Ông bà dặn đừng khoe của vì ba lẽ: khoe ra là tự gọi kẻ gian tới, khoe ra là làm người xung quanh chạnh lòng, và khoe ra thì chính mình dễ sinh kiêu. Trong làng xưa, nhà khá giả thường vẫn mặc áo nâu như mọi người, vàng bạc chôn dưới chân cột hay giấu trong vách, đi đâu cũng ít khi nói nhà mình có bao nhiêu thóc, bao nhiêu ruộng.
Hôm nay người ta đăng ảnh xe mới, nhà mới, chuyến đi chơi, món quà đắt tiền lên mạng như một thói quen. Lời dạy cũ có còn đúng không, và nếu đúng thì giữ thế nào cho hợp với đời sống bây giờ? Bài này đi từ những câu ông bà hay nói, giải thích vì sao người xưa kín đáo, rồi bàn phần nên giữ, phần nên hiểu lại, và cách dạy con trẻ nếp không khoe mà không biến con thành người giấu giếm.
Những câu ông bà hay nói về chuyện khoe của
"Giàu điếc, sang đui." Thành ngữ chê người giàu lên thì làm như không nghe thấy ai, sang lên thì làm như không nhìn thấy ai. Ông bà nhắc câu này để con cháu nhớ rằng của cải không phải lý do để coi thường người khác.
"Đèn nhà ai nấy rạng." Việc nhà ai nhà nấy biết. Câu này thường dùng để khuyên đừng tò mò chuyện nhà người, nhưng cũng hàm ý ngược lại: chuyện nhà mình, nhất là chuyện tiền, không cần đem ra cho mọi người soi.
"Thùng rỗng kêu to." Người càng ít thực chất càng hay phô trương. Ông bà dùng câu này để dạy rằng khoe nhiều không làm mình giàu thêm, có khi còn để lộ ra sự rỗng.
"Người khôn ăn nói nửa chừng, để cho người dại nửa mừng nửa lo." Câu ca dao có nhiều cách hiểu, một cách là người khôn không nói hết những gì mình có, mình biết. Áp vào chuyện tiền, đó là nếp nói vừa đủ.
Lời dặn trong nhà: có của thì giữ trong nhà, đừng đem ra khoe ngoài ngõ. Đây là ý kể lại, không phải câu tục ngữ chép trong sách; nhiều bà vẫn dặn như vậy con cháu khi trong nhà có chuyện vui về tiền, như được mùa, trúng một đơn hàng lớn hay vừa mua được mảnh đất.
Vì sao người xưa kín đáo đến thế
Lý do đầu tiên rất thực tế: an toàn. Làng quê xưa không có ngân hàng, của cải nằm ngay trong nhà, dưới dạng thóc, vàng, bạc, trâu bò. Nhà nào để lộ ra có của thì dễ thành đích nhắm của trộm cướp, nhất là những năm mất mùa loạn lạc. Chuyện chôn vàng dưới gốc cột, giấu tiền trong ống tre gác trên mái không phải vì người xưa thích bí mật, mà vì đó là cách duy nhất để giữ của.
Lý do thứ hai là sự hoà thuận trong làng. Làng là một cộng đồng nhỏ, nơi nhà giàu nhà nghèo sống sát nhau, chung giếng, chung đình. Một nhà phô của trong khi hàng xóm đang thiếu ăn sẽ gây ra ghen tị, lời ra tiếng vào, có khi thành thù oán kéo dài mấy đời. Người xưa hiểu rằng sống lâu dài với nhau thì giữ lòng nhau quan trọng hơn được người ta trầm trồ một lúc.
Lý do thứ ba nằm ở chính người có của. Ông bà quan sát thấy người hay khoe thì dễ sinh kiêu, tiêu xài để giữ hình ảnh, và từ đó tiêu vượt sức mình. Kín đáo là cách giữ cho mình tỉnh táo, nhớ rằng của cải có thể đến rồi đi.
