Kể chuyện cổ tích cho bé theo cách ông bà là kể bằng lời, không cần sách, chậm rãi, có ngừng nghỉ để bé hỏi, và để bé tự thấy điều hay điều dở trong chuyện thay vì người lớn giảng bài học ở cuối. Nhiều thế hệ người Việt lớn lên với Tấm Cám, Cây khế, Sọ Dừa, Thạch Sanh qua giọng bà trong những tối mất điện hay giờ ngủ trưa.
Ngày nay bố mẹ có sách tranh, có truyện đọc sẵn, nhưng cách kể của ông bà vẫn có chỗ đứng riêng. Bài này giúp bố mẹ và ông bà chọn chuyện hợp tuổi bé, xử lý những đoạn đáng sợ trong cổ tích Việt, đặt câu hỏi sau khi kể, và dùng chuyện cổ tích như một cách truyền nếp nhà nhẹ nhàng, không giáo điều.
Vì sao cổ tích là cách ông bà dạy cháu
Trong nhà xưa, ông bà ít khi giảng đạo lý cho cháu bằng những câu dài. Thay vào đó, ông bà kể chuyện. Chuyện người em hiền lành được chim thần trả vàng, người anh tham lam rơi xuống biển. Chuyện cô Tấm chịu khó, hiền lành rồi được hạnh phúc. Chuyện Sọ Dừa xấu xí mà tài giỏi. Mỗi chuyện chứa một lời dạy, nhưng lời dạy ấy nằm trong số phận nhân vật, cháu tự cảm nhận.
Cổ tích cũng là kho chứa những giá trị mà người Việt nhiều đời coi trọng: ở hiền gặp lành, tham thì thâm, thương người, biết ơn, chăm chỉ. Những câu tục ngữ như "ở hiền gặp lành" hay "tham thì thâm" có thể khô khan khi đứng một mình, nhưng trở nên sống động khi gắn với chuyện túi ba gang của người em trong Cây khế.
Cách ông bà kể còn có một điều đặc biệt: mỗi lần kể một khác. Bà thêm chi tiết khi cháu thích, bớt đoạn buồn khi cháu sợ, đổi giọng khi đến đoạn hồi hộp. Câu chuyện thành của riêng bà và cháu. Đó là điều sách in không thay được.
Cuối cùng, giờ kể chuyện là giờ gần gũi. Cháu nằm bên bà, nghe giọng bà, cảm thấy an toàn. Nhiều người lớn sau này không nhớ hết chuyện, nhưng nhớ mãi cảm giác được bà kể chuyện cho nghe.
Chọn chuyện cổ tích theo tuổi bé
Không phải chuyện cổ tích nào cũng hợp với mọi tuổi. Một số chuyện có chi tiết dữ dội, có chuyện dài nhiều đoạn. Bảng dưới gợi ý cách chọn, kèm điều bé có thể tự rút ra.
| Tuổi | Chuyện gợi ý | Điều bé có thể tự thấy |
|---|---|---|
| 3 đến 4 tuổi | Chuyện ngắn về con vật, Ba lưỡi rìu, phần đầu Cây khế (người em chăm cây, chim ăn khế) | Trung thực, chăm chỉ, đối tốt với con vật |
| 5 đến 6 tuổi | Cây khế trọn vẹn, Sọ Dừa, Sự tích cây vú sữa, Cóc kiện trời | Tham thì thâm, không chê người qua vẻ ngoài, thương mẹ |
| 7 đến 8 tuổi | Tấm Cám, Thạch Sanh, Sự tích dưa hấu | Hiền lành mà không yếu, sự gian dối bị lộ, tự lực vượt khó |
| 9 tuổi trở lên | Sự tích trầu cau, Chử Đồng Tử, các chuyện có kết buồn | Tình anh em, vợ chồng, những mất mát và cách người xưa lý giải |
Tuổi chỉ là gợi ý. Có bé năm tuổi đã thích nghe Tấm Cám, có bé tám tuổi vẫn sợ đoạn mẹ con Cám hại Tấm. Bố mẹ và ông bà quan sát phản ứng của bé để chọn, và sẵn sàng dừng một chuyện nếu bé không thoải mái.
Kể những đoạn đáng sợ thế nào
Biết trước đoạn nào nặng. Cổ tích Việt có nhiều đoạn dữ dội: Tấm bị chặt cây cau, Cám bị dội nước sôi trong một số bản, chằn tinh ăn thịt người trong Thạch Sanh. Người kể nên biết trước để chọn cách kể.
Kể nhẹ đi với trẻ nhỏ. Ông bà xưa thường tự làm nhẹ những đoạn này khi kể cho cháu bé: "rồi mẹ con Cám bị trừng phạt, phải bỏ đi xa". Không cần kể chi tiết bạo lực; bé vẫn hiểu kẻ ác phải chịu hậu quả.
