LoiDay.comLời Dạy
Lời dạy nên hiểu lại hôm nay

Thương cho roi cho vọt, ghét cho ngọt cho bùi: hiểu lại lời dạy khi nuôi con hôm nay

Thương cho roi cho vọt nghĩa là gì, vì sao ông bà xưa dạy thế, phần nào còn đúng và vì sao hôm nay giữ chữ thương mà bỏ cây roi khi dạy con.

Grandmother and young grandson sitting side by side on a wooden porch step in rural Thanh Hoa, her hand resting on his shoulder, seen from behind, late afternoon light

Câu "thương cho roi cho vọt, ghét cho ngọt cho bùi" muốn nói một điều: thương con thật thì phải dạy con đến nơi, còn chiều chuộng cho qua chuyện là kiểu thương hời hợt. Phần ý đó đến hôm nay vẫn đúng. Phần nên hiểu lại là cái phương tiện người xưa gắn vào nó — cây roi. Ở thời của ông bà, roi là cách dạy phổ biến nhất mà người ta biết; ngày nay cha mẹ có nhiều cách dạy khác hiệu quả hơn, và đánh trẻ đã là việc pháp luật cấm.

Bài này đi theo trình tự một gia đình hay tranh luận quanh mâm cơm: câu tục ngữ nói gì, vì sao người xưa nói vậy, điều gì nên giữ, điều gì nên đổi, và khi ông bà vẫn bênh cây roi thì con cháu nói chuyện thế nào cho phải đạo. Giọng của bài là giọng con cháu nói về ông bà mình: tôn trọng hoàn cảnh của người đi trước, nhưng không né những chỗ đã lỗi thời.

Câu tục ngữ nói gì, và người xưa thật sự muốn nhắn điều gì

Câu tục ngữ có hai vế đối nhau. Vế đầu "thương cho roi cho vọt" nói người thương con thì không ngại nghiêm khắc, sẵn sàng răn đe khi con sai. Vế sau "ghét cho ngọt cho bùi" nói người không thật lòng thì chỉ cho kẹo, cho lời ngọt, mặc kệ đứa trẻ hư hỏng ra sao. Hai vế đặt cạnh nhau để làm nổi một ý: tình thương thật đôi khi khó chịu, còn sự dễ dãi có khi là bỏ mặc.

Nếu đọc kỹ, trọng tâm của câu không nằm ở cây roi mà nằm ở sự đối lập giữa dạy và chiều. Người xưa dùng roi làm hình ảnh vì đó là đồ vật ai cũng thấy trong nhà, cũng như "ngọt", "bùi" là những vị ai cũng biết. Đó là cách nói bằng hình ảnh của tục ngữ, gọn, dễ nhớ, có vần để truyền miệng.

Cũng cần nhớ tục ngữ không phải điều luật. Nó là kinh nghiệm được nén lại của nhiều thế hệ, mang dấu vết của điều kiện sống lúc nó ra đời. Cùng một kho tục ngữ có câu khuyên nghiêm, có câu khuyên mềm như "uốn cây từ thuở còn non, dạy con từ thuở con còn ngây thơ" — câu này nói về thời điểm và sự kiên nhẫn chứ không nói về đòn. Đọc một câu tục ngữ cho đúng là đọc nó trong cả hệ lời dạy, không tách riêng một hình ảnh rồi biến nó thành mệnh lệnh.

Khi một ông bà nói "thương cho roi cho vọt", phần nhiều họ đang bày tỏ nỗi lo: sợ cháu hư, sợ cha mẹ trẻ quá mềm. Nghe ra nỗi lo đó trước khi tranh luận về cây roi là bước đầu tiên để nói chuyện được với nhau.

Vì sao ông bà xưa dạy con bằng roi

Đông con, ít thời gian. Một gia đình nông thôn xưa có năm, bảy người con là chuyện thường. Cha mẹ ra đồng từ sáng sớm, tối mịt mới về. Không có thời gian ngồi giải thích cho từng đứa, một hình phạt nhanh, dễ thấy được coi là cách giữ trật tự trong nhà.

Sai một lần là mất mùa, mất mạng. Đứa trẻ thả trâu vào ruộng lúa nhà người, chơi gần ao sâu, nghịch lửa cạnh đống rơm — mỗi lỗi như thế có thể gây thiệt hại cho cả nhà hoặc nguy hiểm tính mạng. Người lớn muốn trẻ sợ để nhớ, và cái sợ đến từ đòn roi là thứ họ biết dùng.

