Không được dạy nếp nhà từ nhỏ không có nghĩa là không thể dựng nếp nhà cho con; nhiều người cha người mẹ vững vàng nhất lại là những người đã tự học từng nếp một khi bắt đầu làm cha mẹ. Có người lớn lên khi bố mẹ đi làm ăn xa, ở với họ hàng. Có người sống trong gia đình xáo trộn, bố mẹ ly tán, ít ai dặn dò. Có người ra ở trọ, tự lập từ khi mười lăm tuổi.
Khi có con, họ thường thấy lo: mình không biết dạy con chào hỏi thế nào, mâm cơm nhà mình nên ra sao, mình chưa từng có ai kể chuyện ông bà. Bài này dành cho những bố mẹ ấy: nếp nào nên dựng trước, học ở đâu, chọn lọc lời dạy của ai, và cách nhẹ nhàng với chính mình trên đường làm cha mẹ.
Nỗi lo của người không được dạy nếp nhà
Nhiều người không nhận ra mình thiếu một nếp nhà cho tới khi có con. Lúc con bắt đầu biết nói, câu hỏi đầu tiên hiện ra: dạy con xưng hô với ai thế nào? Lúc con biết ngồi ăn, câu hỏi tiếp theo: nhà mình ăn cơm có mời nhau không? Những việc người khác làm như phản xạ, vì đã thấy từ bé, thì mình phải nghĩ từng chút.
Nỗi lo ấy đôi khi đi kèm cảm giác tự ti. Ở những buổi gặp họ hàng bên vợ hoặc bên chồng, thấy người ta có nề nếp, mình sợ bị đánh giá là "con nhà không được dạy". Có người còn mang theo nỗi buồn của tuổi thơ thiếu vắng, và sợ mình sẽ lặp lại điều đó với con.
Điều cần biết là: nếp nhà là thứ học được, ở bất kỳ tuổi nào. Ông bà xưa cũng không sinh ra đã có nếp; họ học từ cha mẹ, từ làng xóm, từ những va vấp. Người tự học nếp nhà khi đã làm cha mẹ có một lợi thế: họ chọn nếp một cách có ý thức, hiểu vì sao mình giữ điều gì, thay vì làm theo thói quen.
Câu tục ngữ "con nhà tông không giống lông cũng giống cánh" thường được hiểu là con cái giống cha mẹ không tránh được. Nhưng nó không nói rằng một người không thể chọn đi khác cha mẹ mình. Rất nhiều người đã tự dựng một nếp nhà tử tế cho con từ một tuổi thơ không mấy êm ấm.
Những nếp nên dựng trước tiên
Không cần dựng mọi thứ cùng lúc. Một vài nếp nền tảng, giữ đều đặn, đã đủ để con có cảm giác về một gia đình có nề nếp. Những nếp nên bắt đầu:
- Lời chào trong nhà. Chào nhau khi thức dậy, khi ra khỏi nhà, khi về nhà. Đây là nếp "đi thưa về gửi" của ông bà xưa, rất dễ bắt đầu và có tác dụng ngay.
- Một bữa ăn chung mỗi ngày. Dù chỉ là bữa tối, cả nhà ngồi cùng, mời nhau trước khi ăn, không cầm điện thoại. Mâm cơm là nơi nhiều nếp khác được dạy theo.
- Lời cảm ơn và xin lỗi. Bố mẹ nói với nhau và nói với con, kể cả khi con còn rất nhỏ. Con sẽ học lại cách nói ấy.
- Một việc nhà nhỏ cho con. Từ khi con biết đi, cho con cất đồ chơi, mang khăn cho mẹ. "Có làm thì mới có ăn" bắt đầu từ những việc rất nhỏ.
- Giờ giấc ổn định. Giờ ăn, giờ ngủ, giờ tắm đều đặn. Trẻ cảm thấy an toàn khi biết điều gì sẽ đến, và đó là nền của mọi nếp sau này.
- Không đánh, không quát mắng xúc phạm. Nếu tuổi thơ của bạn có đòn roi, đây là nếp quan trọng nhất để chọn khác đi. Nó cần nỗ lực, nhưng con bạn sẽ nhận được thứ bạn từng thiếu.
Chọn hai ba điều trong số này, giữ trong vài tháng cho thành quen, rồi mới thêm. Nếp nhà được dựng bằng sự đều đặn, không bằng số lượng quy tắc.
