Nói leo là khi trẻ chen vào câu chuyện của người lớn, nói xen giữa lúc người khác đang nói, hoặc góp lời vào chuyện không dành cho mình. Ông bà xưa dặn rất gọn: người lớn đang nói thì trẻ con đứng chờ, không nói leo, không cướp lời. Lời dặn ấy có lý do của nó, nhưng nếu hiểu cứng thì dễ thành "trẻ con biết gì mà nói", và đứa trẻ lớn lên quen im lặng ngay cả khi cần lên tiếng.
Bài này tách hai việc vẫn hay bị gộp làm một: dạy trẻ chờ lượt nói, và dạy trẻ rằng ý kiến của mình không đáng nghe. Cái thứ nhất là phép lịch sự nên giữ. Cái thứ hai là phần nên hiểu lại. Phần cuối là vài cách cụ thể để con biết chờ mà vẫn chắc chắn mình sẽ được lắng nghe.
Ông bà dạy gì khi nói "trẻ con không được nói leo"
Trong nếp nhà xưa, chuyện người lớn là chuyện làm ăn, chuyện họ hàng, chuyện ruộng vườn, cưới xin. Trẻ con ngồi cạnh được nghe nhưng không được góp lời. Nếu trẻ chen vào, người lớn thường nhắc ngay, có nhà còn cho trẻ ra chỗ khác chơi. Ý chính của lời dạy là tôn trọng người đang nói, không cắt ngang dòng suy nghĩ của họ.
Lời dặn này đi cùng với nếp "ăn có nhai, nói có nghĩ" và câu ca dao quen thuộc khuyên lựa lời mà nói. Một đứa trẻ biết chờ là đứa trẻ có thời gian để nghĩ xem mình định nói gì, nói lúc nào thì hợp. Ở khía cạnh đó, không nói leo chính là bài tập đầu tiên về việc suy nghĩ trước khi mở miệng.
Ở nhiều vùng quê, bữa cơm có khách là lúc lời dặn này được nhắc nhiều nhất. Trẻ được ngồi mâm dưới hoặc ăn trước, người lớn ngồi mâm trên bàn chuyện. Đứa trẻ nào ghé tai mẹ hỏi nhỏ thì được, còn nói to xen vào chuyện người lớn thì bị nhắc. Cách sắp xếp ấy cho thấy ông bà không cấm trẻ nói, mà dạy trẻ chọn đúng lúc, đúng cách để nói.
Cũng cần nói thật: có những gia đình hiểu lời dạy này theo hướng trẻ không có quyền ý kiến. Trẻ hỏi thì bị gạt "người lớn nói chuyện, con biết gì", trẻ góp ý thì bị cho là hỗn. Đó không phải phần ông bà muốn truyền lại, mà là phần lời dạy bị kéo đi quá xa trong bối cảnh xã hội coi trật tự trên dưới là trên hết.
Vì sao xưa coi chuyện nói leo là thất lễ
Nhà đông người, lời người lớn là lời quyết định. Việc nhà, việc đồng, việc họ đều do người lớn bàn và quyết. Trẻ chen vào dễ làm rối cuộc bàn bạc, nhất là khi có khách hoặc người trong họ ngồi cùng.
Khách đến nhà cần được tôn trọng. Khi bố mẹ đang tiếp khách, trẻ nói leo khiến khách thấy câu chuyện bị cắt ngang, chủ nhà mất thể diện. Ông bà nhắc trẻ chờ là để giữ lễ cho cả nhà.
Có chuyện trẻ chưa nên nghe. Nhiều chuyện của người lớn như nợ nần, bệnh tật, mâu thuẫn họ hàng không phù hợp với trẻ. Dạy trẻ không chen vào cũng là cách giữ trẻ khỏi những chuyện quá sức.
Tập kiên nhẫn từ những việc nhỏ. Chờ người lớn nói xong là bài tập kiên nhẫn có sẵn mỗi ngày. Người xưa không có lớp kỹ năng, nên họ dạy qua những tình huống như thế.
Câu nói vội dễ thành câu nói hớ. Người xưa rất sợ lời nói hớ, vì ở làng một câu nói sai có thể thành chuyện bàn tán nhiều năm. Trẻ được tập chờ thì ít nói hớ hơn khi lớn.
Phần nên hiểu lại: chờ lượt khác với không được nói
Hôm nay, trẻ cần học cách trình bày ý kiến, đặt câu hỏi, nói ra khi có chuyện không ổn. Một đứa trẻ quen bị gạt đi mỗi lần lên tiếng có thể không dám nói với người lớn khi bị bắt nạt ở trường hay gặp người lạ có hành vi khó chịu. Vì thế, phần "không nói leo" nên giữ ở mức phép lịch sự khi giao tiếp: chờ người khác nói xong rồi mới nói. Còn quyền được nói thì trẻ vẫn có.