Cả làng cùng một cách dạy. Thầy đồ trong trường làng cũng dùng roi, nhà bên cạnh cũng dùng roi. Khi cả cộng đồng làm giống nhau, ít ai đặt câu hỏi liệu có cách nào khác. Cái mới không đến từ sách báo mà đến chậm qua nhiều đời.

Thiếu hiểu biết về tâm lý trẻ. Những hiểu biết về cách trẻ học, về cảm xúc và sự phát triển của não bộ là kiến thức của thời gần đây. Ông bà không có những kiến thức đó, nên dạy theo cách cha mẹ họ từng dạy. Đó là giới hạn của thời đại, không phải sự ác ý.

Roi đi kèm với tình thương thật. Nhiều người lớn tuổi kể lại chuyện bị đánh với giọng không oán trách, vì họ nhớ cả bát cơm mẹ phần, cái áo cha nhường. Trong ký ức của họ, roi và thương là một khối. Hiểu điều đó giúp con cháu nói chuyện mà không biến ông bà thành người có lỗi.

Phần còn nguyên giá trị: thương thì phải dạy, không chiều cho xong chuyện

Bỏ cây roi đi không có nghĩa là bỏ luôn tinh thần của câu tục ngữ. Ý "thương thì phải dạy" còn cần thiết hơn bao giờ hết trong những gia đình ít con, cha mẹ bận và dễ bù đắp bằng quà, bằng điện thoại, bằng chiều theo mọi đòi hỏi. Đứa trẻ được cho mọi thứ mà không được dạy giới hạn sẽ gặp khó khi ra ngoài xã hội, nơi không ai chiều theo nó.

Vế "ghét cho ngọt cho bùi" cũng là lời nhắc đáng giữ. Lời khen không có cơ sở, việc làm hộ con mọi thứ, che lỗi cho con trước thầy cô — đó là những thứ "ngọt bùi" khiến trẻ không lớn lên được. Người xưa nhìn ra rằng nuông chiều là một kiểu thiếu trách nhiệm, và nhận xét ấy không lỗi thời.

Cái đáng giữ còn là sự nhất quán. Trong nhà xưa, quy tắc rõ ràng: ăn trước phải mời, đi đâu phải thưa, làm hỏng phải nhận. Trẻ biết chắc ranh giới nằm ở đâu. Nhiều gia đình hôm nay mất chính điều này: hôm nay cho, mai cấm, cha nói một kiểu, mẹ nói một kiểu. Kỷ luật không cần roi, nhưng cần sự rõ ràng và lặp lại.

Như vậy, phần đáng truyền lại cho con cháu là: dạy con là việc của người thương con; dạy đòi hỏi kiên nhẫn và nghiêm túc; và để con chịu hệ quả vừa sức của việc mình làm là một phần của tình thương. Chỉ có cây roi là thứ nên đặt xuống.

Phần nên hiểu lại: giữ chữ thương, đặt cây roi xuống

Bảng dưới đặt cạnh nhau cách hiểu cũ và cách hiểu lại cho từng ý trong câu tục ngữ, để cả nhà dễ thống nhất khi bàn chuyện dạy con.

Ý trong câu tục ngữCách hiểu cũCách hiểu lại hôm nay
Thương thì nghiêmNghiêm nghĩa là đánh khi con saiNghiêm nghĩa là đặt giới hạn rõ, nói trước, làm đúng như đã nói
Roi để con sợ mà nhớSợ đau thì lần sau không dámTrẻ sợ đau thường học cách giấu lỗi chứ chưa chắc học cách làm đúng
Ghét thì chiềuChiều con là hại conVẫn đúng: quà, lời khen suông, làm hộ con là những kiểu chiều nên tránh
Cha mẹ có quyền dạyQuyền dạy đi kèm quyền đánhCha mẹ có trách nhiệm dạy; pháp luật cấm mọi hình thức bạo lực với trẻ em, kể cả trong gia đình
Con phải ngheNghe vì sợNghe vì hiểu lý do và vì quan hệ tin cậy với cha mẹ

Điểm cần nhấn mạnh: đặt cây roi xuống không có nghĩa là trẻ được làm gì cũng được. Nhiều cha mẹ trẻ sợ mang tiếng "đánh con" nên rơi vào chiều chuộng, và như thế lại đúng với vế "ghét cho ngọt cho bùi". Con đường ở giữa là nghiêm mà không đánh, thương mà không chiều.

