LoiDay.comLời Dạy
Lời dạy về tiền bạc, cần kiệm

Đồng tiền đi liền khúc ruột: vì sao ông bà quý tiền và dạy con biết tiền từ đâu ra

Đồng tiền đi liền khúc ruột nói tiền làm ra gắn với công sức như máu thịt. Hiểu đúng câu ấy, chỗ dễ hiểu lệch, và cách cho con thấy tiền từ mồ hôi mà ra.

Vietnamese father and young son carrying baskets of harvested dragon fruit along a farm path in Lam Dong at dusk, seen from behind, warm low sun

"Đồng tiền đi liền khúc ruột" nói rằng tiền mình làm ra gắn với mình như một khúc ruột: mất tiền thì đau như bị cắt vào ruột gan, vì mỗi đồng là bao nhiêu mồ hôi, bao nhiêu buổi dậy sớm thức khuya. Người xưa dùng câu này để giải thích vì sao ai cũng tiếc tiền, và cũng để nhắc con cháu đừng tiêu tiền của người khác làm ra một cách nhẹ tênh.

Câu này hay bị hiểu thành lời chê người hà tiện. Thật ra nghĩa gốc của nó không phải chê mà là thấu hiểu: biết tiền khó làm ra thì mới biết thương người làm ra nó. Bài này bàn nghĩa câu tục ngữ, bối cảnh khiến đồng tiền xưa "đau" đến thế, chỗ nên hiểu lại, và cách cho trẻ hôm nay thấy được đồng tiền đi từ công việc của bố mẹ tới bữa cơm của con.

Khúc ruột và đồng tiền trong đời sống làng xưa

Với người nông dân ngày trước, tiền mặt là thứ hiếm. Phần lớn cái ăn cái mặc làm ra trong nhà hoặc đổi chác với hàng xóm. Đồng tiền chỉ có được khi gánh mớ rau, rổ trứng, con gà ra chợ phiên, đi bộ mấy cây số từ lúc gà gáy, ngồi cả buổi, có khi về không vì ế. Vì vậy một đồng bạc trong túi bà là cả một buổi sáng, một đồng bạc trong túi ông là một ngày cày thuê. Mất đồng ấy, hay bị lừa mất đồng ấy, không khác gì bị lấy đi một phần cơ thể.

Hình ảnh "khúc ruột" được chọn rất khéo. Ruột ở trong người, không nhìn thấy nhưng gắn chặt, đứt là đau thật. Người Việt còn nói "đau như cắt ruột", "ruột gan rối bời", "thương như ruột thịt". Đặt đồng tiền cạnh khúc ruột, người xưa nói rằng tình cảm với đồng tiền mình làm ra là tự nhiên, không đáng xấu hổ.

Hiểu như vậy thì câu tục ngữ không cổ vũ tham tiền. Nó chỉ thừa nhận một sự thật: ai cũng tiếc của mình. Từ sự thật ấy, ông bà rút ra hai lời dạy: biết quý tiền của mình, và biết thương tiền của người khác. Người hiểu được cả hai vế thì vừa không phung phí, vừa không nỡ quỵt của ai, không nỡ mặc cả đến kiệt với người bán gánh hàng rong.

Những câu cùng ý ông bà hay nhắc

"Của một đồng, công một nén." Món đồ chỉ đáng một đồng, nhưng công làm ra nó có khi đáng cả nén bạc. Câu này dạy nhìn vào công sức đằng sau món đồ chứ không chỉ nhìn vào giá.

"Có làm thì mới có ăn, không dưng ai dễ mang phần đến cho." Ca dao nói thẳng tiền và cơm không tự rơi xuống. Nó đi cùng câu đồng tiền khúc ruột: vì phải làm mới có nên mới quý.

"Bán mặt cho đất, bán lưng cho trời." Lời tả công việc nhà nông, mặt cúi xuống ruộng, lưng phơi nắng cả ngày. Nhiều bà, nhiều mẹ dùng câu này khi muốn con hiểu bát cơm có từ đâu.

Lời dặn quen trong nhà: "Tiền của bố mẹ là mồ hôi, con tiêu thì nghĩ." Không phải tục ngữ trong sách, nhưng là câu nhiều nhà nói khi con xin tiền. Nó đúng tinh thần câu khúc ruột, miễn là nói nhẹ nhàng, không biến thành lời kể công.

Hiểu đúng và hiểu lệch câu đồng tiền đi liền khúc ruột

Một câu tục ngữ quen miệng dễ bị dùng sai chỗ. Bảng dưới đặt cạnh nhau cách hiểu đúng ý người xưa và những cách dùng lệch hay gặp.

