LoiDay.comLời Dạy
Lời dạy về chăm chỉ và việc nhà

Nhàn cư vi bất thiện: giao việc nhà thật cho con tuổi mới lớn những ngày nghỉ hè

Nhàn cư vi bất thiện nghĩa là gì, chỗ nào nên hiểu lại, và cách giao cho con tuổi mới lớn một phần việc nhà thật, trọn vẹn trong ba tháng hè thay vì việc cho có.

Vietnamese teenage girl cooking a simple lunch in a small apartment kitchen in Da Nang while her younger brother sets bowls on the table, both faces turned away, bright window light

"Nhàn cư vi bất thiện" là câu chữ Hán, nghĩa là ở không, nhàn rỗi quá thì dễ sinh ra điều không hay. Ông bà hay nói câu này khi thấy con cháu nằm dài không làm gì, và trong mùa hè ở quê ngày xưa, câu ấy đi kèm những việc rất cụ thể: chăn trâu, cắt cỏ, mò cua, phụ gặt.

Mùa hè của trẻ thành phố hôm nay khác hẳn. Nhiều bố mẹ đi làm cả ngày, con tuổi mới lớn ở nhà một mình hoặc với em, và ba tháng dễ trôi qua trước màn hình. Bài này đọc lại câu Hán Việt cho đúng, chỉ ra chỗ nên hiểu lại để không biến mùa hè của con thành lịch kín mít, rồi gợi ý cách giao cho con một phần việc nhà thật, có trách nhiệm trọn vẹn, vừa giúp nhà vừa giúp con lớn lên.

Câu Hán Việt nói gì và người xưa dùng nó ra sao

Câu "nhàn cư vi bất thiện" vốn là một ý trong sách xưa, người Việt dùng lâu đến mức thành câu cửa miệng. "Nhàn cư" là ở không, "vi" là làm, "bất thiện" là điều không tốt. Ý câu nói khi con người rảnh rỗi kéo dài, không có việc gì để làm, thì dễ sa vào những thói không hay: tụ tập, sinh chuyện, buông thả.

Trong làng quê xưa, trẻ con ít khi rảnh. Mùa hè trùng với vụ gặt và vụ cấy, nhà nào cũng cần người. Trẻ lớn chăn trâu, cắt cỏ, phơi thóc, đứa nhỏ trông em, đi mò cua bắt ốc. Ông bà không dùng câu "nhàn cư vi bất thiện" để doạ, mà để giải thích vì sao trẻ cũng có phần việc. Cũng có lúc câu ấy được nói với thanh niên trong làng khi thấy họ tụ tập rượu chè, lêu lổng.

Cái lõi của câu đến nay vẫn đúng: con người, nhất là người trẻ, cần có việc để làm, có chỗ để thấy mình hữu ích. Một mùa hè trống rỗng không phải là mùa hè được nghỉ ngơi.

Phần nên hiểu lại: nhàn không phải là xấu

Có một cách hiểu câu này dễ làm hỏng mùa hè của con: coi mọi lúc rảnh đều là nguy hiểm, nên lấp kín lịch của con bằng lớp học thêm, lớp năng khiếu, việc nhà, không chừa một buổi trống. Cách đó đi ngược với nhu cầu thật của tuổi mới lớn. Trẻ cần thời gian trống để nghỉ, để chơi, để chán, và từ cái chán mới nảy ra việc con tự muốn làm.

Ông bà nói "nhàn cư", tức là ở không kéo dài, không có mục đích, không phải nói tới vài tiếng nằm đọc truyện buổi chiều. Bản thân ông bà ngày xưa cũng có những buổi trưa nằm võng, những tối ngồi hiên nói chuyện. Nghỉ ngơi là một phần của đời sống lao động, không phải đối lập với nó.

Vì vậy, đọc lại câu Hán Việt này cho mùa hè hôm nay: con cần một phần việc thật, đều đặn, có trách nhiệm, và cũng cần những khoảng trống được tôn trọng. Việc của bố mẹ là cân hai thứ ấy, không phải chọn một bỏ một.

Tuổi mới lớn và ba tháng hè ở nhà

Với nhiều gia đình ở thành phố, mùa hè là bài toán khó. Bố mẹ đi làm, ông bà ở xa, con mười hai mười lăm tuổi đủ lớn để ở nhà, nhưng chưa đủ lớn để tự sắp xếp một ngày có ý nghĩa. Ngủ dậy muộn, ăn qua loa, điện thoại từ trưa đến tối là cảnh nhiều bố mẹ thấy khi đi làm về.

Phản ứng thường gặp là cấm: cấm điện thoại, cấm ra ngoài, giao thêm bài tập. Cấm đoán có thể giữ con trong khuôn một thời gian, nhưng không giúp con biết tự lấp đầy thời gian của mình. Tuổi mới lớn đang muốn được coi như người lớn; giao cho con một trách nhiệm thật thường có tác dụng hơn những lệnh cấm.