Cũng nên phân biệt nói leo với hỏi han. Trẻ hỏi một từ lạ người lớn vừa dùng không phải là nói leo; trẻ có ý tưởng hay cho chuyến đi của cả nhà cũng không phải nói leo. Nếu người lớn đang bàn chuyện có liên quan đến trẻ, như đổi trường, chuyển nhà, trẻ nên được mời tham gia ở mức hợp tuổi.
Vế cuối cần hiểu lại thuộc về người lớn. Muốn trẻ không cắt lời mình, người lớn cũng không nên cắt lời trẻ. Nhiều đứa trẻ chen ngang vì đã quen rằng nếu chờ thì người lớn sẽ quên mất mình. Khi trẻ tin rằng chờ một chút là sẽ được nghe trọn vẹn, trẻ sẽ chờ.
Khi nào trẻ nên chờ, khi nào được chen vào ngay
Trẻ cần biết rằng có những lúc không phải chờ. Dạy rõ ranh giới này giúp trẻ vừa lễ phép vừa an toàn.
| Tình huống | Trẻ nên làm gì | Người lớn nên làm gì |
|---|---|---|
| Muốn khoe bức tranh, kể chuyện ở trường | Chờ người lớn nói xong, hoặc ra tín hiệu đã thống nhất | Nhận tín hiệu, nói "mẹ nghe con ngay sau câu này" |
| Muốn xin đồ ăn, nước uống | Chờ ngắn, hoặc nói nhỏ "con xin lỗi, con khát ạ" | Đáp nhanh, không trách |
| Có người bị ngã, bị thương | Chen vào ngay, nói rõ chuyện gì | Dừng câu chuyện, xử lý trước |
| Thấy em nhỏ chạy ra đường, thấy lửa, khói | Báo ngay không cần chờ | Cảm ơn con đã báo kịp thời |
| Người lớn bàn chuyện có liên quan đến con | Chờ được mời, hoặc hỏi "con nói ý con được không ạ" | Mời con nói ở mức hợp tuổi |
| Người lớn đang gọi điện thoại | Chờ hoặc viết lời nhắn, ra dấu | Kết thúc cuộc gọi sớm nếu con chờ lâu |
Nói trước những tình huống được chen ngang ngay giúp trẻ khỏi phân vân trong lúc có chuyện gấp. Một đứa trẻ sợ bị mắng vì nói leo mà chần chừ khi em mình đang gặp nguy là điều không gia đình nào muốn.
Dạy con chờ lượt nói theo cách nhiều gia đình đã làm
Chờ lượt là kỹ năng phải tập, không tự có. Một cách làm đơn giản, dùng được từ khoảng bốn tuổi:
- Thống nhất một tín hiệu im lặng: con đặt tay lên vai hoặc cánh tay bố mẹ khi muốn nói mà bố mẹ đang trò chuyện với người khác.
- Khi cảm thấy tay con, người lớn đặt tay mình lên tay con để báo "bố mẹ biết rồi", rồi tìm điểm dừng sớm nhất trong câu chuyện.
- Quay sang con, cảm ơn con đã chờ, và nghe con nói trọn vẹn.
- Tập ở nhà trước bằng cách đóng vai: bố mẹ giả vờ nói chuyện điện thoại, con tập ra tín hiệu và chờ.
- Thời gian chờ nên ngắn với trẻ nhỏ, chỉ vài chục giây; tăng dần khi con lớn. Để con chờ quá lâu, tín hiệu sẽ mất tác dụng.
- Với con lớn hơn, dạy thêm câu mở lời lịch sự: "con xin lỗi đã cắt ngang, con hỏi một chút được không ạ?".
Ví dụ giả định: một gia đình ở Hải Phòng áp dụng cách đặt tay lên vai cho bé năm tuổi hay chen ngang lúc mẹ trò chuyện với hàng xóm. Tuần đầu bé vẫn quên, mẹ chỉ nhẹ nhàng nhắc "con đặt tay nhé". Đến tuần thứ ba, mẹ thấy bé đứng chờ bên cạnh, tay đặt hờ trên tay mẹ, và mẹ nhớ phải quay sang bé thật nhanh.
Chuyện người lớn: phần việc của chính người lớn
Ông bà dặn trẻ không nói leo vào chuyện người lớn, nhưng không phải lúc nào người lớn cũng giữ chuyện của mình ở đúng chỗ. Cãi nhau về tiền bạc ngay trên mâm cơm, bàn chuyện họ hàng xấu tốt trước mặt con, kể lể bệnh tật trong lúc con đang làm bài tập, rồi trách con sao lại xen vào. Trẻ nghe thấy, lo lắng, và hỏi. Cái hỏi ấy không phải nói leo, mà là phản ứng tự nhiên của một đứa trẻ thấy chuyện không yên trong nhà.