Cách dùngĐúng hay lệchVì sao
Giải thích vì sao người bán hàng rong mặc cả từng nghìnĐúngMỗi nghìn đồng với họ là công sức thật, hiểu điều đó giúp bớt khó chịu khi mua bán
Nhắc con đừng làm mất, làm hỏng đồ bố mẹ mua bằng tiền khó nhọcĐúngĐây là lời dạy thương công sức người khác, đúng nghĩa gốc
Biện minh cho việc không chịu chi tiền chữa bệnh cho người thânLệchÔng bà quý tiền để lo cho người, không phải quý tiền hơn người
Chê người khác hà tiện, keo kiệtLệch một nửaCâu này vốn thông cảm với cái tiếc của, không phải để mỉa mai
Lý do để trì hoãn trả tiền nợ người khácLệchTiền người cho vay cũng là khúc ruột của họ; câu tục ngữ áp dụng cả hai chiều

Dòng cuối là điểm hay bị quên nhất. Nếu đồng tiền của mình là khúc ruột, thì đồng tiền của người bán rau, của người thợ, của người cho mình vay cũng là khúc ruột của họ. Ông bà dạy câu này để con cháu biết tôn trọng công sức cả hai phía.

Phần nên hiểu lại: quý tiền không có nghĩa là để tiền chi phối

Có những gia đình đẩy câu tục ngữ đi quá xa. Ông bà tiếc tiền đến mức không chịu đi khám bệnh, bố mẹ tiếc tiền đến mức con cần đôi giày đi học cũng phải đợi. Người ngoài nhìn vào dễ khen đó là đức tính cần kiệm, nhưng nếu nhìn kỹ thì đồng tiền lúc ấy đã quan trọng hơn chính con người mà nó lẽ ra phải phục vụ.

Một cách hiểu lại hợp với hôm nay: đồng tiền đi liền khúc ruột, nhưng sức khoẻ và hạnh phúc của người trong nhà mới là cả cơ thể. Không ai giữ một khúc ruột mà bỏ cả người. Quý tiền nghĩa là không phung phí, không để bị lừa, không tiêu vào thứ vô ích, chứ không có nghĩa là tiếc cả những khoản giữ cho cả nhà khoẻ mạnh, yên ổn.

Ngoài ra, nhiều người lớn tuổi dùng câu này để kể công với con cháu: "Tiền bố mẹ là khúc ruột mà phải nuôi các con". Lời kể như vậy dễ làm trẻ mang cảm giác mắc nợ. Nên nói về công sức một cách vui vẻ, để trẻ biết ơn chứ không thấy mình là gánh nặng.

Cho con thấy đồng tiền đi từ công việc của bố mẹ

Trẻ ở thành phố hôm nay thường chỉ thấy tiền dưới dạng một lần quẹt thẻ, một mã quét trên điện thoại. Đồng tiền mất đi hình hài, nên khó mà thấy nó "đi liền khúc ruột". Các bước dưới giúp con thấy lại hình hài ấy.

  1. Kể cho con nghe một ngày làm việc của bố mẹ bằng chuyện cụ thể: dậy lúc mấy giờ, làm gì, mệt nhất lúc nào. Không cần nói lương bao nhiêu.
  2. Khi có dịp, cho con theo một buổi tới chỗ làm, ra cửa hàng của nhà, ra ruộng, ra xưởng. Nhiều trẻ chỉ thật sự hiểu khi tận mắt thấy bố mẹ đứng cả ngày.
  3. Khi mua một món đồ con thích, quy món đó ra công sức theo ví dụ giả định: "Đôi giày này bằng khoảng một ngày rưỡi mẹ đứng bán hàng". Nói một lần là đủ, không lặp lại mỗi lần mua.
  4. Cho con làm một việc nhỏ có thù lao ngoài phần việc nhà thường ngày, như phụ dọn hàng dịp Tết, rồi để con tự cầm số tiền ấy.
  5. Khi con định tiêu số tiền tự làm ra, hỏi con: "Con thấy có đáng một buổi phụ dọn hàng không?". Để con tự trả lời.
  6. Khi con làm mất, làm hỏng đồ, nói về công sức chứ không nói về lỗi: "Món này bố mẹ làm việc mấy ngày mới mua được, lần sau con cất cẩn thận nhé".

Bước thứ tư cần cẩn thận: không nên trả tiền cho những việc nhà vốn là phần của mọi thành viên, như dọn bát, gấp quần áo. Chỉ những việc làm thêm, giống như đi làm thuê, mới gắn với tiền.

Khi ông bà và bố mẹ dạy khác nhau

Trong nhiều gia đình ba thế hệ, ông bà quý từng đồng theo kiểu ngày xưa, còn bố mẹ trẻ thoáng hơn. Ông bà thấy cháu bỏ thừa cơm thì xót, thấy con dâu mua đồ chơi đắt cho cháu thì nói câu "đồng tiền đi liền khúc ruột". Bố mẹ có khi khó chịu vì thấy bị trách. Thật ra cả hai bên đều thương cháu, chỉ khác nhau ở cách thể hiện.

