LoiDay.comLời Dạy
Lễ phép, chào hỏi, xưng hô

Nhà có khách: dạy con chào, mời nước và lui ra theo nếp ông bà

Nhà có khách, ông bà dạy cháu chào, mời nước rồi lui ra. Việc vừa sức của trẻ theo tuổi, chuyện trẻ hay làm người lớn ngượng và cách xử lý nhẹ nhàng.

Girl around ten carrying a tray with a teapot toward guests seated on a wooden sofa in a living room in Vinh Long, afternoon light, guests seen from behind

Khi nhà có khách, ông bà thường dạy cháu ba việc: ra chào, mời nước, rồi lui ra để người lớn nói chuyện. Ba việc ngắn gọn ấy chứa cả một quan niệm về lòng hiếu khách: khách bước vào nhà phải được đón, được mời, và được dành cho khoảng yên tĩnh để chủ khách chuyện trò.

Nhưng trẻ con thì không phải lúc nào cũng theo kịch bản. Có đứa trốn vào phòng, có đứa sà vào lục túi quà, có đứa hỏi khách những câu khiến bố mẹ đỏ mặt. Bài này đi từ nếp xưa, giải thích vì sao ông bà coi trọng phép tiếp khách, gợi ý việc vừa sức cho trẻ theo tuổi, cách xử lý những tình huống khó, và phần nào của nếp cũ nên hiểu lại.

Ông bà dạy gì khi nhà có khách

Trong nếp nhà xưa, khách đến là chuyện cả nhà cùng lo. Người lớn ra cổng đón, con cháu được gọi ra chào. Đứa lớn đun nước, pha chè, bưng ra mời; đứa nhỏ đứng khoanh tay chào xong thì được cho ra sân chơi. Không ai bắt trẻ ngồi lại nghe chuyện, và cũng không ai cho phép trẻ chạy nhảy ầm ĩ ngay giữa nhà khi khách đang ngồi.

Đi cùng với ba việc chính là một loạt lời dặn nhỏ mà nhiều người còn nhớ: không lục túi quà khách mang tới, không đứng nhìn khách ăn, không kể chuyện trong nhà cho khách nghe, không chen vào câu chuyện, khách về thì ra chào tiễn. Mỗi lời dặn đều nhằm một điều: khách cảm thấy được tôn trọng và chủ nhà giữ được thể diện.

Ở nhiều vùng quê, cách gia đình tiếp khách còn là cách người làng biết nếp nhà đó ra sao. Khách đi về kể "nhà ấy con cháu ra chào, mời nước tử tế lắm" là lời khen quý. Ngược lại, khách bị bỏ ngồi một mình, trẻ con lục quà ngay trước mặt, thì nhà đó dễ bị nói là thiếu người dạy.

Vì sao phép tiếp khách được coi trọng đến vậy

Khách là cầu nối của gia đình với bên ngoài. Ngày xưa không có nhiều cách liên lạc. Khách đến nhà mang theo tin tức, việc làm ăn, chuyện mai mối. Đón khách chu đáo là giữ mối quan hệ cho cả nhà.

Nhà nghèo thì lấy lễ bù cho của. Không phải nhà nào cũng có mâm cao cỗ đầy để đãi khách. Một ấm chè, một lời mời, một đứa trẻ ra chào lễ phép là cách gia đình bình thường vẫn tiếp khách trọn vẹn.

Trẻ học cách cư xử với người ngoài ngay trong nhà mình. Khách đến nhà là dịp an toàn để trẻ tập chào người lạ, tập mời, tập đáp lời, có bố mẹ ở bên đỡ khi lúng túng.

Khách cần không gian để nói chuyện. Nhiều chuyện người lớn bàn khi đi thăm nhau là chuyện riêng, chuyện làm ăn, chuyện họ hàng. Dạy trẻ lui ra là trả lại cho chủ khách khoảng yên tĩnh ấy.

Thể diện của gia đình hiện ra qua từng đứa con. Khách nhìn cách con cháu cư xử để đánh giá cả nhà. Ông bà muốn con cháu giữ thể diện ấy cho gia đình, và cũng cho chính các cháu khi lớn lên.

Việc vừa sức của trẻ khi nhà có khách, theo từng độ tuổi

Không cần trẻ nào cũng làm đủ mọi việc. Bảng dưới gợi ý những việc trẻ thường làm được ở mỗi độ tuổi; mỗi đứa trẻ có nhịp riêng, không dùng để so trẻ với nhau.

