"Nét chữ nết người" là câu quen thuộc trong nếp nhà Việt, nói rằng nhìn chữ viết có thể đoán phần nào tính nết người viết: cẩn thận hay vội vàng, kiên nhẫn hay qua loa; ông bà dùng câu này để dạy con cháu chăm chút chữ viết và sách vở, nhưng hôm nay nên hiểu nó như lời nhắc về sự chỉn chu, chứ không phải cái thước để đo nết của một đứa trẻ qua nét chữ.
Ai từng đi học ở Việt Nam đều nhớ những buổi tối đầu năm học cả nhà ngồi bao sách vở, dán nhãn, nắn nót viết tên. Đó là một nghi thức nhỏ của nếp nhà. Bài này đi từ nghi thức ấy tới nếp ngồi viết, nếp giữ đồ học hằng ngày, rồi dành một phần riêng cho chỗ câu nói dễ bị dùng sai: chê chữ con xấu là chê nết con, ép trẻ thuận tay trái đổi tay, so chữ con với chữ bạn.
Vì sao ngày xưa chữ viết là bộ mặt của người học
Thời chưa có máy in phổ biến, chưa có máy tính, chữ viết tay là cách duy nhất để lại dấu vết của một người trên giấy. Đơn từ gửi lên làng, thư từ gửi người thân, văn tự mua bán đều viết tay. Người đọc nhìn chữ trước khi đọc nội dung, và một trang chữ ngay ngắn đã nói lên rằng người viết có học, có nếp, có tâm.
Trong việc học chữ Nho ngày trước, viết chữ là một phần nặng của bài học. Học trò tập từng nét dưới sự kèm cặp của thầy, ngồi đúng tư thế, mài mực cho đều, không được nóng vội. Một nét chữ đẹp đòi hỏi kiên nhẫn nhiều năm, nên người xưa thấy nó gắn liền với tính nết: người nôn nóng khó viết chữ đều, người cẩu thả khó giữ trang giấy sạch.
Câu "nét chữ nết người" ra đời từ trải nghiệm ấy, và về sau được nhắc nhiều trong trường học qua các phong trào giữ vở sạch, viết chữ đẹp. Phần đúng của câu là chữ viết và cách giữ sách vở phản ánh thói quen làm việc. Phần dễ sai là đi ngược lại: từ chữ xấu suy ra người xấu. Hai chiều này khác nhau rất xa.
Nếp bao sách vở đầu năm: một nghi thức nhỏ của nhà
Ở nhiều gia đình, tối trước ngày khai giảng là tối bao sách vở. Giấy bao màu nâu hoặc giấy bóng kính, kéo, băng dính, xấp nhãn vở. Bố cắt, mẹ gấp mép, con dán nhãn và viết tên. Ông bà ngồi bên xem, có khi kể chuyện ngày xưa lấy giấy báo cũ bao vở, có khi chẳng có vở mà viết trên bảng con bằng phấn.
Nghi thức này dạy con nhiều hơn chuyện giữ sách khỏi rách. Con thấy sách vở là thứ đáng được chăm chút. Con học được mấy thao tác tay: gấp mép cho vuông, dán băng dính cho phẳng. Và con có một buổi tối cả nhà ngồi cùng nhau, bắt đầu năm học bằng việc làm chung chứ không bằng lời dặn.
Nếp này giữ được trong mọi điều kiện. Nhà bận thì để con tự bao phần lớn, bố mẹ chỉ làm cuốn khó. Con lớn rồi, có thể giao con bao sách cho em. Không có giấy bao đẹp thì giấy nâu thường cũng được. Thứ đáng giữ là việc cả nhà dành một buổi cho sách vở của con, không phải vẻ ngoài của cuốn vở.
Nhiều nhà ngày xưa còn dặn con những điều như không giẫm lên giấy có chữ, không lấy sách kê ngồi, không ném sách vở xuống đất. Đó là cách người xưa dạy quý chữ, quý sự học. Hôm nay vẫn có thể giữ tinh thần ấy theo cách đơn giản: sách vở để trên bàn hay trên giá, không vứt lăn lóc dưới sàn.
Nếp ngồi viết trong nhà
Ông bà xưa nhắc ngồi thẳng, cầm bút cho đúng không phải để đẹp mắt mà để viết lâu không mỏi và chữ không xiêu. Mấy điều nhà có thể giữ cho góc viết của con:
- Bàn ghế vừa tầm: ngồi xuống thì bàn chân chạm sàn, mặt bàn ngang khoảng ngực dưới. Con lớn nhanh, đầu mỗi năm học nên xem lại một lần.