Một cách làm hay là để ông bà kể cho cháu chuyện ngày xưa: chuyện bà gánh rau đi chợ phiên, chuyện ông đi làm thuê mùa gặt ở tận Thanh Hoá, nếu đó là chuyện thật của nhà mình. Trẻ nghe chuyện của chính ông bà mình sẽ thấy đồng tiền có hình hài, có mùi mồ hôi, và câu tục ngữ hiện lên một cách tự nhiên. Bố mẹ thì giữ quyền quyết định chuyện mua sắm cho con, nhưng nên giải thích cho ông bà nghe lý do, để ông bà không thấy mình bị gạt sang bên.

Điều quan trọng là trẻ không nghe hai người lớn cãi nhau vì nó. Bàn với nhau trước, thống nhất vài nguyên tắc chung, rồi để mỗi người dạy theo cách của mình trong khuôn ấy.

Khi đồng tiền không còn hình hài: quét mã, trả sau và cảm giác "không đau"

Ông bà quý đồng tiền một phần vì nhìn thấy, cầm được nó. Tờ bạc nhàu trong túi áo, xấp tiền lẻ buộc dây chun trong ống tre, mỗi lần chi là một lần rút ra, đếm, rồi nhìn túi mỏng đi. Cảm giác "đau" khi tiêu tiền vì thế đến ngay lập tức, và chính cảm giác ấy giữ cho người ta khỏi chi bừa.

Hôm nay một lần quét mã chỉ mất vài giây, không có gì mỏng đi trước mắt. Mua hàng trên mạng có thể trả sau, chia nhỏ thành nhiều kỳ. Khúc ruột vẫn còn đó, nhưng dây thần kinh báo đau đã bị cắt bớt. Không ít người trẻ cuối tháng mở sao kê ra mới giật mình, vì từng khoản nhỏ không thấy đau, cộng lại mới thấy.

Giữ tinh thần câu tục ngữ trong hoàn cảnh ấy cần vài thói quen nhỏ. Mỗi tối dành một phút xem lại các khoản đã chi trong ngày. Với món không cần gấp, đợi một hai hôm rồi mới bấm mua, để cảm giác tiếc kịp quay lại. Có nhà còn giữ một ít tiền mặt cho chi tiêu chợ búa hằng ngày, chỉ để con trẻ nhìn thấy tiền ra khỏi ví. Những việc ấy không chống lại công nghệ, chỉ trả lại cho đồng tiền chút hình hài mà ông bà từng có.

Câu hỏi thường gặp

Đồng tiền đi liền khúc ruột có phải câu chê người keo kiệt không?

Không hẳn. Nghĩa gốc là thừa nhận ai cũng tiếc tiền mình làm ra vì nó gắn với công sức. Người ta có thể dùng câu này để trêu người quá tiếc của, nhưng ý chính là thông cảm và nhắc biết quý trọng đồng tiền của mình lẫn của người khác.

Của một đồng công một nén nghĩa là gì?

Câu này nói giá trị vật chất của món đồ có thể nhỏ, nhưng công sức bỏ ra để làm hay để có được nó lại lớn. Ông bà dùng câu này để dạy con cháu trân trọng đồ người khác làm, đồ người khác tặng, không chỉ nhìn vào giá tiền.

Có nên nói với con số lương của bố mẹ không?

Tuỳ tuổi và tính con, nhưng thường không cần. Điều trẻ cần hiểu là tiền đến từ công việc và có giới hạn, chứ không phải con số chính xác. Trẻ lớn tuổi teen có thể được biết nhiều hơn khi cả nhà bàn chuyện chi tiêu chung.

Làm sao để con biết quý tiền mà không thấy mình là gánh nặng?

Nói về công sức bằng giọng kể chuyện, không bằng giọng kể công. Tránh những câu như "nuôi con tốn bao nhiêu tiền". Thay vào đó, cho con tham gia một phần việc và tự cầm đồng tiền con làm ra, để con tự cảm nhận.

Trẻ ở thành phố ít thấy tiền mặt thì dạy câu này thế nào?

Cho trẻ thấy công việc thật đằng sau đồng tiền: theo bố mẹ một buổi tới chỗ làm, xem người bán hàng, người thợ làm việc. Khi mua sắm, thỉnh thoảng quy món đồ ra thời gian làm việc theo ví dụ giả định để trẻ hình dung.

Ông bà tiếc tiền đến mức không đi khám bệnh thì con cháu nên làm gì?

Nói chuyện nhẹ nhàng, nhắc rằng ông bà quý tiền là để lo cho người, mà sức khoẻ của ông bà là điều cả nhà lo nhất. Con cháu có thể chủ động đưa đi khám, góp tiền, để ông bà yên tâm rằng khoản chi ấy không làm khó ai.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138