Học nếp nhà ở đâu khi không có ai trong nhà để hỏi
Người không được dạy nếp nhà từ nhỏ vẫn có nhiều nguồn để học. Mỗi nguồn có điểm mạnh riêng và cần chọn lọc.
| Nguồn | Học được gì | Lưu ý |
|---|---|---|
| Gia đình bên vợ hoặc bên chồng | Cách chào hỏi, mâm cơm, xưng hô, những lời ông bà hay dặn | Hỏi một cách cởi mở, không cần làm theo mọi điều |
| Ông bà, người già trong xóm | Lời dạy xưa, câu chuyện, bối cảnh của những nếp cũ | Người già thường rất vui khi được hỏi |
| Bạn bè có gia đình mà mình quý | Cách họ tổ chức bữa ăn, việc nhà, nói chuyện với con | Quan sát và hỏi, không so sánh con mình với con họ |
| Thầy cô của con | Cách giao tiếp với trẻ, những nếp được dạy ở trường | Có thể hỏi để giữ nếp ở nhà và ở trường cho khớp |
| Sách, tài liệu về nuôi dạy con của nguồn uy tín | Kiến thức về phát triển trẻ, cách kỷ luật không đòn roi | Chọn nguồn đáng tin, không chạy theo mọi lời khuyên trên mạng |
| Ca dao, tục ngữ, truyện cổ tích | Những giá trị chung của người Việt về gia đình | Đọc kèm bối cảnh, chọn lọc phần còn hợp hôm nay |
Không cần học hết ở một nguồn. Lấy mỗi nơi một ít, rồi cùng vợ hoặc chồng chọn ra những gì hợp với gia đình mình. Nếp nhà tự dựng như vậy vẫn là nếp nhà thật, không kém gì nếp truyền từ nhiều đời.
Từng bước dựng nếp nhà cho gia đình nhỏ
Một cách làm từng bước, dành cho vợ chồng có con nhỏ, mà một hoặc cả hai người không có nếp nhà rõ ràng từ bé.
- Ngồi với nhau và nói thật về tuổi thơ của mỗi người. Điều gì mình từng thiếu, điều gì mình muốn con có. Đây là bước khó nhưng quan trọng nhất.
- Liệt kê ba điều muốn con nhớ về gia đình mình khi lớn lên. Ví dụ: "nhà mình không ai quát nhau", "nhà mình ăn tối cùng nhau", "bố mẹ luôn giữ lời".
- Từ ba điều ấy, chọn hai ba việc làm cụ thể hằng ngày, như ăn tối chung, chào nhau, kể chuyện trước giờ ngủ.
- Hỏi bên nội hoặc bên ngoại, người nào có nếp nhà mình quý, một vài lời dạy để đưa vào. Ghi lại cùng tên người dạy.
- Bắt đầu thực hiện, chấp nhận có hôm quên. Nếp cần vài tháng để thành quen.
- Ba tháng một lần, ngồi lại xem điều gì đã thành nếp, điều gì chưa, có cần thêm hay bớt gì.
- Khi con lớn, kể cho con nghe nếp nhà mình được dựng thế nào. Đó cũng là một câu chuyện gia đình đáng kể.
Ví dụ giả định: một cặp vợ chồng ở Đắk Lắk, người chồng lớn lên khi bố mẹ đi làm xa, ở với bác. Anh không nhớ ai dạy mình chào hỏi hay mời cơm. Khi có con, hai vợ chồng chọn ba nếp: chào nhau khi ra vào, ăn tối không điện thoại, và mỗi tối kể một chuyện. Một năm sau, cô con gái ba tuổi tự chạy ra cửa chào bố mỗi chiều. Người chồng kể rằng đó là lúc anh thấy mình đã làm được.
Khi tuổi thơ có những vết thương
Với một số người, không được dạy nếp nhà còn đi kèm những điều nặng hơn: bị đánh, bị bỏ mặc, chứng kiến bố mẹ xung đột. Khi làm cha mẹ, những ký ức ấy có thể trỗi dậy vào những lúc không ngờ, như khi con khóc dai hay khi mình mệt mỏi. Nhiều người giật mình thấy mình vừa quát con bằng đúng câu mà bố mẹ từng quát mình.
Nhận ra điều đó đã là một bước tiến. Khi lỡ lặp lại, hãy dừng lại, xin lỗi con, và cho mình thời gian bình tĩnh. Câu "một điều nhịn chín điều lành" có thể hiểu theo nghĩa này: dừng lại trước khi phản ứng, để không truyền tiếp vết thương cho con.
Nếu những ký ức cũ khiến bạn thường xuyên mất kiểm soát với con, lo âu kéo dài, mất ngủ hay buồn bã nhiều, hãy cân nhắc tìm gặp chuyên gia tâm lý. Đây không phải là yếu đuối, mà là một cách chăm sóc cho cả mình và con. Ông bà xưa không có điều kiện ấy; mình có, thì nên dùng.
Cũng không cần tha thứ ngay cho những người đã làm mình tổn thương, nếu chưa sẵn sàng. Điều quan trọng là không để quá khứ quyết định cách mình làm cha mẹ. Mỗi ngày giữ được một nếp tốt với con là một ngày mình viết lại câu chuyện của gia đình.