Dừng lại khi bé sợ. Nếu bé co người, nắm tay chặt, hỏi dồn "rồi Tấm có chết không", hãy dừng một chút, trấn an "Tấm sẽ sống lại đấy, nghe tiếp nhé". Bé cần biết câu chuyện có kết thúc an toàn.
Không dùng chuyện để doạ. Câu "không ngủ thì chằn tinh đến bắt" từng phổ biến, nhưng làm bé sợ bóng tối và gắn giờ kể chuyện với nỗi sợ. Chuyện cổ tích là để bé thấy điều tốt thắng, không phải để doạ bé nghe lời.
Với bé lớn hơn, nói về đoạn dữ dội. Bé tám chín tuổi có thể hỏi "sao Tấm lại làm thế với Cám". Đây là dịp nói rằng cổ tích phản ánh cách người xưa nghĩ về công bằng, và hôm nay ta có thể nghĩ khác: kẻ làm sai cần bị xử lý, nhưng trả thù không phải cách tốt.
Kể theo cách ông bà: từng bước cho người mới kể
Nhiều bố mẹ ngại kể vì không nhớ chuyện hoặc nghĩ mình kể không hay. Cách kể của ông bà rất đơn giản; vài bước dưới đây giúp ai cũng bắt đầu được.
- Đọc lại chuyện một lần cho nhớ khung chính, rồi gấp sách lại. Không cần thuộc lời, chỉ cần nhớ các nhân vật và diễn biến.
- Bắt đầu bằng câu quen thuộc "ngày xửa ngày xưa". Câu mở đầu giống nhau mỗi lần giúp bé biết giờ kể chuyện đã đến.
- Kể chậm, dùng giọng khác cho từng nhân vật: giọng chim thần trầm, giọng người anh tham lam gấp gáp. Không cần diễn giỏi, bé thích nghe bố mẹ thử.
- Gắn chi tiết với đời sống của bé: "cây khế giống cây khế nhà bà ngoại đấy". Bé dễ hình dung hơn.
- Để bé đoán: "con nghĩ người anh sẽ may túi mấy gang?". Bé được tham gia, chuyện thành của chung.
- Kết thúc bằng câu nhẹ nhàng, không chốt bài học. "Thế là người em sống vui vẻ với cây khế của mình. Hết chuyện." Bài học để bé tự thấy.
- Chấp nhận kể lại nhiều lần. Bé thích nghe một chuyện hàng chục lần, và mỗi lần lại hiểu thêm một chút.
Ví dụ giả định: một ông ngoại ở An Giang kể Cây khế cho cháu sáu tuổi, mỗi lần đổi con chim thành một loài chim cháu thấy ngoài vườn. Cháu nhớ chuyện, nhớ cả tên các loài chim, và mỗi lần thấy cây khế lại hỏi ông "chim có đến ăn không ông".
Hỏi gì sau khi kể để bé tự thấy điều hay
Ông bà xưa ít khi hỏi "chuyện này dạy con điều gì". Câu hỏi ấy biến chuyện thành bài học trên lớp. Những câu hỏi gợi mở hơn giúp bé tự nghĩ:
- "Con thích nhân vật nào nhất? Vì sao?" Bé tự nói ra điều bé quý.
- "Nếu con là người em, con có may túi to hơn không?" Bé đặt mình vào chỗ nhân vật, tự cân nhắc chuyện tham hay không.
- "Sao mọi người lại chê Sọ Dừa?" Mở ra chuyện không đánh giá người qua vẻ ngoài.
- "Con có thấy ai giống cô Tấm, chịu khó mà hiền không?" Nối chuyện với người thật quanh bé.
- "Nếu con kể chuyện này, con có muốn đổi đoạn nào không?" Bé được sáng tạo, và qua đó cho người lớn biết bé nghĩ gì về đúng sai.
- "Ngày xưa bà nghe chuyện này từ ai?" Câu hỏi này gợi ông bà kể về người kể chuyện cho mình, nối chuyện cổ tích với chuyện gia đình.
Không cần hỏi hết, một hai câu là đủ. Nếu bé buồn ngủ hoặc không muốn trả lời, để câu hỏi lại cho lần sau. Giờ kể chuyện vẫn là giờ nghỉ ngơi, không phải giờ kiểm tra.
Chỗ nên hiểu lại trong cổ tích
Cổ tích là sản phẩm của xã hội xưa nên mang theo một số quan niệm mà ngày nay nên đọc cẩn thận. Hình ảnh mẹ ghẻ luôn ác, con riêng luôn khổ có thể làm những bé đang sống trong gia đình có bố dượng, mẹ kế cảm thấy lo lắng. Khi kể cho những bé này, nên nói thêm rằng trong chuyện mẹ kế ác nhưng ngoài đời có nhiều người mẹ kế rất thương con.
