LoiDay.comLời Dạy
Lời dạy về học hành, thầy trò

Tiên học lễ, hậu học văn hôm nay: chữ lễ con mang từ nhà đến lớp học

Tiên học lễ, hậu học văn không chỉ là chào thầy cô. Chữ lễ ở trường gồm cách con cư xử với bạn, với người làm trong trường và với đồ dùng chung.

Primary pupils queuing at a row of drinking taps in a schoolyard in Nghe An, one child stepping aside to let a smaller child go first, everyone seen from behind

"Tiên học lễ, hậu học văn" là câu Hán Việt nghĩa là trước học lễ nghĩa, sau học chữ nghĩa; hôm nay câu này nên được hiểu rộng hơn chuyện khoanh tay chào thầy cô: chữ lễ ở trường là cách con chờ lượt, mượn và trả đồ của bạn, nói với bác bảo vệ, giữ đồ dùng chung, nhận lỗi khi làm sai, và nó được học ở nhà trước khi mang đến lớp.

Nhiều trường từng treo câu này ở cổng hay trên tường lớp, nên cả mấy thế hệ thuộc lòng. Nhưng thuộc rồi thì dễ coi là khẩu hiệu. Bài này đi vào chỗ cụ thể: chữ lễ của một đứa trẻ trong một ngày ở trường trông ra sao, nhà có thể luyện trước những gì, khi con bị cô nhắc là thiếu lễ thì bố mẹ làm gì, và phần nào của câu nên hiểu lại cho hợp với cách dạy trẻ hôm nay.

Chữ "lễ" trong câu này rộng hơn chào hỏi

Trong cách nghĩ của người xưa chịu ảnh hưởng Nho học, "lễ" không chỉ là lễ phép mà là toàn bộ cách một người cư xử đúng mực với người khác: biết mình đứng ở đâu, biết tôn trọng người trên, nhường nhịn người dưới, giữ lời, biết hổ thẹn khi làm sai. "Văn" là chữ nghĩa, kiến thức, văn chương. Đặt lễ trước văn nghĩa là người xưa coi cách làm người là nền, chữ nghĩa xây trên nền ấy.

Bối cảnh của câu cũng cần nhớ. Trường học ngày xưa đào tạo người để ra làm việc trong một xã hội trọng thứ bậc. Một người giỏi chữ mà kiêu ngạo, vô lễ với cha mẹ, với thầy, với làng, bị coi là hỏng. Vì vậy thầy đồ dạy cách ngồi, cách thưa gửi, cách đứng dậy khi người lớn vào, trước khi dạy những trang sách khó.

Hôm nay, nếu chỉ hiểu lễ là chào thầy cô và khoanh tay thì quá hẹp. Một đứa trẻ chào cô rất ngoan nhưng chen ngang bạn ở vòi nước, giật đồ chơi của bạn nhỏ hơn, nói trống không với cô lao công, thì chưa có chữ lễ trọn vẹn. Chữ lễ thật nằm ở những lúc không có người lớn nào nhìn.

Chữ lễ trong một ngày ở trường không chỉ dành cho thầy cô

Với bạn cùng lớp. Chờ lượt khi xếp hàng, hỏi trước khi mượn bút, trả lại đúng hẹn, không lục cặp bạn, xin lỗi khi va vào bạn, nói cảm ơn khi bạn cho mượn đồ. Đây là phần lễ con dùng nhiều nhất mỗi ngày.

Với người làm trong trường. Bác bảo vệ mở cổng, cô cấp dưỡng chia cơm bán trú, cô lao công lau hành lang. Chào hỏi họ như chào người lớn trong xóm, không bày bừa rồi để người khác dọn, cảm ơn khi được giúp.

Với em nhỏ hơn. Ở sân trường, các em lớp dưới yếu hơn, chậm hơn. Nhường em lượt xích đu, đỡ em khi ngã, không trêu em khóc. Người xưa gọi đó là "nhường dưới", nửa còn lại của "kính trên".

Với đồ dùng chung. Bàn ghế, sách thư viện, bóng của lớp, chậu cây trên hành lang. Không vẽ bậy lên bàn, trả sách thư viện còn nguyên, cất bóng sau giờ chơi. Lễ với của chung là lễ với tất cả mọi người dùng sau mình.

Với giờ giấc. Đến lớp đúng giờ, vào lớp khi trống báo, không để cả lớp chờ mình. Nghe có vẻ là chuyện kỷ luật, nhưng ông bà xưa gọi đó là biết tôn trọng thời gian của người khác.

Với chính lỗi của mình. Làm vỡ lọ hoa của lớp thì tự nhận, nói lời xin lỗi, không đổ cho bạn. Đây là phần khó nhất của chữ lễ, và là phần người lớn dễ dạy sai nhất bằng cách mắng nặng khi con nhận lỗi.