- Ánh sáng đủ và chiếu từ phía không bị tay che: con thuận tay phải thì đèn đặt bên trái, thuận tay trái thì ngược lại.
- Lưng thẳng tự nhiên, không gục mặt sát trang giấy. Nhắc nhẹ bằng một câu quen của nhà thay vì quát.
- Cầm bút thoải mái, không bóp chặt đến trắng đầu ngón. Nếu con cầm bút theo cách rất lạ và viết thấy đau, hỏi cô giáo xem có cần chỉnh không.
- Viết một lúc thì nghỉ tay, đứng dậy đi lại. Trẻ nhỏ khó ngồi viết lâu liền một mạch, và ép ngồi thì chữ càng về sau càng xấu.
Nếp ngồi viết là chuyện thói quen hằng ngày, không phải chuyện một buổi chấn chỉnh. Nếu con có biểu hiện mỏi mắt, đau lưng kéo dài, nên đưa con đi khám thay vì tự đoán nguyên nhân.
Giữ đồ học hằng ngày: phần "nết" thật sự của câu nói
Soạn cặp từ tối hôm trước. Con xem thời khoá biểu, tự cất sách vở ngày mai vào cặp. Thói quen này tập cho con biết lo trước, đỡ cảnh sáng ra cuống cuồng tìm đồ.
Có chỗ cố định cho đồ học. Bút để hộp bút, sách để một ngăn giá, cặp treo một móc. Có chỗ thì có nếp; không có chỗ thì đồ học rải khắp nhà.
Trả sách mượn đúng hẹn. Sách thư viện, sách của bạn, sách của anh chị đều phải trả đúng hẹn và còn nguyên. Mượn rồi làm quăn mép thì nhận và xin lỗi người cho mượn.
Sách cũ để lại cho em. Nhiều nhà giữ sách giáo khoa của anh chị để em học tiếp, hoặc tặng cho nhà khác. Biết sách mình dùng sẽ có người dùng sau, con giữ sách cẩn thận hơn.
Vở viết xong không vứt bừa. Có thể giữ lại vài cuốn làm kỷ niệm, phần còn lại gom bán giấy vụn hay mang tái chế. Con thấy vở cũ vẫn có giá trị, không phải thứ tiện tay xé làm máy bay giấy.
Chỗ nên hiểu lại: chữ xấu không phải nết xấu
Phần dễ làm tổn thương nhất của câu nói là khi người lớn dùng nó để chê: "chữ như gà bới thế này thì nết ra sao". Một đứa trẻ nghe câu ấy nhiều lần sẽ nghĩ mình là người cẩu thả, kém cỏi, trong khi có thể con chỉ đang ở giai đoạn tay chưa khéo, hay viết nhanh vì nghĩ nhanh hơn tay.
Có nhiều lý do khiến chữ của trẻ chưa đẹp mà không liên quan gì đến tính nết. Đôi tay của trẻ nhỏ phát triển theo nhịp riêng, có trẻ khéo tay sớm, có trẻ muộn hơn. Có trẻ thuận tay trái, viết theo chiều chữ Việt khó hơn trẻ thuận tay phải. Ngày trước nhiều nhà ép trẻ thuận tay trái đổi sang tay phải; hôm nay điều này nên bỏ, cứ để con viết bằng tay thuận và tìm cách đặt vở, cầm bút cho hợp. Nếu con viết rất khó khăn, rất chậm kéo dài so với các bạn, nên trao đổi với cô giáo và khi cần thì hỏi chuyên gia, vì có thể con cần được hỗ trợ riêng.
Cũng tránh chấm điểm chữ của con ở nhà, tránh so chữ con với chữ bạn hay chữ anh chị. Nếu muốn khuyến khích, hãy so chữ con hôm nay với chữ con mấy tháng trước, chỉ cho con thấy nét nào đã đều hơn. Câu "nét chữ nết người" giữ được giá trị khi nó là lời mời con chăm chút, không phải lời phán về con người con.