Đòn roi để lại gì: điều cha mẹ thấy và điều cha mẹ không thấy

Điều cha mẹ thấy ngay sau trận đòn là đứa trẻ im lặng, thôi làm điều vừa bị cấm. Từ đó nhiều người kết luận roi có hiệu quả. Nhưng cái im lặng ấy thường chỉ kéo dài khi người lớn có mặt. Điều trẻ học được rõ nhất là sợ bị bắt gặp, nên lần sau làm kín hơn, nói dối nhanh hơn.

Điều cha mẹ không thấy là khoảng cách. Đứa trẻ hay bị đánh dần không kể chuyện ở trường, không nói khi bị bạn bắt nạt, không hỏi khi gặp chuyện khó, vì mỗi lần mở lời có nguy cơ bị phạt. Đến tuổi mới lớn, khi trẻ cần cha mẹ nhất, cánh cửa đó đã khép. Nhiều người lớn kể lại rằng điều họ tiếc nhất không phải là vết roi mà là những năm không dám nói thật với cha mẹ.

Trẻ cũng học cách giải quyết mâu thuẫn từ chính cách người lớn đối xử với mình. Một đứa trẻ quen thấy người mạnh hơn dùng đòn để buộc người yếu nghe theo dễ mang cách đó vào quan hệ với em nhỏ, với bạn bè. Các tổ chức về quyền trẻ em và giới tâm lý học trẻ em từ lâu đã khuyến cáo không dùng trừng phạt thân thể, và Việt Nam cũng đã đưa việc cấm bạo lực với trẻ em vào luật. Phần chi tiết, gia đình nên đọc văn bản hiện hành về quyền trẻ em.

Nói ra những điều này không phải để kết tội thế hệ trước. Ông bà dạy theo hiểu biết của thời mình. Thế hệ hôm nay có thêm hiểu biết, nên có thêm trách nhiệm làm khác đi.

Thay cây roi bằng gì: năm việc làm được ngay trong nhà

Bỏ roi mà không có cách thay thế thì cha mẹ sẽ quay lại roi vào lúc mệt mỏi nhất. Dưới đây là trình tự mà nhiều gia đình dùng, ví dụ giả định ở một nhà có con bảy tuổi hay bỏ dở bài tập để xem điện thoại.

  1. Nói luật trước khi có lỗi. Lúc cả nhà vui vẻ, nói rõ: làm xong bài mới được cầm điện thoại, mỗi tối nửa tiếng. Luật ngắn, dễ nhớ, trẻ nhắc lại được.
  2. Bình tĩnh trước, nói sau. Khi con vi phạm mà cha mẹ đang giận, hãy rời khỏi đó một lúc. Phần lớn trận đòn xảy ra trong cơn nóng, không phải sau khi suy nghĩ.
  3. Để con chịu hệ quả liên quan đến lỗi. Bỏ bài để xem điện thoại thì tối đó không có điện thoại. Hệ quả gắn với lỗi giúp trẻ hiểu nguyên nhân – kết quả, khác với trận đòn không liên quan gì đến bài tập.
  4. Cho con cơ hội sửa. Làm vỡ bát thì cùng dọn, nói lời xin lỗi khi làm em khóc. Sửa sai dạy trẻ trách nhiệm, còn đòn roi chỉ dạy trẻ trả giá.
  5. Nhìn thấy lúc con làm đúng. Một câu ghi nhận cụ thể như "hôm nay con làm bài xong trước rồi mới xem, mẹ thấy rồi" có tác dụng lâu hơn mười lần quát mắng.

Cách này chậm hơn cây roi ở những lần đầu. Trẻ sẽ thử ranh giới, cha mẹ sẽ phải giữ lời nhiều lần. Nhưng sau vài tuần, nhà thường yên hơn vì trẻ biết rõ điều gì sẽ xảy ra, còn cha mẹ không phải mang cảm giác áy náy sau mỗi lần nóng giận.