Luyện ở nhà trước để mang đến lớp

Con khó làm ở trường điều chưa từng làm ở nhà. Mấy nếp nhỏ dưới đây là "lớp học lễ" tại nhà, mỗi nhà chọn một hai việc giữ đều:

  1. Mượn đồ của anh chị em, bố mẹ thì hỏi trước, dùng xong trả lại đúng chỗ. Người lớn cũng làm vậy với đồ của con.
  2. Chờ lượt nói trong bữa cơm hay khi cả nhà bàn chuyện. Con muốn nói thì đợi người đang nói dừng, người lớn cũng không cắt ngang con.
  3. Nói cảm ơn và xin lỗi trong nhà, kể cả người lớn với trẻ con. Một ông bố nói "bố xin lỗi, bố quên mua bút cho con" là bài học lễ mạnh hơn mọi lời giảng.
  4. Làm vỡ, làm hỏng thì tự nhận. Khi con nhận lỗi, người lớn giữ giọng bình tĩnh, cùng con dọn và tìm cách sửa, để con không học cách giấu.
  5. Chào người giúp việc nhà, chú giao hàng, bác thu gom rác như chào người lớn. Con thấy bố mẹ làm vậy sẽ mang thói quen ấy đến trường.

Không cần dạy hết cùng lúc. Một việc giữ được ba tháng tốt hơn năm việc nhắc một tuần rồi quên. Chữ lễ hình thành từ lặp lại, không từ một buổi nói chuyện nghiêm.

Mấy tình huống quen ở trường và câu con nói được

Trẻ nhỏ thường biết là phải lễ phép nhưng không biết nói gì cụ thể. Có sẵn vài câu đơn giản giúp con tự tin hơn. Đây chỉ là gợi ý, con cứ nói bằng lời của mình.

Tình huốngChữ lễ ở đây làCon nói được
Vô ý va vào bạn làm rơi đồDừng lại, nhặt giúp, xin lỗi"Mình xin lỗi, để mình nhặt giúp bạn."
Muốn mượn bút của bạnHỏi trước, hẹn trả"Bạn cho mình mượn bút đến hết tiết nhé."
Đến lớp muộn khi cô đang giảngĐứng ở cửa xin phép, không đi thẳng vào"Thưa cô, con xin phép vào lớp ạ."
Làm đổ nước lên bàn của lớpNhận, dọn, báo cô"Thưa cô, con làm đổ nước, con lau ngay ạ."
Bác bảo vệ mở cổng buổi sángChào như người lớn trong nhà"Cháu chào bác ạ."
Bạn bị ngã ở sân trườngHỏi han, gọi người lớn nếu cần"Bạn có đau không, để mình gọi cô."

Có thể tập vài câu này với con bằng cách đóng vai ở nhà, mỗi người một vai, đổi vai cho vui. Đừng biến thành bài kiểm tra; mục đích là để con có sẵn lời khi cần.

Khi con bị cô nhắc là thiếu lễ

Một chiều cô giáo nhắn: hôm nay con cãi lại cô, hay con nói trống không với bạn, hay con không chào bác bảo vệ. Phản ứng tự nhiên của nhiều bố mẹ là xấu hổ rồi mắng con ngay. Nhưng nếu mắng trước khi hỏi, con sẽ học rằng có chuyện thì đừng để bố mẹ biết.

Cách dễ đi hơn là cảm ơn cô đã báo, rồi về hỏi con kể lại chuyện từ đầu. Nghe hết, không ngắt lời. Có khi con sai thật và tự biết; có khi con sai một phần vì đang bực một chuyện khác; có khi chuyện khác với điều cô thấy. Chỉ khi hiểu chuyện, bố mẹ mới nói được điều đúng.

Nếu con sai, cùng con nghĩ cách sửa: hôm sau con xin lỗi cô hay xin lỗi bạn thế nào, bằng câu gì. Để con tự nói lời xin lỗi, bố mẹ không nói thay. Nếu chuyện có phần chưa rõ, bố mẹ có thể trao đổi lại với cô một cách lịch sự, nói con kể thế này, xin cô cho biết thêm.

Điều nên tránh là bênh con mù quáng trước mặt con, hoặc ngược lại đồng loạt cùng cô quở trách khi chưa nghe con. Cả hai đều dạy con sai về chữ lễ: một bên là coi thường người dạy, một bên là coi thường chính tiếng nói của con.

Chỗ nên hiểu lại: lễ không phải là im lặng chịu đựng

Có một cách hiểu lệch về "tiên học lễ" mà nhiều người lớn lên với nó: trẻ con phải nghe lời người lớn tuyệt đối, không được hỏi lại, không được nói khi thấy mình bị đối xử không đúng. Cách hiểu ấy làm trẻ sợ chứ không làm trẻ có lễ, và có khi khiến trẻ im lặng trước những chuyện cần được nói ra.