Độ tuổiViệc trẻ có thể làmNgười lớn hỗ trợ
3 đến 5 tuổiRa chào cùng bố mẹ, đưa khách đôi dép đi trong nhà, rồi đi chơiChào cùng con, không ép nếu con còn ngại
6 đến 8 tuổiChào, mời khách ngồi, bưng đĩa hoa quả đã chuẩn bị sẵnBày sẵn đồ, chỉ cho con chỗ đặt
9 đến 12 tuổiRót nước, mời nước bằng hai tay, trò chuyện vài câu khi khách hỏiDặn con những câu khách hay hỏi, cách đáp gọn
Tuổi mới lớnPha trà, dọn chén, tiễn khách ra cổng, chào hỏi khách quenGiao việc rõ, ghi nhận sau khi khách về
Khi khách có con nhỏ đi cùngĐưa bạn nhỏ đi chơi, chia sẻ một số đồ chơiThống nhất trước món nào được cho mượn

Điều đáng nhớ là nếp tiếp khách được truyền qua việc làm. Một đứa trẻ năm tuổi được giao việc đưa dép cho khách sẽ thấy mình là một phần của gia đình đang đón khách, không phải đứa trẻ bị gọi ra để chào cho có.

Những chuyện trẻ hay làm khiến người lớn ngượng và cách xử lý

Lục túi quà khách mang tới. Trẻ nhỏ thấy túi đồ mới là tò mò. Người lớn nhẹ nhàng cầm túi quà, cảm ơn khách rồi nói với con "lát nữa mẹ con mình cùng mở nhé". Về sau, dặn trước con điều này trước khi khách đến.

Hỏi thẳng những câu nhạy cảm. Trẻ có thể hỏi "sao cô béo thế", "sao chú không có tóc". Người lớn xin lỗi khách một câu ngắn, rồi nói với con "mình không bàn về cơ thể người khác con nhé". Không mắng to trước mặt khách, về nhà nói thêm.

Kể chuyện trong nhà. Trẻ hồn nhiên kể "hôm qua bố mẹ cãi nhau". Người lớn cười, chuyển chủ đề, và sau đó dạy con rằng có những chuyện chỉ nói trong nhà.

Đòi khách chơi cùng hoặc quấy khi người lớn nói chuyện. Chuẩn bị trước một góc chơi với vài món con thích, hẹn con khi khách về sẽ chơi cùng con. Trẻ biết có hẹn thì dễ chờ hơn.

Không chịu ra chào. Chào thay con một câu, giải thích nhẹ với khách rằng con đang ngại. Trẻ nhút nhát thường tự ra sau khi đã quan sát khách được một lúc.

Phần nên hiểu lại: không biến con thành tiết mục cho khách xem

Một thói quen khá phổ biến là gọi con ra "biểu diễn" khi có khách: đọc bài thơ, hát một bài, nói vài câu tiếng Anh, kể thành tích ở lớp. Người lớn làm vậy vì tự hào, nhưng nhiều trẻ thấy bị đặt lên sân khấu mà không được hỏi ý. Trẻ không muốn thì bị trách là làm bố mẹ mất mặt với khách, trẻ làm thì bị đem ra so với con nhà khác. Đó là chỗ nếp tiếp khách nên hiểu lại.

Ông bà xưa dạy cháu ra chào rồi lui ra, chứ không dạy cháu ở lại để khách ngắm. Tinh thần ấy thật ra rất hợp với hôm nay: trẻ có mặt để đón khách bằng lễ phép, không phải để chứng minh điều gì. Nếu trẻ tự muốn khoe bức tranh, bài hát, cứ để trẻ chủ động.

Điều thứ hai cần hiểu lại là chuyện bắt trẻ để khách ôm, hôn, bế lên đùi. Lễ phép với khách là chào, mời, đáp lời; tiếp xúc thân thể thì trẻ có quyền từ chối, kể cả với người quen. Người lớn có thể đỡ lời "cháu chào bằng cách khoanh tay thôi ạ" để vừa giữ lễ với khách, vừa giữ ranh giới cho con.

Điều thứ ba là lời bình phẩm về con trước mặt khách. Khoe con quá đà hay chê con để tỏ ra khiêm tốn đều khiến trẻ khó chịu. Nói về con như nói về một người đang có mặt là cách giữ lễ với chính con mình.

Chuẩn bị trước khi khách đến và nói lại sau khi khách về

Phần lớn tình huống khó có thể tránh nếu người lớn dành năm phút chuẩn bị cùng con. Một trình tự đơn giản:

  1. Báo cho con biết ai sắp đến, gọi là gì, có đi cùng bạn nhỏ nào không.
  2. Giao cho con một việc cụ thể vừa sức: mở cửa, đưa dép, mời nước, đưa bạn nhỏ đi chơi.
  3. Dặn trước hai ba điều quan trọng nhất, ví dụ không mở quà khi khách còn ngồi, muốn nói gì thì đặt tay lên vai mẹ.
  4. Chuẩn bị một góc chơi cho con khi người lớn trò chuyện.
  5. Khi khách về, cùng con tiễn khách ra cổng, rồi ngồi lại nói với con một hai điều con đã làm tốt và một điều lần sau làm khác.