Khoe của thời mạng xã hội: điều gì giống và khác ngày xưa
Lời dạy cũ đặt vào bối cảnh mới thì có chỗ trúng, có chỗ cần điều chỉnh. Bảng dưới so sánh để bạn tự cân nhắc cho nhà mình.
| Nỗi lo của người xưa | Phiên bản hôm nay | Cách giữ nếp kín đáo |
|---|---|---|
| Kẻ trộm biết nhà có vàng | Ảnh đăng lên mạng để lộ địa chỉ, giờ đi vắng, đồ giá trị trong nhà | Không đăng ảnh lộ vị trí nhà, không đăng khi đang đi xa, không chụp chỗ cất đồ |
| Hàng xóm ghen tị, nói ra nói vào | Bạn bè, họ hàng so bì, người quen bỗng tìm đến hỏi vay | Chia sẻ niềm vui về con người và trải nghiệm hơn là về giá tiền món đồ |
| Người có của sinh kiêu | Áp lực phải đăng ảnh đẹp, mua sắm để có cái mà đăng | Tự hỏi trước khi mua: mua để dùng hay để chụp |
| Lời đồn về của cải lan khắp làng | Kẻ gian dùng thông tin công khai để dựng chuyện lừa đảo người nhà | Hạn chế công khai thông tin về tài sản, công việc, người thân |
Điểm đáng chú ý là nỗi lo về an toàn của ông bà còn đúng hơn trước. Kẻ trộm ngày xưa phải dò hỏi mới biết nhà ai có của; hôm nay chỉ cần lướt xem ảnh. Giữ kín vì thế không còn là chuyện nếp nhà đơn thuần mà còn là chuyện tự bảo vệ.
Phần nên hiểu lại: kín đáo không có nghĩa là giấu giếm trong nhà
Nếp "đừng khoe của" đôi khi bị đẩy thành giấu giếm ngay giữa vợ chồng, giữa cha mẹ và con cái đã lớn. Có những gia đình mà người vợ không biết chồng có bao nhiêu, con cái không biết bố mẹ để của ở đâu, đến khi có chuyện ốm đau, tai nạn thì không ai lần ra được. Đó không phải ý ông bà. Kín đáo là với người ngoài, còn trong nhà thì những người cùng lo việc nhà cần biết đủ để không bị động.
Một chỗ nữa nên hiểu lại: không khoe không có nghĩa là không được vui với thành quả của mình. Người trẻ làm ra tiền, mua được chiếc xe đầu tiên, muốn chia sẻ với bạn bè là điều tự nhiên. Ông bà không cấm niềm vui; ông bà chỉ dặn vui vừa phải, đừng để niềm vui của mình thành nỗi buồn của người khác. Một tấm ảnh kể "đã để dành ba năm mới mua được" khác hẳn một tấm ảnh chỉ để khoe giá tiền.
Và cũng đừng dùng nếp này để phán xét người khác. Có người khoe vì muốn được ghi nhận sau nhiều năm vất vả. Hiểu cho họ cũng là một phần lời dạy của ông bà về sự tử tế.
Dạy trẻ nếp không khoe mà vẫn tự tin
Trẻ ở tuổi đi học rất dễ so bì: bạn có điện thoại mới, bạn đi chơi nước ngoài, bạn có đôi giày đắt. Dạy con không khoe đồng thời cũng là dạy con không thấy mình kém khi người khác khoe. Một số bước gợi ý:
- Không đem chuyện tiền của nhà ra nói trước mặt người ngoài, kể cả khi đang vui. Trẻ học nếp này từ những gì bố mẹ nói ở bàn ăn khi có khách.
- Khi con kể bạn khoe đồ đắt, đừng chê bạn. Hỏi con cảm thấy thế nào, rồi nói về điều nhà mình coi trọng.
- Khen con vì việc làm, vì cố gắng, không khen vì món đồ con có. Trẻ được khen vì đồ sẽ tìm cách có thêm đồ để được khen.
- Dặn con không nói với người lạ, kể cả trên mạng, về nhà có gì, bố mẹ làm gì, nhà ở đâu, khi nào cả nhà đi vắng.
- Khi nhà có niềm vui, như mua được thứ cần lâu nay, cho con cùng vui trong nhà, giải thích vì sao không cần kể với cả lớp.
- Làm gương: chính bố mẹ cũng không đăng ảnh để khoe, và nói thật với con lý do.
Mục tiêu không phải là đứa trẻ giấu giếm, mà là đứa trẻ thấy giá trị của mình không nằm ở đồ vật. Khi đã có điều đó, trẻ sẽ tự nhiên ít khoe và ít bị tổn thương bởi người khác khoe.
Không khoe của và lòng tự trọng của người nghèo lẫn người giàu
Có một chiều sâu khác trong lời dạy này mà ít người để ý: nó bảo vệ lòng tự trọng của cả hai phía. Người có của không khoe là để người chưa có không phải chạnh lòng. Nhưng người chưa có cũng được dạy đừng kể khổ quá mức, đừng nhìn của người mà buồn tủi. Ông bà xưa hay nói "giấy rách phải giữ lấy lề": dù nghèo vẫn giữ nếp, giữ phẩm cách.
