"Khôn ngoan đá đáp người ngoài, gà cùng một mẹ chớ hoài đá nhau" là lời ông bà dặn anh em ruột đừng đem cái khôn, cái giỏi ra để hơn thua với chính người trong nhà. Câu ca dao đặc biệt hợp với lúc anh em đã lớn, mỗi người một gia đình, một mức sống: đó là lúc chuyện so bì công sức với bố mẹ, so tiền bạc, so con cái dễ nảy ra nhất.
Bài này giải thích câu ca dao theo nghĩa người xưa muốn nói, chỉ ra những kiểu "đá nhau" quen thuộc của anh em trưởng thành, vì sao vòng so bì thường bắt đầu từ chính bố mẹ, và các bước để một người trong nhà chủ động dừng nó lại mà không cần ai phải nhận thua.
Đọc đúng câu ca dao: không phải dạy gây sự với người ngoài
Vế đầu "khôn ngoan đá đáp người ngoài" hay bị hiểu thành lời khuyến khích đấu với người ngoài cho thắng. Đặt cạnh vế sau mới thấy ý chính nằm ở phép so sánh: nếu đã phải va chạm, phải tranh đua, thì chỗ đó là ngoài xã hội, ngoài thương trường, chứ không phải trong mâm cơm nhà mình. Gà cùng một mẹ đã ấp, đã che dưới cánh, thì mổ nhau là vô lý.
Hình ảnh con gà được chọn rất khéo. Ai từng nuôi gà đều thấy gà con cùng một ổ vẫn tranh hạt thóc, vẫn mổ nhau khi đói. Ông bà không bảo rằng anh em sẽ chẳng bao giờ tranh nhau; ông bà thừa nhận cái tính tranh ấy là tự nhiên, rồi nhắc rằng con người khác con gà ở chỗ biết dừng.
Chữ "hoài" cũng đáng để ý. Ca dao không cấm anh em bất đồng một lần, nói thẳng một lần. Cái ông bà sợ là đá nhau mãi, thành thói quen, thành nếp: lần nào gặp cũng có một câu móc, dịp nào cũng có một chuyện cũ được nhắc lại. Gà mổ nhau một lần rồi lại cùng bới đất; người mổ nhau mãi thì đến lúc không còn ngồi chung được một mâm. Đó là lý do lời dặn này hay được ông bà nhắc vào đúng lúc các con đã có gia đình riêng, chứ không chỉ lúc còn nhỏ.
Những kiểu "đá nhau" của anh em khi đã trưởng thành
So công với bố mẹ. Người ở gần kể mình chăm bố mẹ từng bữa, người ở xa kể mình gửi tiền đều đặn. Ai cũng đúng một phần, và chính vì ai cũng đúng nên cuộc so không bao giờ có hồi kết.
So phần bố mẹ cho. Nhà anh được bố mẹ giúp tiền làm nhà, nhà em được bố mẹ trông cháu năm năm. Mỗi người chỉ nhìn thấy cái người kia được, ít khi đếm cái mình đã nhận.
So con cái. Bữa cơm đông đủ thành dịp kể con nhà mình đỗ trường nào, được thưởng gì. Trẻ ngồi đó nghe, và bắt đầu nhìn anh chị em họ như đối thủ.
So lời nói trong họ. Ai được bố mẹ hỏi ý trước, ai được họ hàng nể hơn. Đây là kiểu so bì khó thấy nhất vì không có con số, chỉ có cảm giác bị coi nhẹ.
So thắng thua trong chuyện cũ. Một chuyện từ hai mươi năm trước, như ai được đi học, ai phải nghỉ ở nhà phụ bố mẹ, được nhắc lại mỗi khi có va chạm mới. Chuyện cũ không được giải toả thì thành cái gai cho mọi chuyện mới.
Vòng so bì thường bắt đầu từ bố mẹ
Anh em lớn lên so bì nhau hiếm khi do tính xấu bẩm sinh. Nhiều khi nó là thói quen được học từ nhỏ: những câu "nhìn anh mà học", "sao không được như em", những lần phần quà chia không đều mà không ai giải thích. Trẻ ghi nhớ cảm giác bị so sánh lâu hơn bố mẹ tưởng.
