LoiDay.comLời Dạy
Truyền nếp nhà cho con cháu

Gia huấn là gì: lời dạy trong nhà thời xưa, chuyện Gia huấn ca và cách đọc hôm nay

Gia huấn là lời dạy trong nhà. Bài giải thích chữ gia huấn, khác gì gia phong, gia quy, vì sao Gia huấn ca chỉ là văn bản tương truyền và đọc gia huấn xưa thế nào.

Wooden bookshelf corner in an old family house in Ninh Binh, a stack of closed cloth-bound volumes beside a clay teapot, low angle, dust in warm afternoon light

Gia huấn là lời dạy trong nhà, do người lớn soạn hoặc truyền lại để răn dạy con cháu về cách sống, cách học, cách cư xử. "Gia" là nhà, "huấn" là dạy bảo. Gia huấn có thể là một bài văn vần, vài lời dặn chép ở cuối sổ, hoặc chỉ là những câu người trong nhà nhắc đi nhắc lại qua nhiều đời.

Ở Việt Nam, văn bản được nhắc nhiều nhất là Gia huấn ca, một bài văn vần chữ Nôm tương truyền của Nguyễn Trãi, nhưng tác giả của nó đến nay giới nghiên cứu vẫn còn bàn. Bài này giải thích gia huấn khác gì gia phong, gia quy; vì sao nên nói về Gia huấn ca một cách thận trọng; những lời dạy trong gia huấn xưa phần nào còn nguyên giá trị, phần nào nên hiểu lại; và cách một gia đình hôm nay học được gì từ truyền thống này.

Gia huấn, gia phong, gia quy, gia pháp: phân biệt cho rõ

Mấy chữ có tiếng "gia" đứng đầu hay bị dùng lẫn. Thực ra chúng chỉ những thứ khác nhau trong đời sống một gia đình. Bảng dưới phân biệt theo cách hiểu thông dụng.

TừNghĩa thông dụngVí dụ trong đời sống
Gia huấnLời dạy bảo của người lớn cho con cháu, thường là lời khuyên về đạo làm ngườiBài văn vần dạy con, lời dặn chép trong sổ, câu ông bà hay nhắc
Gia phongNề nếp, phong cách sống đã thành truyền thống của một nhàNhà ấy có gia phong hiếu học, nhà kia có tiếng hoà thuận
Gia quyNhững quy định cụ thể trong nhà, ai cũng phải theoGiờ giấc, việc nhà, cách chào hỏi đã được thống nhất
Gia phápPhép tắc và cách xử lý khi có người làm trái, theo nghĩa cũNgày xưa có nhà dùng roi; nay hiểu là cách sửa lỗi trong nhà
Gia lễNghi thức trong gia đình như cưới hỏi, tang ma, giỗ chạpThuộc phạm vi lễ nghi, không phải lời dạy đời thường

Có thể hình dung gia huấn là lời nói, gia quy là luật lệ, còn gia phong là kết quả sau nhiều đời giữ lời nói và luật lệ ấy. Bài này chỉ bàn về gia huấn theo nghĩa lời dạy, không đi vào lễ nghi dòng họ hay việc lập gia phả.

Gia huấn xưa ra đời trong hoàn cảnh nào

Trong xã hội cũ, gia đình là đơn vị giáo dục chính. Trường học dành cho số ít, còn phần lớn trẻ con học cách sống ngay trong nhà. Người cha, người ông có học thường muốn để lại những lời dặn bằng văn bản, phòng khi mình không còn để dạy trực tiếp. Lời dặn ấy được viết thành văn vần cho dễ thuộc, hoặc viết thành các điều ngắn gọn.

Trong vùng văn hoá chữ Hán, gia huấn có truyền thống lâu đời. Một ví dụ thường được nhắc là Nhan thị gia huấn của Nhan Chi Thôi, soạn khoảng thế kỷ thứ sáu ở Trung Hoa, bàn về việc dạy con, anh em, vợ chồng, học hành và cách giữ mình. Những văn bản kiểu này được người có học ở nhiều nước trong vùng đọc và chịu ảnh hưởng.