Ví dụ giả định: một gia đình ở Gia Lai sắp đón bạn cũ của bố từ Đồng Nai lên chơi. Tối hôm trước, bố kể cho hai con nghe về bác, giao cho chị lớn việc pha trà, cậu em việc đưa dép. Hôm sau, hai đứa làm xong việc của mình rồi tự ra sân. Bác khách về còn nhắn lại hỏi thăm "hai đứa nhỏ nhà mình".

Tiếp khách trong căn hộ nhỏ và khi khách đến bất ngờ

Nếp xưa hình thành trong những ngôi nhà có sân, có hiên, có gian giữa để tiếp khách và chỗ ra sau cho trẻ con chơi. Căn hộ chung cư hôm nay nhiều khi chỉ có một phòng khách liền với bếp, trẻ không có chỗ nào để "lui ra". Lời dặn lui ra vì thế cần được hiểu lại theo không gian: trẻ có thể vào phòng riêng, ra ban công chơi, hoặc ngồi đọc sách ở một góc, miễn là không ở giữa câu chuyện của người lớn.

Khách đến bất ngờ cũng là chuyện thường gặp, nhất là họ hàng ở quê lên chơi không báo trước. Lúc ấy không cần mọi thứ hoàn hảo. Người lớn chỉ cần nói nhanh với con một câu "bác ở quê lên, con ra chào bác rồi con rót giúp mẹ cốc nước nhé". Trẻ quen được giao việc ngắn sẽ phản ứng tự nhiên, không lúng túng.

Một tình huống khác là khách đến đúng lúc trẻ đang học bài hoặc đang chuẩn bị đi ngủ. Ông bà xưa ít gặp chuyện này vì nếp sinh hoạt theo mặt trời. Hôm nay, có thể để con ra chào rồi quay lại việc của mình, không cần ngồi tiếp. Khách hiểu chuyện thường còn khen nhà giữ được giờ giấc cho con. Phép tiếp khách nên phục vụ việc chủ khách quý nhau, không nên làm đảo lộn nếp sinh hoạt của trẻ.

Ví dụ giả định: một gia đình ở Đắk Lắk sống trong căn nhà phố hẹp, phòng khách cũng là chỗ con làm bài. Khi có khách, cả nhà thống nhất con mang sách lên gác học tiếp sau khi chào và mời nước. Khách không bị làm phiền, con cũng không phải bỏ dở bài.

Câu hỏi thường gặp

Khi nhà có khách, trẻ nên làm gì?

Theo nếp ông bà, trẻ ra chào khách, mời nước hoặc làm một việc vừa sức, rồi lui ra để người lớn trò chuyện. Tuỳ tuổi, trẻ có thể đưa dép, mời ngồi, bưng hoa quả, rót nước hoặc tiễn khách ra cổng.

Con lục túi quà của khách thì xử lý thế nào?

Người lớn nhẹ nhàng cầm túi quà, cảm ơn khách rồi hẹn con lát nữa cùng mở. Không mắng to trước mặt khách. Những lần sau, dặn con trước khi khách đến để con biết quà sẽ được mở sau khi khách về.

Có nên bắt con hát, đọc thơ cho khách nghe không?

Không nên bắt nếu con không muốn. Ông bà xưa dạy cháu chào rồi lui ra chứ không dạy cháu ở lại biểu diễn. Nếu con tự muốn khoe, cứ để con chủ động. Ép con biểu diễn dễ khiến con sợ những lần nhà có khách.

Con hỏi khách câu khiếm nhã thì bố mẹ nên nói gì?

Xin lỗi khách một câu ngắn và nói với con rằng mình không bàn về cơ thể hay chuyện riêng của người khác. Sau khi khách về, giải thích thêm cho con vì sao câu hỏi đó làm người khác buồn, không cần dán nhãn con.

Con có phải để khách ôm, hôn không?

Không bắt buộc. Lễ phép với khách là chào, mời, đáp lời; còn tiếp xúc thân thể thì trẻ có quyền từ chối. Bố mẹ có thể đỡ lời để giữ lễ với khách và giữ ranh giới cho con cùng lúc.

Khách có con nhỏ đi cùng, con không chịu cho mượn đồ chơi thì sao?

Nên thống nhất với con từ trước món nào được cho mượn, món nào là đồ riêng cất đi. Khi con biết đồ quý của mình được giữ, con dễ chia sẻ phần còn lại với bạn nhỏ hơn.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138