Khi các con đã lớn, bố mẹ vẫn có thể vô tình châm thêm lửa. Kể với con út rằng anh cả dạo này ít về; kể với anh cả rằng con út vừa xin thêm tiền. Bố mẹ kể vì lo, vì buồn, nhưng người nghe nhận được thông điệp rằng anh chị em mình đang làm bố mẹ phiền lòng. Từ đó, mỗi người ngầm tự xếp mình là đứa con tốt hơn.
Nếu bạn đang là bố mẹ của những người con đã trưởng thành, việc có ích nhất là đừng làm người truyền tin giữa các con. Có chuyện với con nào, nói với chính con đó. Nếu bạn là một người con, khi bố mẹ kể chuyện anh chị em mình, có thể đáp nhẹ: "Để con hỏi thẳng anh xem sao", thay vì gật gù đồng tình. Một câu như vậy chặn được rất nhiều hiểu lầm.
Câu nói làm nóng và câu nói hạ nhiệt
Anh em đá nhau phần lớn bằng lời. Đổi vài câu quen miệng là đã bớt được nửa số lần va chạm. Bảng dưới đặt cạnh nhau những câu hay gặp trong các buổi họp mặt gia đình.
| Câu dễ làm nóng | Người nghe hiểu thành | Câu nói thay |
|---|---|---|
| "Nhà này một mình em lo" | Anh chị không làm gì cả | "Tháng này em hơi đuối, anh chị đỡ em việc đưa mẹ đi khám được không?" |
| "Anh thì sướng rồi, được bố mẹ cho nhà" | Anh không xứng với phần được cho | "Em cũng đang tính chuyện nhà cửa, lúc nào anh kể em nghe kinh nghiệm" |
| "Con em năm nay được giải tỉnh" | Con anh chị kém hơn | Để chuyện vui của con mình được người khác hỏi, hoặc kể khi được hỏi |
| "Hồi đó chị được đi học, em phải ở nhà" | Chị nợ em | "Em vẫn tiếc chuyện học hồi đó, có lúc nào chị em mình nói cho hết không?" |
Câu nói thay không phải là nói khéo để che, mà là nói đúng điều mình cần thay vì nói điều làm người kia đau. Đằng sau phần lớn câu so bì là một nhu cầu chưa được nói thẳng: cần được giúp, cần được ghi nhận, cần được xin lỗi.
Một người trong nhà có thể dừng vòng so bì thế nào
Không cần cả nhà cùng thay đổi một lúc. Chỉ cần một người bắt đầu, và người đó thường là người thấy mệt nhất với cảnh hơn thua.
- Tự liệt kê những gì mình đã nhận từ bố mẹ và từ anh chị em, không chỉ những gì mình đã cho. Danh sách này thường dài hơn bạn nghĩ.
- Chọn một chuyện cụ thể đang làm mình khó chịu nhất, không gom cả mười chuyện. Nói chuyện đó riêng với đúng người liên quan, không nói qua bố mẹ hay qua vợ chồng.
- Mở đầu bằng điều mình cần, không mở đầu bằng điều người kia sai. "Em cần anh chị chia bớt việc chăm mẹ" dễ nghe hơn "anh chị bỏ mặc mẹ".
- Tự đặt một quy ước cho mình: trong bữa họp mặt không kể thành tích con cái, không nhắc chuyện tiền giúp bố mẹ. Giữ quy ước ấy vài lần, người khác sẽ tự nhận ra.
- Khi người khác vẫn buông câu móc, đáp ngắn rồi chuyển chuyện. Không cãi tại bàn, nhất là trước mặt bố mẹ già và con cháu.
- Nếu chuyện liên quan đến tiền bạc hay tài sản chung, ghi ra giấy cho rõ thay vì để nó thành câu nói lửng mỗi dịp gặp.
Ông bà nói "chớ hoài" chứ không nói "chớ bao giờ". Mục tiêu là cắt cái vòng lặp, không phải ép anh em phải hoàn toàn đồng ý với nhau.
Truyền cho con cháu: đừng để thế hệ sau thấy cảnh gà nhà đá nhau
Trẻ con học cách đối xử với anh chị em từ cách bố mẹ đối xử với cô chú, bác dì của chúng. Đứa trẻ nghe bố nói xấu chú suốt bữa cơm sẽ khó thương em mình một cách thật lòng, vì nó học được rằng anh em ruột là người có thể chê bai sau lưng.