Việc nhà là nơi dễ bắt đầu nhất, vì nó có thật, cần thật, và kết quả nhìn thấy được. Nhưng không phải việc nhà nào cũng tạo ra cảm giác trách nhiệm. Lau bàn khi được nhắc khác hẳn với việc tự lo bữa trưa cho mình và em trong cả tuần.

Việc nhà "cho có" và việc nhà thật

Sự khác nhau nằm ở mức trách nhiệm và quyền tự quyết của con. Bảng dưới đây so sánh vài cặp việc để bạn chọn phần việc mùa hè cho con.

Việc cho cóViệc thậtCon học được gì
Lau bàn khi mẹ nhắcLo trọn bữa trưa cho mình và em ba ngày một tuầnLên thực đơn, nấu, dọn, tính thời gian
Tưới cây khi nhớNhận chăm cả ban công rau, từ gieo hạt đến thu hoạchKiên nhẫn, quan sát, chịu trách nhiệm dài ngày
Đi chợ cùng mẹTự đi chợ mỗi tuần theo danh sách và khoản tiền giao trướcChọn đồ, tính tiền, giữ tiền
Gấp quần áo của mìnhPhụ trách giặt phơi cho cả nhà trong mùa hèPhân loại đồ, đọc nhãn giặt, sắp xếp thời gian
Dọn phòng riêngSắp xếp lại kho hay góc chứa đồ của cả nhà, đề xuất đồ bỏRa quyết định, bàn bạc với người lớn

Không cần giao tất cả. Một phần việc thật trong cả mùa hè là đủ, cộng với việc nhỏ hằng ngày. Quan trọng là con được quyết định trong phạm vi việc của mình, chứ không chỉ làm theo lệnh.

Giao cho con một "phần việc mùa hè"

Cách giao dưới đây coi con như một thành viên được tin cậy, đúng với mong muốn của tuổi mới lớn.

  1. Ngồi bàn với con trước khi nghỉ hè: nhà mình cần những việc gì, con muốn nhận phần nào. Để con chọn trong vài lựa chọn.
  2. Nói rõ phạm vi: việc gì, mấy ngày một tuần, kết quả thế nào là xong, con được tự quyết những gì.
  3. Dạy kỹ trong tuần đầu: nấu cùng con, đi chợ cùng con, chỉ cách dùng máy giặt. Không bỏ con tự xoay ngay từ đầu.
  4. Lùi ra từ tuần thứ hai. Để con tự làm, chấp nhận vài bữa không ngon, vài lần giặt lẫn màu.
  5. Mỗi tuần hỏi chuyện một lần: việc gì dễ, việc gì khó, con muốn đổi gì. Không chấm điểm, không so với ai.
  6. Cuối hè cùng nhìn lại: con đã học được gì, lần sau con muốn nhận việc gì. Ghi nhận bằng lời cụ thể.

Bước năm và bước sáu nên giữ tính chất trò chuyện. Mục tiêu không phải là đánh giá con làm tốt hay kém, mà để con tự thấy mình đã lớn thêm. Khi con thấy điều đó, câu Hán Việt cũ không cần nhắc tới cũng đã được thực hiện.

An toàn khi con ở nhà một mình làm việc nhà

Giao việc thật cũng có nghĩa là chuẩn bị an toàn thật. Trước khi để con tự nấu, tự giặt khi không có người lớn ở nhà, cần thống nhất những điều sau:

  • Cách dùng bếp gas hoặc bếp điện, khoá van gas sau khi nấu, không để bếp đang đun rồi đi làm việc khác.
  • Không cắm, rút điện khi tay ướt; biết vị trí cầu dao tổng trong nhà.
  • Không mở cửa cho người lạ, kể cả người tự giới thiệu là thợ sửa chữa hay giao hàng khi bố mẹ không báo trước.
  • Biết gọi cho bố mẹ, người thân ở gần, và biết các số khẩn cấp 114 khi có cháy, 115 khi cần cấp cứu.
  • Cất dao, kéo, hoá chất tẩy rửa ở nơi em nhỏ không với tới nếu con phải trông em.
  • Có thoả thuận về việc ra ngoài: đi đâu, với ai, về lúc mấy giờ.

Những điều này nên nói rõ trong tuần đầu, và nhắc lại vài lần trong hè. Nếu con chưa vững với bếp, bắt đầu bằng món không cần lửa hoặc nồi cơm điện, rồi mới đến bếp gas.

Khi con làm không như mong đợi

Giao việc thật cho tuổi mới lớn thì gần như chắc rằng sẽ có những lần con làm hỏng, làm sót hay quên. Bữa trưa nấu muộn đến hai giờ chiều, quần áo trắng giặt chung với áo đỏ, tiền chợ tiêu hết từ giữa tuần. Phản ứng của bố mẹ lúc ấy quyết định con có giữ việc tới cuối hè hay bỏ cuộc sau hai tuần.