Ở Việt Nam, bên cạnh những văn bản được truyền chép, phần lớn gia huấn tồn tại bằng lời nói. Ca dao, tục ngữ như "uốn cây từ thuở còn non, dạy con từ thuở con còn bi bô" hay "con hư tại mẹ, cháu hư tại bà" chính là một dạng gia huấn của số đông, những người không viết sách mà vẫn dạy con cháu mỗi ngày.

Hiểu bối cảnh ấy giúp ta đọc gia huấn xưa đúng mực: đó là lời dạy của một xã hội nông nghiệp, gia đình nhiều thế hệ, đề cao trật tự trên dưới và phân vai rõ giữa nam và nữ. Nhiều điều trong đó vẫn đúng, nhiều điều khác gắn chặt với một thời đã qua.

Gia huấn ca: vì sao chỉ nên nói là văn bản tương truyền

Gia huấn ca là một bài văn vần chữ Nôm khá dài, nội dung răn dạy về cách làm vợ, làm con, dạy con gái, dạy học trò và khuyên răn chung về cách ở đời. Văn bản này được lưu hành rộng, được in và trích trong nhiều sách, và thường được giới thiệu kèm tên Nguyễn Trãi.

Tuy vậy, việc Nguyễn Trãi có phải tác giả hay không vẫn là điều giới nghiên cứu còn bàn. Có ý kiến cho rằng ngôn ngữ và một số nội dung trong các bản lưu hành không giống thời của ông, nên có thể văn bản do người đời sau soạn, hoặc đã được thêm thắt qua nhiều lần chép. Cũng có ý kiến vẫn giữ cách hiểu truyền thống. Vì chưa có kết luận dứt khoát, cách nói thận trọng nhất là "Gia huấn ca, văn bản tương truyền của Nguyễn Trãi".

Điều này quan trọng khi bạn dùng Gia huấn ca để dạy con hoặc trích trong bài viết. Gán chắc chắn một câu cho Nguyễn Trãi, rồi dùng uy tín của ông để bảo vệ một lời dạy lỗi thời, là cách dùng không thoả đáng. Tốt hơn là đọc văn bản như một tư liệu về cách người xưa dạy con, đánh giá từng lời theo nội dung của nó.

Lời khuyên chung cho mọi câu "người xưa dạy" lan truyền trên mạng cũng vậy: không gán câu cho người cụ thể khi không có nguồn chắc chắn. Nhiều câu được gán cho danh nhân thực ra là ca dao, tục ngữ hoặc lời của người vô danh. Ghi "lời xưa", "tục ngữ", "ông bà hay nhắc" là trung thực và đủ.

Những lời dạy trong gia huấn xưa vẫn còn nguyên giá trị

Dạy con từ sớm. Các văn bản gia huấn và ca dao đều nhấn mạnh dạy con từ khi còn nhỏ, khi nếp còn dễ uốn. Khoa học về phát triển trẻ em hôm nay cũng coi những năm đầu đời là giai đoạn hình thành thói quen quan trọng.

Cha mẹ làm gương. Lời răn người lớn phải giữ mình trước khi dạy con xuất hiện ở nhiều gia huấn. Đây là nguyên tắc không hề cũ: trẻ học từ việc người lớn làm nhiều hơn từ lời người lớn nói.

Chăm học, học suốt đời. Đề cao việc học, coi chữ nghĩa và hiểu biết là vốn quý hơn của cải, là tinh thần chung của gia huấn trong vùng văn hoá chữ Hán. Ngày nay ý ấy mở rộng thành học nghề, học kỹ năng, học cả khi đã đi làm.

