều người cả đời chỉ quanh quẩn trong làng và mấy làng bên cạnh, đi chợ huyện đã là chuyến đi xa. Đường sá khó, phương tiện ít, mỗi chuyến đi tốn công sức và tiền bạc. Vì thế người được đi xa, đi buôn, đi học, đi làm thuê ở vùng khác, khi trở về thường mang theo những hiểu biết người ở nhà không có: cách làm ăn mới, phong tục vùng khác, cách người ta ứng xử ở chợ lớn.
Câu tục ngữ ghi lại sự trân trọng ấy. Nó không nói "đi một ngày đàng chơi một ngày vui", mà nói "học". Người xưa coi đi đường là một kiểu trường học: gặp người lạ thì học cách nói năng, lạc đường thì học cách hỏi, đến chỗ lạ thì học cách quan sát và giữ mình. Những bài ấy không có trong sách của thầy đồ.
Đi cùng câu này có một câu ca dao hay được nhắc để giữ người đi cho khiêm tốn: "Ở nhà nhất mẹ nhì con, ra đường lắm kẻ còn giòn hơn ta". Ở nhà ai cũng thấy mình giỏi; ra ngoài mới biết có nhiều người hơn mình. Ghép hai câu lại, người xưa vừa khuyến khích đi, vừa nhắc rằng đi để học, không phải đi để khoe.
Những chuyến đi gần mà con học được nhiều
Về quê ông bà. Con thấy ruộng lúa, ao cá, gian bếp củi, nghe giọng nói của vùng mình, biết họ hàng gọi nhau thế nào. Với trẻ lớn lên ở thành phố, một tuần ở quê dạy nhiều hơn mấy trang sách về nông thôn.
Đi chợ phiên, chợ quê. Con thấy người ta mua bán, mặc cả, gánh hàng từ xa tới. Ở các tỉnh miền núi như Lào Cai, Lai Châu, Hà Giang cũ nay thuộc Tuyên Quang, chợ phiên còn là chỗ gặp gỡ của cả vùng. Con học cách quan sát và tôn trọng phong tục khác mình.
Thăm một làng nghề. Làng gốm, làng mây tre, làng làm bánh, làng dệt ở nhiều tỉnh. Con đứng xem người thợ làm, hỏi vài câu, thấy một món đồ quen thuộc được làm ra bằng tay mất bao nhiêu công.
Đi tàu, đi xe khách cùng bố mẹ. Con học đọc giờ chạy, giữ đồ, xếp hàng, nhường chỗ, nói chuyện lịch sự với người ngồi cạnh. Đi phương tiện công cộng là bài tự lập rất tốt.
Thăm di tích, bảo tàng ở chính tỉnh mình. Nhiều nhà đi xa mà chưa từng đưa con đến di tích gần nhà. Biết nơi mình sống có chuyện gì, có ai, là "sàng khôn" gần nhất.
Một đêm cắm trại. Dựng lều, nấu một bữa đơn giản, chịu muỗi, chịu lạnh. Con học được giá trị của những thứ ở nhà vẫn có sẵn mà không để ý.
Để chuyến đi thành chỗ học mà không thành bài tập
Nhiều bố mẹ muốn chuyến đi "có ích" nên bắt con viết bài thu hoạch, chụp ảnh nộp, trả lời câu hỏi. Cách ấy dễ làm con chán đi. Ông bà xưa không bắt ai viết gì; họ để người đi tự mang về. Mấy bước dưới đây giữ được tinh thần ấy:
- Trước khi đi, cùng con tìm hiểu một hai điều về nơi sắp đến: vùng ấy trồng gì, làm nghề gì, có món ăn gì. Không cần nhiều, chỉ để con có điều để tò mò.
- Trên đường, giao cho con một việc thật: giữ vé, hỏi đường, đọc giờ tàu, đếm hành lý. Con có trách nhiệm thì con chú ý.
- Ở nơi đến, để con hỏi người địa phương một câu, bố mẹ đứng cạnh chứ không hỏi thay. Hỏi bà bán hàng món này làm thế nào, hỏi bác thợ cái này dùng để làm gì.
- Cất điện thoại trong một khoảng của chuyến đi, cả người lớn. Nhìn bằng mắt trước khi nhìn qua ống kính.