Khi ông bà vẫn tin cây roi: nói thế nào cho phải đạo

Bắt đầu bằng phần giống nhau. Ông bà và cha mẹ đều muốn cháu nên người. Nói ra điều đó trước: "Con cũng sợ cháu hư như mẹ, nên con đang thử cách này". Khi người lớn tuổi thấy nỗi lo của mình được công nhận, họ dễ nghe hơn.

Không tranh luận trước mặt cháu. Trẻ chứng kiến bố mẹ cãi ông bà vì mình sẽ học được cách chia phe trong nhà. Chuyện cách dạy nên bàn lúc trẻ đã ngủ hoặc không có mặt.

Nhờ ông bà một việc cụ thể. Thay vì nói "đừng đánh cháu", hãy nhờ: "Khi cháu không chịu làm bài, ông bà nhắc cháu là hết giờ điện thoại giúp con". Người lớn tuổi cần một vai rõ ràng chứ không chỉ một lời cấm.

Kể lại ký ức của chính ông bà. Hỏi nhẹ: "Hồi xưa bị đánh, ông có thấy gần bà cố hơn không?". Nhiều người sẽ tự nói ra điều họ từng muốn mà không có.

An toàn của trẻ đứng trên mọi phép lịch sự. Nếu trẻ bị đánh đến bầm tím, chảy máu, hoặc bị đe doạ thường xuyên, thì đó không còn là chuyện khác biệt cách dạy. Đưa trẻ ra khỏi chỗ nguy hiểm trước; trường hợp khẩn cấp gọi 113 cho công an, 115 khi cần cấp cứu, và có thể gọi Tổng đài quốc gia bảo vệ trẻ em 111 để được hướng dẫn.

Câu hỏi thường gặp

Câu thương cho roi cho vọt có phải khuyên cha mẹ đánh con không?

Theo cách hiểu phổ biến xưa, câu này coi việc đánh con là một biểu hiện của nghiêm khắc. Nhưng ý cốt lõi là đối lập giữa dạy con và chiều con. Hôm nay, phần đáng giữ là tinh thần thương thì phải dạy, còn cây roi là phương tiện của một thời đã qua và không nên dùng.

Đánh nhẹ vài cái cho con nhớ thì có sao không?

Ranh giới nhẹ hay nặng rất dễ trượt trong lúc nóng giận, và điều trẻ học được vẫn là sợ chứ không phải hiểu. Pháp luật Việt Nam cấm bạo lực với trẻ em, kể cả trong gia đình. Cách bền hơn là đặt luật trước, giữ bình tĩnh và để trẻ chịu hệ quả gắn với lỗi.

Không đánh thì trẻ có bị hư không?

Trẻ hư thường vì thiếu giới hạn rõ ràng chứ không phải vì thiếu đòn. Một gia đình không đánh nhưng có luật nhất quán, người lớn giữ lời và theo sát con sẽ dạy được kỷ luật. Gia đình vừa không đánh vừa không có luật mới là nơi dễ sinh nuông chiều.

Ông bà đánh cháu khi bố mẹ đi làm thì nên làm gì?

Nói chuyện riêng với ông bà, bắt đầu bằng sự cảm ơn vì đã trông cháu, rồi thống nhất cách xử lý cụ thể cho những tình huống hay gặp. Nếu việc đánh lặp lại và gây thương tích, cha mẹ cần đổi cách trông con để bảo vệ trẻ trước đã.

Người lớn từng bị đánh nhiều khi nhỏ có nên giận cha mẹ mình không?

Cảm xúc đó là thật và đáng được thừa nhận. Nhiều người thấy nhẹ lòng hơn khi hiểu hoàn cảnh của cha mẹ thời đó, đồng thời quyết định không lặp lại với con mình. Nếu ký ức còn gây đau nhiều, trò chuyện với chuyên gia tâm lý là lựa chọn nên cân nhắc.

Có câu tục ngữ nào về dạy con nên giữ nguyên không?

Câu "uốn cây từ thuở còn non, dạy con từ thuở con còn ngây thơ" vẫn đúng: dạy sớm, dạy từ việc nhỏ, kiên nhẫn. Câu "ăn trông nồi ngồi trông hướng" cũng là bài học tốt về để ý người khác. Những câu nói về thời điểm và cách dạy thường bền hơn câu nói về hình phạt.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138