Cần kiệm, biết lo xa. Lời dặn dè sẻn, không phô trương, để dành phòng lúc khó khăn vẫn hợp với một gia đình hôm nay, miễn hiểu là cần kiệm chứ không keo kiệt.

Hoà thuận anh em, tử tế với láng giềng. Gia huấn xưa rất coi trọng sự hoà thuận trong nhà và tình làng xóm, những thứ một gia đình đô thị ít người thân bên cạnh càng cần.

Giữ chữ tín, nói lời tử tế. Nói thì giữ lời, không nói điều xấu về người khác: lời dạy này đúng ở bất cứ thời nào.

Những lời dạy nên hiểu lại

Đọc gia huấn xưa một cách tôn trọng không có nghĩa là nhận hết. Một số nội dung phản ánh quan niệm của thời ấy mà ngày nay gia đình nên hiểu lại:

  • Phân biệt trai gái. Nhiều lời dạy dành riêng cho con gái về việc nhẫn nhịn, phục tùng nhà chồng, trong khi con trai được dạy học hành, lập thân. Ngày nay con trai và con gái được dạy cùng những giá trị như chăm chỉ, tự lập, tôn trọng người khác.
  • Đề cao sự phục tùng. Con cái phải nghe theo cha mẹ tuyệt đối, vợ phải theo chồng. Tôn trọng người lớn vẫn cần, nhưng trẻ được quyền hỏi vì sao và nói ý kiến của mình một cách lễ phép.
  • Dùng roi để dạy. Quan niệm "thương cho roi cho vọt" xuất hiện trong nhiều lời dạy xưa. Hiểu biết hôm nay cho thấy đòn roi gây tổn thương và không giúp trẻ hiểu điều đúng; nên giữ ý nghiêm khắc, bỏ phần roi vọt.
  • Nhẫn nhịn mọi chuyện. Lời khuyên nhịn để giữ hoà khí vẫn có giá trị trong chuyện nhỏ, nhưng không áp dụng khi có bạo lực, xúc phạm nặng. Khi đó an toàn của con người phải đặt trước.
  • Coi trọng thể diện hơn cảm xúc. Một số lời dạy đặt danh tiếng gia đình lên trên nỗi khổ của từng người. Gia đình hôm nay có thể giữ ý thức về danh dự mà vẫn lắng nghe cảm xúc của con.

Khi nói với con về những điểm này, giữ giọng tôn trọng người xưa: họ sống trong một xã hội khác, với những lo toan khác. Hiểu lại không phải chê bai, mà là chọn lọc để lời dạy đi tiếp được.

Gia đình hôm nay học gì từ truyền thống gia huấn

Không cần viết một bài văn vần, mỗi gia đình vẫn có thể có gia huấn của mình theo cách gọn hơn. Một vài bước gợi ý:

  1. Gom những câu ông bà, cha mẹ hai bên hay dặn. Đây là gia huấn sống của chính nhà mình, có thể quý hơn bất kỳ văn bản cổ nào.
  2. Đọc thêm một hai văn bản gia huấn xưa như tư liệu, kèm ghi chú về bối cảnh. Đọc để hiểu người xưa nghĩ gì, không phải để chép nguyên.
  3. Chọn ra năm đến bảy điều nhà mình muốn giữ, viết bằng lời hôm nay, ngắn gọn.
  4. Ghi bên cạnh mỗi điều một câu ông bà hay nói có cùng ý, để con cháu thấy sợi dây nối giữa các đời.
  5. Nói với con về những điều đã chọn bằng việc làm hằng ngày nhiều hơn bằng giảng giải.
  6. Xem lại sau vài năm, khi con lớn hơn hoặc gia đình có thay đổi. Gia huấn sống là gia huấn được sửa khi cần.

Gia huấn theo cách này không phải là văn bản trang trọng treo trên tường, mà là một bản tóm tắt những gì gia đình coi trọng, đủ ngắn để con cháu nhớ và đủ thật để mọi người cùng giữ.