Lễ đúng nghĩa đi hai chiều. Trò kính thầy, thầy thương trò; con kính cha mẹ, cha mẹ tôn trọng con. Một đứa trẻ lễ phép vẫn có thể giơ tay nói "thưa cô, con chưa hiểu" hay "thưa cô, con nghĩ khác". Một đứa trẻ lễ phép mà bị bạn bắt nạt, bị ai đó làm điều sai với mình, phải được dạy là nói với người lớn tin cậy, và nói ra không phải là hỗn.

Một chỗ nữa: câu này không có nghĩa là có lễ thì không cần học văn. Người xưa đặt lễ trước, nhưng vẫn đòi học trò học chữ đến nơi đến chốn. Hôm nay cũng vậy, lễ là nền để học, không phải lý do để coi nhẹ việc học. Hiểu như thế, câu "tiên học lễ, hậu học văn" vẫn đứng vững mà không đè lên tiếng nói của đứa trẻ.

Chữ lễ con học từ cách bố mẹ cư xử ở cổng trường

Giờ đón con là lúc trẻ quan sát bố mẹ kỹ nhất. Bố dựng xe chắn lối người khác, mẹ chen lên đầu hàng xe, hay nói gắt với bác bảo vệ vì phải chờ, thì mọi lời dặn "con phải lễ phép ở trường" đều mất sức nặng. Ngược lại, thấy bố chào bác bảo vệ, mẹ nhường chỗ dựng xe cho một bà cụ đón cháu, con hiểu chữ lễ là chuyện của người lớn chứ không chỉ của trẻ con.

Ví dụ giả định: một gia đình ở Nghệ An có cô con gái lớp ba. Mỗi chiều mẹ đón con, hai mẹ con đều chào bác bảo vệ, chào cô giáo đứng ở cổng. Một hôm con tự chạy lại đưa giúp bác bảo vệ chai nước bác để quên trên ghế. Không ai dạy con việc ấy; con chỉ làm theo cái nếp mình thấy mỗi ngày.

Cách bố mẹ nói về trường ở nhà cũng là một phần của lễ. Nếu cần góp ý với nhà trường, hãy nói thẳng với đúng người, bằng lời lịch sự, thay vì nói xấu trước mặt con. Con nghe bố mẹ nói về trường lớp, thầy cô, bạn bè bằng giọng tôn trọng, thì chữ lễ đã ở trong nhà trước khi con đặt chân vào lớp.

Câu hỏi thường gặp

Tiên học lễ, hậu học văn nghĩa là gì?

Đây là câu Hán Việt, nghĩa là trước học lễ nghĩa, sau học chữ nghĩa. Lễ ở đây là cách cư xử đúng mực với mọi người, văn là kiến thức. Câu nhắc rằng cách làm người là nền, chữ nghĩa xây trên nền ấy.

Lễ ở trường có phải chỉ là chào thầy cô không?

Không chỉ vậy. Chữ lễ còn là cách con cư xử với bạn cùng lớp, với em nhỏ, với bác bảo vệ, cô cấp dưỡng, với đồ dùng chung và giờ giấc của lớp. Phần lớn chữ lễ nằm ở những lúc không có người lớn nhìn.

Con bị cô báo là vô lễ, bố mẹ nên làm gì trước?

Cảm ơn cô đã báo, rồi về hỏi con kể lại từ đầu và nghe hết trước khi kết luận. Nếu con sai, cùng con nghĩ cách xin lỗi và để con tự nói. Nếu chuyện chưa rõ, trao đổi lại với cô một cách lịch sự.

Dạy con lễ phép có làm con sợ nói ý kiến không?

Nếu dạy lễ là bắt im lặng thì có. Lễ đúng nghĩa đi hai chiều và vẫn cho phép con hỏi lại, nói mình chưa hiểu hay nghĩ khác bằng lời lễ phép. Con cũng cần biết nói ra khi bị đối xử không đúng không phải là hỗn.

Luyện chữ lễ ở nhà bắt đầu từ việc gì?

Bắt đầu từ việc nhỏ và đều: mượn đồ phải hỏi, dùng xong trả lại, chờ lượt nói trong bữa cơm, nói cảm ơn và xin lỗi trong nhà, tự nhận khi làm hỏng. Người lớn làm gương trước thì con dễ theo hơn.

Câu này có còn hợp khi trường học hôm nay khác xưa nhiều?

Phần cốt lõi vẫn hợp: cách cư xử với người khác là nền của việc học. Phần cần hiểu lại là lễ không phải phục tùng, không đè lên tiếng nói của trẻ, và không thay cho việc học kiến thức đến nơi đến chốn.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138