- Về nhà, mời con kể lại cho ông bà hay cho cả nhà nghe điều con thấy lạ nhất. Kể bằng miệng, không cần viết.
Bước cuối là chỗ "sàng khôn" được đong lại. Khi kể, con tự chọn điều quan trọng với mình, tự sắp xếp lại trải nghiệm. Người lớn chỉ cần nghe và hỏi thêm, không chấm, không sửa.
Mỗi chuyến đi một kiểu học
Bảng dưới gợi ý con học được gì ở từng kiểu chuyến đi và người lớn nên để ý điều gì. Không cần làm hết; mỗi năm một vài chuyến đã đủ.
| Chuyến đi | Con học được | Người lớn để ý |
|---|---|---|
| Về quê ăn Tết, ăn giỗ | Họ hàng, vai vế, phong tục của vùng mình | Giới thiệu con với từng người, kể con nghe ai là ai |
| Chợ phiên vùng cao | Tôn trọng phong tục khác, quan sát mua bán | Dặn con xin phép trước khi chụp ảnh người khác |
| Làng nghề thủ công | Giá trị của lao động tay chân, sự kiên nhẫn | Mua ủng hộ một món nhỏ nếu có, cảm ơn người thợ |
| Đi tàu, xe khách đường dài | Tự lập, giữ đồ, cư xử nơi đông người | Để con tự làm các thủ tục nhỏ, đứng sau hỗ trợ |
| Di tích, bảo tàng trong tỉnh | Chuyện của nơi mình sống, lòng nhớ nguồn | Đọc trước một chút để kể cho con khi đến |
| Cắm trại, đi bộ đường rừng có người hướng dẫn | Chịu khó, làm việc nhóm, quý đồ dùng | Chọn nơi an toàn, đi cùng người có kinh nghiệm |
Điều chung ở mọi dòng là người lớn đi cùng như người bạn đồng hành, không như người dẫn đoàn đọc bài. Con học được nhiều nhất khi thấy bố mẹ cũng tò mò, cũng hỏi, cũng học.
Học suốt đời: người lớn cũng đong sàng khôn trên đường
Câu tục ngữ không nói riêng về trẻ con. Người lớn đi làm ăn xa, đi công tác, đi thăm họ hàng, mỗi chuyến cũng học thêm được điều gì đó: một cách làm việc, một món ăn, một cách nhìn. Ông bà xưa coi việc học không dừng lại khi rời trường; ai đi đường còn học.
Ở nhà, ông bà có thể là người kể chuyện đi xa của chính mình. Một người ông từng đi bộ đội qua nhiều tỉnh, một người bà từng gánh hàng đi chợ huyện từ tờ mờ sáng, mỗi chuyện là một "sàng khôn" của thế hệ trước. Cho con nghe những chuyện ấy, con hiểu rằng đi đường ngày xưa vất vả thế nào, và chuyến đi của mình hôm nay may mắn ra sao.
Ví dụ giả định: một gia đình ở Hà Nội đưa hai con về quê ngoại ở Ninh Bình dịp hè. Ông ngoại dẫn hai cháu ra đồng chỉ cách xem nước ruộng, kể chuyện ngày trước đi đò sang chợ bên kia sông. Tối về, cô bé lớp năm kể cho bố nghe rằng hoá ra ông biết nhìn mây đoán mưa. Bố cũng không biết điều ấy. Chuyến đi ấy cả nhà cùng học.
Khi con chỉ muốn ở nhà, không thích đi
Không phải đứa trẻ nào cũng háo hức khi nghe nói sắp về quê hay đi chợ phiên. Có con ngại chỗ lạ, ngại người lạ, có con lớn rồi chỉ muốn ở nhà với bạn bè và màn hình. Kéo con đi bằng được thì chuyến đi thành một ngày cau có cho cả nhà, và "sàng khôn" chẳng đong được bao nhiêu.
Cách nhẹ nhàng hơn là cho con một lý do của riêng con. Con thích vẽ thì mang theo sổ vẽ, con thích chụp ảnh thì giao con làm người chụp cho cả nhà, con thích ăn thì giao con tìm món đặc sản phải thử. Khi chuyến đi có một phần thuộc về con, con dễ mở lòng hơn với phần còn lại.