Đọc gia huấn xưa cùng con thế nào

Với trẻ tiểu học, đọc gia huấn xưa nguyên văn thường quá khó vì từ cổ và câu dài. Cách phù hợp hơn là chọn một vài ý, kể lại bằng lời dễ hiểu, rồi hỏi con: "theo con, bây giờ còn đúng không?". Câu hỏi ấy giúp con tập suy nghĩ thay vì thuộc lòng.

Với con tuổi mới lớn, có thể đọc một đoạn ngắn rồi cùng bàn. Con có thể phản bác những câu về phân biệt trai gái hay sự phục tùng; đó là phản ứng lành mạnh. Bố mẹ có thể đồng ý với con ở chỗ đó, đồng thời chỉ ra những điều vẫn đáng giữ như chăm học, giữ lời, hoà thuận. Một cuộc bàn như vậy dạy con cách nhìn truyền thống vừa trân trọng vừa tỉnh táo.

Đừng biến việc đọc gia huấn thành bài kiểm tra hay bắt con chép phạt. Gia huấn xưa vốn là lời dặn yêu thương của người lớn; dùng nó để trừng phạt là đi ngược với tinh thần ấy.

Nếu con hỏi ai viết Gia huấn ca, hãy trả lời trung thực: người ta truyền rằng của Nguyễn Trãi, nhưng các nhà nghiên cứu còn bàn. Đó cũng là một bài học nhỏ về việc kiểm tra nguồn trước khi tin, điều rất cần trong thời mà câu nói nào cũng có thể được gán cho người nổi tiếng.

Câu hỏi thường gặp

Gia huấn ca có phải do Nguyễn Trãi viết không?

Văn bản này tương truyền là của Nguyễn Trãi, nhưng giới nghiên cứu vẫn còn bàn về tác giả vì một số đặc điểm ngôn ngữ và nội dung. Khi nhắc tới, nên nói là văn bản tương truyền và tránh gán chắc chắn từng câu cho ông.

Gia huấn và gia phong khác nhau thế nào?

Gia huấn là lời dạy, có thể là văn bản hoặc lời nói của người lớn. Gia phong là nề nếp đã thành truyền thống của một nhà, được hình thành qua nhiều đời giữ những lời dạy ấy. Nói gọn, gia huấn là cái được truyền, gia phong là cái còn lại sau khi truyền.

Nhà mình không có gia huấn thành văn thì có sao không?

Không sao. Phần lớn gia đình Việt chỉ có gia huấn bằng lời: những câu ông bà, cha mẹ hay nhắc. Đó vẫn là gia huấn thật. Nếu muốn, có thể chép lại thành một cuốn sổ để con cháu đọc, không cần văn vần hay trang trọng.

Có nên cho trẻ học thuộc gia huấn xưa không?

Không cần học thuộc. Trẻ hiểu và nhớ lâu hơn khi được nghe giải thích bằng lời dễ hiểu và thấy người lớn làm theo. Học thuộc những câu cổ mà không hiểu, lại kèm những quan niệm đã lỗi thời, có thể gây hiểu lầm cho trẻ.

Gia huấn xưa có nhiều lời trọng nam khinh nữ, có nên bỏ hết?

Không cần bỏ hết văn bản. Có thể đọc như tư liệu, giữ những lời dạy về chăm học, giữ lời, hoà thuận, và nói rõ với con rằng phần phân biệt trai gái là quan niệm của thời xưa mà gia đình hôm nay không theo nữa.

Muốn tìm hiểu thêm về gia huấn xưa thì đọc ở đâu?

Có thể tìm các ấn bản văn học trung đại có chú thích của nhà xuất bản uy tín, hoặc sách nghiên cứu về văn hoá gia đình Việt. Nên chọn bản có lời giới thiệu nêu rõ vấn đề văn bản và tác giả, tránh các bản chép trên mạng không ghi nguồn.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138