Lời ông bà dặn về sách vở: xưa vì sao, nay giữ thế nào
Những lời dặn nhỏ về sách vở ông bà truyền lại vẫn đáng giữ, chỉ cần hiểu vì sao để giữ cho đúng tinh thần.
| Lời dặn quen | Vì sao ngày xưa dặn | Hôm nay giữ thế nào |
|---|---|---|
| Giữ vở sạch, không xé giấy vở | Giấy vở hiếm, một cuốn dùng cả năm | Xé nháp ra vở nháp riêng, vở chính giữ trọn |
| Không viết, vẽ bậy lên sách | Sách dùng nhiều đời, để lại cho em | Ghi chú ra giấy dán hay vở riêng, sách để người sau dùng |
| Không ném sách, không giẫm lên giấy có chữ | Quý chữ, quý sự học | Sách vở để trên bàn, trên giá, không vứt dưới sàn |
| Ngồi thẳng mà viết | Viết bút lông, bút mực lâu, cần tư thế đúng | Bàn ghế vừa tầm, đèn đủ sáng, nghỉ tay giữa chừng |
| Nắn nót từng chữ | Chữ là bộ mặt của người viết | Chỉn chu cả khi gõ phím: trình bày rõ, viết đủ câu |
Dòng cuối bảng là cách câu nói sống tiếp trong thời gõ phím. Con viết tay ít đi, nhưng sự chỉn chu vẫn lộ ra trong cách con trình bày một bài nộp, đặt tên một tệp, viết một tin nhắn cho cô giáo có đầu có đuôi.
Thời gõ phím, nét chữ còn đáng chăm không
Con ngày càng gõ nhiều hơn viết, và nhiều bố mẹ tự hỏi chăm chút chữ viết tay còn ý nghĩa gì. Trong trường học, trẻ vẫn viết tay rất nhiều, nhất là những năm tiểu học, nên chữ viết tay vẫn là công cụ học tập hằng ngày. Viết tay chậm hơn gõ, và chính sự chậm ấy giúp con có thời gian nghĩ, sắp xếp ý khi ghi chép.
Rộng hơn, "nét chữ" hôm nay có thể hiểu là dấu vết con để lại trong mọi thứ con làm. Một tin nhắn gửi thầy cô viết đủ chủ ngữ vị ngữ, có lời chào và lời cảm ơn. Một bài thuyết trình trình bày gọn, không sai chính tả. Một cuốn sách mượn của bạn trả lại không quăn mép. Những thứ ấy nói về "nết người" rõ hơn nhiều so với độ đều của một nét móc.
Ông bà có lẽ cũng sẽ đồng ý với cách hiểu này. Điều người xưa muốn dạy qua nét chữ chưa bao giờ là đẹp cho người khác khen, mà là tính cẩn thận, kiên nhẫn và tôn trọng người đọc. Những đức tính ấy vẫn cần, dù con cầm bút hay đặt tay lên bàn phím.
Câu hỏi thường gặp
Nét chữ nết người có nghĩa là chữ xấu thì nết xấu không?
Không nên hiểu như vậy. Câu nói phản ánh trải nghiệm rằng người cẩn thận, kiên nhẫn thường viết chữ đều và giữ sách vở sạch. Nhưng chữ chưa đẹp có thể do tay chưa khéo, thuận tay trái hay viết nhanh, không phải do tính nết.
Con thuận tay trái có nên tập viết tay phải không?
Hôm nay không nên ép trẻ thuận tay trái đổi tay. Cứ để con viết bằng tay thuận, điều chỉnh cách đặt vở, cầm bút và đặt đèn ở phía phải cho hợp. Ép đổi tay có thể khiến con viết khó hơn và mất tự tin.
Có nên giữ nếp bao sách vở khi nhiều sách đã có bìa bóng sẵn?
Nên giữ nếu nhà còn thích, vì giá trị chính là buổi tối cả nhà cùng chuẩn bị cho năm học và con học cách chăm chút đồ của mình. Sách có bìa tốt thì có thể chỉ bao vở và dán nhãn.
Chữ con rất xấu và viết rất chậm thì làm gì?
Trước hết trao đổi với cô giáo xem ở lớp con thế nào. Nếu con viết khó khăn rõ rệt và kéo dài so với các bạn cùng tuổi, nên hỏi chuyên gia vì con có thể cần hỗ trợ riêng. Tránh chê bai hay ép luyện quá sức ở nhà.
Làm sao khuyến khích con viết cẩn thận mà không so sánh?
So chữ con hôm nay với chữ con vài tháng trước và chỉ cho con thấy nét nào đã tiến bộ. Không chấm chữ, không so với bạn hay anh chị. Khen cụ thể vào sự cẩn thận của con, ví dụ con đã viết đủ dấu, trình bày rõ.
Thời học trên máy tính, câu nét chữ nết người còn ý nghĩa gì?
Ý nghĩa nằm ở sự chỉn chu. Cách con trình bày một bài nộp, viết một tin nhắn cho thầy cô có đầu có đuôi, giữ sách mượn còn nguyên đều là nét chữ theo nghĩa rộng, và vẫn nói lên thói quen làm việc của con.