Vài việc nhỏ giữ cho con cháu một hình ảnh lành về anh em của bố mẹ: không kể chuyện mâu thuẫn người lớn trước mặt trẻ; khi có cô chú đến chơi, để con thấy bố mẹ đón tiếp vui vẻ; kể cho con nghe một kỷ niệm đẹp thời nhỏ của bố với bác. Nếu đang có chuyện chưa giải quyết xong, chỉ cần nói với con đơn giản rằng người lớn đang có việc phải bàn, không phải chuyện của con.
Ví dụ giả định: hai anh em ở Ninh Bình từng không nói chuyện vài năm vì chuyện góp tiền sửa nhà cho mẹ. Người em là người đầu tiên quyết định không kể chuyện đó với con mình nữa. Vài năm sau, khi các cháu đã thân nhau qua những lần về quê, chính các cháu rủ bố và bác ngồi chung một mâm. Gà cùng một mẹ thôi đá nhau không nhờ một bài giảng, mà nhờ thế hệ sau không học theo.
Khi so bì dính tới tiền: tách bạch để khỏi đá nhau
Phần lớn những lần anh em to tiếng với nhau sau tuổi ba mươi đều có tiền ở giữa: tiền góp chăm bố mẹ, tiền ai bỏ ra sửa nhà, tiền vay mượn qua lại chưa ai nhắc. Ông bà hay nhắc "tiền bạc phân minh, ai tình nấy", nghe tưởng lạnh lùng nhưng thật ra là cách giữ tình. Tiền càng mù mờ, người ta càng dễ tự kể phần mình to hơn thực tế.
Cách làm đơn giản nhất là ghi lại. Một cuốn sổ hoặc một bảng chung trên điện thoại, ai góp gì, ngày nào, chi cho việc gì, cả nhà cùng xem được. Khoản lớn như sửa nhà, chữa bệnh cho bố mẹ thì bàn trước, chốt ai góp bao nhiêu theo hoàn cảnh, không mặc định chia đều. Người khó khăn hơn có thể góp công thay tiền, và phần công ấy cũng được ghi nhận bằng lời.
Với tài sản chung hay chuyện thừa kế, bài này chỉ dừng ở nguyên tắc: nói chuyện khi mọi người còn bình tĩnh, có văn bản rõ ràng, và hỏi luật sư hoặc công chứng viên trước khi ký bất cứ giấy tờ gì. Bàn đúng lúc, ghi đúng chỗ, anh em sẽ không phải dùng lời nói để tự bảo vệ phần mình nữa.
Câu hỏi thường gặp
Câu "khôn ngoan đá đáp người ngoài" có phải dạy gây sự với người ngoài không?
Không. Hai vế đi với nhau để so sánh: nếu phải tranh đua thì chỗ đó là bên ngoài, còn anh em cùng một nhà thì đừng hại nhau. Ý chính nằm ở vế sau, khuyên anh em không lấy cái khôn của mình để hơn thua với người ruột thịt.
Anh em đã lớn mà vẫn so bì thì có bình thường không?
Khá phổ biến, nhất là khi có chuyện chăm bố mẹ, tiền bạc hoặc con cái. So bì không có nghĩa là anh em hết thương nhau, nhưng nếu để lâu thành thói quen thì sẽ bào mòn tình cảm. Nói thẳng từng chuyện cụ thể giúp cắt vòng lặp tốt hơn là im lặng chịu đựng.
Bố mẹ nên làm gì khi các con trưởng thành hay so bì nhau?
Tránh làm người truyền tin giữa các con, có chuyện với con nào thì nói với con đó. Khi giúp đỡ con nào nhiều hơn, nói rõ lý do với cả nhà. Không kể thành tích của con này trước mặt con kia, dù chỉ để khoe niềm vui.
Nếu chỉ mình mình muốn dừng so bì, còn anh chị em vẫn móc máy thì sao?
Bạn vẫn giữ được phần mình: không đáp trả tại bàn, nói riêng từng chuyện, giữ quy ước không kể thành tích. Thay đổi của một người thường làm không khí bớt căng dần. Nếu có chuyện tiền bạc hay tài sản, ghi rõ ra giấy để bớt chỗ cho hiểu lầm.
Có nên nói chuyện cũ từ thời nhỏ ra không?
Nếu một chuyện cũ cứ quay lại mỗi lần va chạm, nói ra một lần cho trọn thường tốt hơn. Chọn lúc riêng, nói về cảm giác của mình chứ không kết tội, và chấp nhận người kia có thể nhớ khác. Mục tiêu là đặt chuyện cũ xuống, không phải thắng lại.