Đặt hai lời dạy cạnh nhau, ta thấy một quan niệm khá nhất quán: chuyện tiền là chuyện riêng của mỗi nhà, không nên trở thành thước đo để người ta đánh giá nhau. Nhà giàu không phô, nhà nghèo không kể khổ, và trong giao tiếp hằng ngày, người ta nói chuyện về con cái, mùa màng, sức khoẻ thay vì hỏi nhau lương bao nhiêu, đất bao nhiêu.
Ngày nay câu "lương bạn bao nhiêu?" xuất hiện khá tự nhiên trong các bữa họp mặt. Bạn có thể trả lời khéo kiểu "cũng đủ lo cho nhà", rồi chuyển sang chuyện khác. Đó là cách giữ nếp ông bà mà không làm ai mất lòng.
Khi nhà có chuyện vui về tiền: mừng thế nào cho phải nếp
Không khoe không có nghĩa là im lặng trước niềm vui. Nhà được mùa, con đi làm được thưởng, bố mẹ bán được lứa hàng tốt, ông bà xưa vẫn mừng, chỉ là mừng theo cách khác. Cách quen nhất là làm một mâm cơm tươm tất hơn ngày thường, mời ông bà, cô dì chú bác gần nhà tới ăn. Niềm vui được chia ra thành bữa cơm, không thành lời kể về số tiền.
Một nếp khác là trích một phần nhỏ của niềm vui để giúp người. Được mùa thì biếu nhà hàng xóm ít gạo mới, được thưởng thì mua cho bố mẹ món đồ họ cần lâu nay, có việc thuận lợi thì góp thêm vào quỹ khuyến học của xóm. Ông bà tin rằng của có được nên chảy đi một chút, vừa làm đẹp lòng người, vừa giữ cho mình khỏi sinh kiêu.
Với người trẻ hôm nay, mừng theo nếp cũ có thể là gọi điện kể cho bố mẹ trước khi đăng lên mạng, đãi bạn thân một bữa thay vì đăng ảnh hoá đơn, hay đơn giản là chia sẻ niềm vui về công sức đã bỏ ra chứ không về con số. Ví dụ giả định: một bạn trẻ ở Huế vừa trả xong khoản học phí tự lo bốn năm, thay vì đăng ảnh số dư, bạn ấy viết vài dòng cảm ơn những người đã giúp mình đi qua quãng ấy. Niềm vui vẫn được chia, mà không ai thấy mình bị đem ra so.
Câu hỏi thường gặp
Giàu điếc sang đui nghĩa là gì?
Thành ngữ chê người khi giàu lên thì làm ngơ trước người khác như bị điếc, khi sang lên thì làm như không nhìn thấy ai như bị mù. Ông bà dùng câu này để nhắc con cháu đừng vì có của mà coi thường người xung quanh.
Đăng ảnh nhà mới, xe mới lên mạng có nguy hiểm không?
Có thể có rủi ro nếu ảnh để lộ địa chỉ, biển số, đồ giá trị hoặc thời điểm cả nhà đi vắng. Nếu muốn chia sẻ, nên chọn góc chụp không lộ vị trí, giới hạn người xem và không đăng khi đang ở xa nhà.
Vợ chồng có nên giữ bí mật chuyện tiền với nhau không?
Nếp không khoe của là với người ngoài. Trong nhà, vợ chồng nên biết đủ về tài sản và khoản để dành chung để không bị động khi có chuyện. Mỗi người có thể có khoản riêng, nhưng điều đó cần được hai bên thoả thuận rõ ràng.
Con bị bạn chê vì nhà không có điều kiện thì nói gì với con?
Trước hết lắng nghe cảm xúc của con, không vội phủ nhận. Sau đó nói về những điều nhà mình có mà tiền không mua được, và khen con vì những việc con làm tốt. Tránh chê bai bạn của con, vì điều đó dạy con đáp lại khoe khoang bằng coi thường.
Bị hỏi lương ở chỗ đông người thì trả lời sao cho khéo?
Có thể trả lời chung chung như "cũng đủ lo cho gia đình" hoặc "tuỳ tháng", rồi chuyển sang chuyện khác bằng một câu hỏi về người kia. Không cần nói dối, cũng không cần nói con số cụ thể.
Đèn nhà ai nấy rạng có phải là thờ ơ với hàng xóm không?
Không hẳn. Câu này nhắc việc riêng của mỗi nhà nên để nhà ấy tự lo, đừng tò mò soi mói. Nó không cấm giúp đỡ nhau. Ông bà cũng có câu tối lửa tắt đèn có nhau, nghĩa là tôn trọng chuyện riêng nhưng vẫn có mặt khi hàng xóm cần.