Một số chuyện đề cao việc con gái chỉ cần đẹp, hiền là được lấy vua, lấy chồng giàu. Với bé gái lẫn bé trai, có thể gợi thêm: cô Tấm còn chăm chỉ, kiên trì, và không bỏ cuộc dù bị hại nhiều lần. Phẩm chất ấy mới là điều đáng học.
Có những chuyện kết thúc bằng sự trừng phạt rất nặng. Ông bà xưa coi đó là công bằng, "ác giả ác báo". Hôm nay, ta vẫn giữ ý người làm điều xấu phải chịu hậu quả, nhưng với bé lớn hơn nên nói thêm rằng xã hội hiện đại có luật pháp để xử lý, không phải ai cũng tự trả thù.
Hiểu lại không có nghĩa là bỏ những chuyện ấy. Cổ tích Việt là kho văn hoá quý, đáng được kể cho mọi đứa trẻ. Việc của người lớn là kể với sự tỉnh táo, để bé nhận được điều tốt mà không mang theo những định kiến cũ.
Nối chuyện cổ tích với nếp nhà mình
Chuyện cổ tích trở nên gần gũi hơn khi được nối với đời sống trong nhà. Khi cả nhà ăn khế, bà nhắc chuyện Cây khế. Khi hai anh em tranh nhau đồ, bố kể lại chuyện Sự tích trầu cau về tình anh em. Khi bé chê bạn xấu, mẹ hỏi bé có nhớ chuyện Sọ Dừa không.
Cách này giúp lời dạy không cần nói thẳng. Bé tự nối chuyện với việc mình vừa làm, và thường dễ nhận ra điều chưa đúng hơn so với khi bị nhắc nhở trực tiếp.
Ông bà còn có thể kể những chuyện dân gian riêng của quê mình, những chuyện không có trong sách: chuyện cái giếng đầu làng, chuyện cây đa đầu xóm, chuyện về một người hiếu thảo trong vùng. Những chuyện ấy giúp bé biết về quê hương và thấy mình gắn với một nơi chốn.
Nếu ông bà ở xa, có thể nhờ ông bà kể qua điện thoại vào một giờ cố định trong tuần. Giọng ông bà kể chuyện, dù qua điện thoại, vẫn mang hơi ấm mà sách tranh không có, và giữ cho sợi dây giữa ông bà với cháu không đứt.
Câu hỏi thường gặp
Đọc sách tranh cho bé có tốt bằng kể bằng lời không?
Cả hai đều tốt và bổ sung cho nhau. Sách tranh giúp bé làm quen chữ và hình ảnh. Kể bằng lời giúp bé tự tưởng tượng, và người kể dễ điều chỉnh theo phản ứng của bé. Có thể đọc sách vào ban ngày, kể bằng lời trước giờ ngủ.
Bé sợ sau khi nghe Tấm Cám, không dám ngủ một mình thì sao?
Ở bên bé đến khi bé ngủ, trấn an rằng đó chỉ là chuyện và Tấm đã được hạnh phúc. Tạm ngừng kể chuyện ấy một thời gian, chọn những chuyện nhẹ nhàng hơn. Lần sau kể lại thì làm nhẹ đoạn đáng sợ.
Cổ tích có nhiều phép màu, có làm bé tin vào điều không thật không?
Trẻ nhỏ dần phân biệt được chuyện và đời thật khi lớn lên. Phép màu trong cổ tích là cách người xưa thể hiện mong ước người tốt được giúp đỡ. Khi bé hỏi "có Bụt thật không", bố mẹ trả lời rằng đó là nhân vật trong chuyện, còn ngoài đời người tốt được những người xung quanh giúp.
Ông bà kể chuyện khác với sách, có nên sửa lại cho đúng?
Không cần. Truyện cổ tích vốn có nhiều dị bản, mỗi vùng mỗi khác. Cách ông bà kể là một bản riêng của gia đình, có giá trị riêng. Nếu bé thắc mắc vì nghe khác ở trường, giải thích rằng chuyện cổ tích được kể khác nhau ở mỗi nơi.
Bé chỉ muốn nghe chuyện hiện đại, không thích cổ tích thì sao?
Không ép. Có thể kể xen cổ tích với chuyện bé thích, hoặc kể cổ tích bằng cách nối với đồ vật, nơi chốn quen thuộc của bé. Đôi khi bé thích cổ tích hơn khi nghe từ ông bà thay vì bố mẹ.
Mỗi tối nên kể bao lâu?
Khoảng mười đến mười lăm phút là vừa với trẻ nhỏ, đủ cho một chuyện ngắn hoặc một đoạn của chuyện dài. Quan trọng là đều đặn hơn là dài. Một chuyện ngắn mỗi tối tạo nếp tốt hơn một buổi kể dài mỗi tháng.