Nói với con về gốc gác của mình
Một câu hỏi nhiều bố mẹ ngại: khi con hỏi về ông bà, về tuổi thơ của bố mẹ, nên kể thế nào nếu tuổi thơ ấy không êm đẹp? Không cần giấu hết, cũng không cần kể hết. Với con nhỏ, có thể kể những điều thật mà nhẹ nhàng: "hồi nhỏ bố ở với bác vì ông bà đi làm xa, bác dạy bố trồng rau". Mỗi tuổi thơ đều có ít nhất một người tử tế, một kỷ niệm đáng nhớ để kể.
Khi con lớn hơn và hỏi sâu hơn, bố mẹ kể thêm ở mức con hiểu được, không đổ lỗi, không biến con thành nơi trút nỗi buồn của mình. Con cần biết gốc gác để hiểu mình là ai, nhưng không cần mang gánh nặng của thế hệ trước.
Nếu ông bà hoặc họ hàng bên ấy vẫn còn và quan hệ cho phép, giữ một sợi dây liên lạc vừa phải cũng là món quà cho con: con biết mình có nơi để về, có người để hỏi. Còn nếu quan hệ ấy gây tổn thương, bố mẹ có quyền giữ khoảng cách để bảo vệ con, và giải thích với con bằng lời đơn giản khi con đủ lớn.
Nhẹ nhàng với chính mình
Người tự dựng nếp nhà thường khắt khe với bản thân. Thấy nhà người khác có nề nếp từ lâu, mình sợ mình làm không đủ. Nhưng không có gia đình nào hoàn hảo. Những nhà được gọi là "có gia phong" cũng có lúc cãi nhau, có lúc bỏ bữa chung, có lúc dạy con sai cách.
Con không cần bố mẹ hoàn hảo. Con cần bố mẹ có mặt, giữ lời, và sửa khi sai. Một người cha không được ai dạy chào hỏi mà mỗi ngày vẫn chào con khi đi làm về đang trao cho con nhiều hơn những gì anh từng nhận.
Hãy ghi nhận những bước nhỏ. Lần đầu cả nhà ăn tối cùng nhau trọn một tuần. Lần đầu con tự nói "con cảm ơn". Lần đầu mình xin lỗi con mà không thấy ngượng. Những bước ấy là nếp nhà đang hình thành.
Và nhớ rằng nếp nhà mình dựng hôm nay sẽ trở thành lời dạy của ông bà cho cháu mình mai sau. Một ngày nào đó, có thể con của con bạn sẽ chép vào sổ những câu bạn hay nói. Bạn không được trao một nếp nhà, nhưng bạn có thể là người bắt đầu một nếp nhà.
Câu hỏi thường gặp
Không có ông bà để hỏi thì lấy lời dạy ông bà ở đâu?
Có thể hỏi ông bà bên vợ hoặc chồng, người già trong xóm, hoặc tìm trong ca dao tục ngữ quen thuộc. Những câu như đi thưa về gửi, ăn trông nồi ngồi trông hướng, có làm thì mới có ăn là lời dạy chung của nhiều thế hệ, ai cũng dùng được cho gia đình mình.
Vợ hoặc chồng có nếp nhà rất rõ, mình không có thì có nên theo hết nếp bên kia?
Không cần theo hết. Học hỏi những nếp mình thấy quý, và cùng nhau bàn những nếp mình muốn khác. Nếp nhà của gia đình nhỏ là của cả hai người. Người không có nếp từ bé vẫn có quyền góp ý vào nếp nhà mới.
Mình từng bị đánh khi nhỏ, sợ sẽ đánh con thì làm sao?
Nhận ra nỗi sợ ấy đã là bước quan trọng. Chuẩn bị trước những cách xử lý khi con làm sai như tạm dừng, rời khỏi phòng vài phút, nói chuyện khi đã bình tĩnh. Nếu thấy khó kiềm chế, hãy tìm gặp chuyên gia tâm lý để được hỗ trợ.
Họ hàng chê con mình không có nề nếp thì nên phản ứng thế nào?
Bình tĩnh, cảm ơn nếu lời góp ý có ích, và không cần tranh luận. Con mỗi đứa một tính, nếp nhà cần thời gian. Không nên quay sang trách con trước mặt họ hàng hay so sánh con với anh chị em họ.
Bắt đầu dựng nếp nhà khi con đã lớn có muộn không?
Không muộn. Con lớn có thể tham gia bàn nếp nhà cùng bố mẹ, hiểu lý do và cùng giữ. Cứ nói thẳng với con rằng bố mẹ muốn nhà mình có thêm vài nếp mới. Con lớn thường hợp tác tốt khi được hỏi ý kiến.
Làm sao biết nếp nhà mình dựng có đúng không?
Không có một nếp nhà đúng duy nhất. Nếu nếp nhà giúp mọi người trong nhà tôn trọng nhau, an toàn, gần gũi và biết lo cho nhau, đó là nếp tốt. Nhìn vào cách con cư xử với người khác theo thời gian sẽ cho bạn câu trả lời rõ nhất.