Nếu chuyện không dành cho trẻ, người lớn nên bàn ở nơi khác, lúc khác. Nếu trẻ đã lỡ nghe, nên giải thích ngắn gọn bằng lời trẻ hiểu được, đủ để trẻ yên tâm, chẳng hạn "bố mẹ đang bàn chuyện tiền sửa nhà, bố mẹ sẽ lo được, con không cần lo". Gạt trẻ đi bằng câu "chuyện người lớn" khiến trẻ tự tưởng tượng ra điều tệ hơn sự thật.
Nhìn theo cách này, lời dạy "trẻ con không nói leo" hoá ra có hai vế: trẻ tôn trọng lượt nói của người lớn, và người lớn giữ cho trẻ một không gian không phải gánh những chuyện quá sức. Giữ được cả hai vế thì nếp nhà vừa có lễ vừa có tình.
Khi ông bà và bố mẹ nghĩ khác nhau về chuyện trẻ góp lời
Trong nhiều gia đình ba thế hệ, đây là nguồn va chạm âm ỉ. Ông bà quen nếp trẻ con ngồi im khi người lớn bàn chuyện; bố mẹ trẻ thì muốn con mạnh dạn, được hỏi, được nói. Bữa cơm hôm nào cũng có lúc cháu chen một câu, ông nhíu mày, mẹ thì muốn bênh con. Trẻ đứng giữa, không biết nên nói hay nên im.
Cách êm hơn cả là người lớn thống nhất trước với nhau, ở chỗ không có trẻ. Bố mẹ có thể kể với ông bà rằng ở trường cô giáo khuyến khích con phát biểu, và nhờ ông bà giúp con tập nói đúng lúc thay vì không nói. Phần lớn ông bà đồng ý khi thấy mục tiêu không phải là bỏ phép lịch sự, mà là giữ phép lịch sự trong một kiểu nói chuyện mới.
Một thoả thuận đơn giản thường hiệu quả: khi có khách hoặc khi người lớn bàn việc quan trọng, trẻ chờ được mời mới nói; còn trong bữa cơm của cả nhà, trẻ được kể chuyện, được hỏi, miễn là chờ người khác nói xong. Ông bà vẫn có nếp của ông bà, bố mẹ vẫn có điều mình muốn dạy, và trẻ biết rõ luật chơi ở từng lúc, không phải đoán theo nét mặt người lớn.
Câu hỏi thường gặp
Nói leo là gì?
Nói leo là chen vào câu chuyện của người khác khi họ đang nói, hoặc góp lời vào chuyện không dành cho mình. Trong nếp nhà Việt, trẻ nói leo khi người lớn đang trò chuyện thường bị coi là thiếu lễ phép, nhất là khi có khách.
Trẻ mấy tuổi thì biết chờ lượt nói?
Trẻ khoảng bốn năm tuổi bắt đầu tập chờ được trong thời gian ngắn nếu được hướng dẫn và có tín hiệu rõ ràng. Khả năng chờ tăng dần theo tuổi. Với trẻ nhỏ, thời gian chờ chỉ nên vài chục giây để trẻ không nản.
Có nên mắng trẻ khi trẻ chen ngang lúc có khách không?
Không nên mắng trước mặt khách vì trẻ sẽ xấu hổ và khó học được gì. Người lớn có thể nhắc khẽ hoặc dùng tín hiệu đã thống nhất, sau đó nói chuyện riêng với con. Quan trọng là quay lại nghe con khi câu chuyện tạm dừng.
Khi nào trẻ được phép cắt ngang người lớn ngay?
Khi có chuyện an toàn như ai đó bị ngã, bị thương, có lửa, khói, em nhỏ chạy ra đường hoặc có người lạ làm trẻ sợ. Bố mẹ nên nói rõ với con những tình huống này để con không chần chừ vì sợ bị trách nói leo.
Dạy con không nói leo có làm con ngại phát biểu không?
Có thể, nếu người lớn dạy theo kiểu gạt bỏ mọi ý kiến của trẻ. Nếu dạy đúng là chờ lượt rồi nói, đồng thời luôn quay lại lắng nghe con, trẻ sẽ vừa lịch sự vừa tự tin trình bày ý mình.
Người lớn hay cắt lời trẻ thì có sao không?
Trẻ học cách giao tiếp từ cách người lớn đối xử với mình. Nếu người lớn thường cắt lời, trẻ sẽ coi cắt lời là bình thường hoặc nghĩ ý mình không đáng nghe. Để trẻ nói hết câu là cách dạy chờ lượt hiệu quả nhất.