Với trẻ nhút nhát, bắt đầu bằng chuyến đi ngắn, nơi quen dần, có người con tin cậy đi cùng. Đừng so con với anh chị em họ "đi đâu cũng thích". Có đứa trẻ cần nhiều lần mới quen, và chính việc được tôn trọng nhịp của mình giúp con dần dám bước ra. Ông bà xưa cũng không lôi ai ra đường; họ dắt tay, đi chậm, và đợi.
Chỗ nên hiểu lại: đi để học, không phải đi để hơn ai
Hôm nay câu tục ngữ đôi khi bị kéo sang hướng khác: đi càng xa, càng nhiều nước, càng tốn kém thì càng "khôn". Trẻ so với nhau ai đã đi đâu, bố mẹ đăng ảnh chuyến đi như một thành tích. Đó không phải tinh thần của câu. Người xưa nói "một ngày đàng", tức là chỉ cần ra khỏi nhà một ngày, đi bộ, đi đò, đi chợ huyện, đã là học.
Nhà không có điều kiện đi xa không vì thế mà con thiệt. Một buổi sáng đạp xe ra cánh đồng ven thành phố, một lần theo bố đi giao hàng, một chuyến thăm nhà người quen ở phường bên cũng là "ngày đàng". Cái quyết định là con có được mở mắt ra nhìn, mở miệng ra hỏi hay không, không phải quãng đường bao xa.
Một điều nữa: khi con lớn dần và muốn tự đi, câu tục ngữ là lý do tốt để bố mẹ cho con thử, nhưng phải đi kèm sự chuẩn bị về an toàn. Con biết lộ trình, có cách liên lạc, biết làm gì khi lạc, đi cùng bạn bè người lớn tin cậy. Người xưa cho con đi đường, nhưng cũng dặn dò rất kỹ trước lúc lên đường.
Cuối cùng, không phải chuyến đi nào cũng phải có bài học. Có chuyến chỉ để vui, để nghỉ, để cả nhà ở cạnh nhau. Để con thấy đi là thích, thì "sàng khôn" tự đến.
Câu hỏi thường gặp
Đi một ngày đàng học một sàng khôn nghĩa là gì?
Đây là tục ngữ nói rằng mỗi lần đi ra ngoài, đến nơi khác, con người học được rất nhiều điều mới. Sàng là cái sàng gạo, dùng làm đơn vị đong dân dã để nói cái khôn học được trên đường nhiều như đong bằng sàng.
Nhà không có điều kiện đi xa thì con có thiệt không?
Không. Câu tục ngữ nói một ngày đàng, tức là ra khỏi nhà một ngày đã là học. Một buổi đi chợ quê, thăm làng nghề, về thăm ông bà, đi di tích trong tỉnh cũng cho con nhiều điều nếu con được quan sát và hỏi han.
Có nên bắt con viết bài thu hoạch sau chuyến đi?
Không nên biến chuyến đi thành bài tập phải nộp, vì con dễ chán đi. Thay vào đó mời con kể lại bằng lời cho ông bà hay cả nhà nghe điều con thấy lạ nhất. Kể lại cũng là cách con tự sắp xếp điều mình học được.
Con mấy tuổi thì cho tự đi xa được?
Không có mốc tuổi chung. Tuỳ con đã quen đi đường, biết giữ đồ, biết hỏi, biết liên lạc khi cần chưa, và chuyến đi xa hay gần. Bắt đầu bằng những chặng ngắn quen thuộc, có người lớn tin cậy ở hai đầu, rồi mới tăng dần.
Câu ở nhà nhất mẹ nhì con có liên quan gì?
Câu ca dao này hay được nhắc cùng để giữ người đi cho khiêm tốn: ở nhà thấy mình giỏi, ra ngoài mới biết nhiều người hơn mình. Ghép lại, ông bà khuyến khích đi để học và nhắc đi không phải để khoe.
Làm sao để con bớt dùng điện thoại trong chuyến đi?
Thống nhất trước với cả nhà một khoảng không dùng điện thoại trong chuyến đi, người lớn cũng giữ như con. Giao cho con việc thật như giữ vé, hỏi đường, để con có lý do chú ý đến xung quanh.