Cách nên tránh là lấy lại việc ngay ("thôi để mẹ làm"), hoặc mắng kèm câu tục ngữ ("đúng là nhàn cư vi bất thiện, giao việc cũng không xong"). Cả hai đều nói với con rằng con không đáng tin. Cách nên làm là cùng con tìm lý do cụ thể: nấu muộn vì dậy muộn hay vì chọn món quá khó; tiền chợ hết sớm vì mua đồ ăn vặt hay vì giá cao hơn dự tính. Rồi để con tự đề xuất cách sửa.

Tuổi mới lớn học rất nhanh khi được tin. Một lần giặt lẫn màu là lần con nhớ suốt đời phải tách đồ trắng. Bố mẹ cũng nên kể lại những lần mình từng hỏng việc khi còn trẻ; con sẽ thấy hỏng việc là một phần của học việc, không phải bằng chứng cho thấy con kém.

Ví dụ giả định: mùa hè đầu tiên tự nấu cơm của một cô bé ở Đà Nẵng

Ví dụ giả định: một cô bé mười bốn tuổi ở Đà Nẵng có em trai tám tuổi. Bố mẹ đều đi làm, mùa hè trước hai chị em ở nhà, ăn mì gói buổi trưa, xem điện thoại đến chiều. Bà ngoại gọi điện, nghe kể liền nói câu "nhàn cư vi bất thiện", và bố mẹ quyết định thay đổi.

Trước hè, cả nhà ngồi bàn. Cô bé chọn nhận lo bữa trưa cho hai chị em ba ngày một tuần, hai ngày còn lại mẹ nấu sẵn. Tuần đầu mẹ nghỉ phép một ngày để đi chợ, nấu cùng con. Cô bé được tự lên thực đơn, tự đi chợ gần nhà theo một khoản tiền giao trước mỗi tuần. Em trai nhận xếp bát đũa, lau bàn.

Những tuần đầu có bữa cơm nhão, canh mặn, có hôm quên mua rau. Bố mẹ không chê, chỉ hỏi con lần sau muốn làm khác thế nào. Cuối hè, cô bé nấu được năm sáu món quen, biết tính tiền chợ và biết lúc nào nên mua gì. Bà ngoại vào chơi, được cháu nấu cho một bữa. Bà không nhắc lại câu Hán Việt nữa, chỉ khen cháu "đã ra dáng người lớn".

Câu hỏi thường gặp

"Nhàn cư vi bất thiện" nghĩa là gì?

Đây là câu chữ Hán người Việt dùng quen. "Nhàn cư" là ở không, "vi" là làm, "bất thiện" là điều không tốt. Cả câu ý nói người rảnh rỗi kéo dài, không có việc gì làm thì dễ sinh ra thói xấu hay chuyện không hay.

Câu này có nghĩa là con không được nghỉ ngơi không?

Không. Câu này nói về sự ở không kéo dài, không mục đích, không nói tới nghỉ ngơi. Trẻ cần thời gian trống để nghỉ và chơi. Bố mẹ nên cân giữa một phần việc thật và những khoảng thời gian tự do cho con.

Con mười hai tuổi có nên tự nấu ăn khi ở nhà một mình không?

Tuỳ từng con và tuỳ bếp nhà bạn. Nhiều trẻ mười hai tuổi nấu được món đơn giản bằng nồi cơm điện, lò vi sóng sau khi được dạy kỹ. Bếp gas cần thêm thời gian tập dưới mắt người lớn. Bắt đầu từ món không cần lửa rồi mới tăng dần.

Có nên trả tiền cho con khi con nhận phần việc mùa hè không?

Nhiều gia đình coi việc nhà là phần đóng góp chung, không trả tiền. Khoản tiền giao cho con đi chợ là tiền của nhà, con cần ghi chép và giữ cẩn thận. Nếu muốn dạy con kiếm tiền, nên tách riêng với việc nhà thường ngày.

Con chỉ muốn chơi điện thoại, giao việc gì cũng ngại thì sao?

Bắt đầu bằng việc con có hứng thú, ví dụ nấu một món con thích ăn, hay chăm một chậu cây con chọn. Để con tự chọn trong vài lựa chọn. Thoả thuận giờ dùng điện thoại song song với việc. Ít ra lệnh, nhiều bàn bạc với con.

Có nên kết hợp việc nhà với lớp học thêm trong hè không?

Có thể, nhưng đừng để lịch kín mít. Một phần việc nhà vài buổi mỗi tuần, vài buổi học, và những buổi trống cho con tự sắp xếp là cân bằng hợp lý. Lấp kín mọi thời gian dễ làm con mệt và chán cả việc lẫn học.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138