LoiDay.comLời Dạy
Lời dạy về chăm chỉ và việc nhà

Nhà sạch thì mát, bát sạch ngon cơm: nếp giữ nhà gọn mỗi ngày của ông bà

Nhà sạch thì mát, bát sạch ngon cơm: những nếp giữ nhà gọn mỗi ngày của ông bà, vì sao xưa dạy thế, cách giữ trong nhà phố, chung cư và phần nên hiểu lại.

Elderly Vietnamese man sweeping a brick courtyard with a bamboo broom at dawn in Bac Ninh, small grandson holding a dustpan nearby, both seen from behind, misty pale light

"Nhà sạch thì mát, bát sạch ngon cơm" là lời ông bà dạy rằng nhà cửa gọn sạch làm người ở thấy dễ chịu, bát đũa sạch làm bữa cơm ngon hơn. Câu tục ngữ không nói tới dọn dẹp lớn hay tổng vệ sinh, mà nói tới cái sạch thường ngày, được giữ bằng những việc nhỏ lặp lại mỗi sáng, mỗi bữa, mỗi tối.

Nhà ông bà ngày xưa thường đơn sơ: nền đất hay nền gạch, chõng tre, chạn bát, sân phơi. Vậy mà nhiều người lớn tuổi vẫn nhớ nhà bà lúc nào cũng gọn, sân lúc nào cũng sạch. Bài này kể lại những nếp nhỏ đã làm nên cái gọn ấy, vì sao người xưa coi trọng nó, cách giữ trong căn hộ, nhà phố hôm nay, và phần nên hiểu lại để việc giữ nhà không đè lên vai một người.

Cái sạch của nhà xưa đến từ nếp, không đến từ đồ dùng

Nhà quê ngày trước không có máy hút bụi, không có nước lau sàn thơm. Thứ giữ nhà sạch là nếp sinh hoạt. Sáng dậy, việc đầu tiên của người lớn là quét nhà, quét sân. Chăn màn được gấp gọn, chiếu cuộn lại hoặc trải phẳng. Ăn xong, bát được rửa ngay, úp lên chạn cho ráo. Nồi niêu cọ bằng tro bếp, bằng nùi rơm. Chum nước có nắp đậy, gáo để trên nắp.

Những việc ấy không ai coi là "dọn dẹp". Chúng là một phần của ngày, như ăn cơm hay đi ngủ. Vì làm hằng ngày nên mỗi việc chỉ mất vài phút, và nhà không bao giờ bừa tới mức phải dành cả buổi để dọn. Đó là bí mật nhỏ của nhà ông bà: ít đồ, đồ nào chỗ nấy, việc nào làm ngay khi phát sinh.

Câu "nhà sạch thì mát" cũng gắn với khí hậu. Nhà tranh, nhà ngói mùa hè oi, nhà sạch và thoáng thì đỡ ngột, ít ruồi muỗi, ít chuột gián. "Bát sạch ngon cơm" thì vừa nói tới vệ sinh vừa nói tới sự tử tế: dọn bữa cơm trên những chiếc bát sạch là tôn trọng người cùng ăn.

Những nếp nhỏ ông bà giữ mỗi ngày

Quét nhà, quét sân buổi sáng. Việc mở đầu ngày. Quét từ trong ra ngoài, từ góc ra giữa, hốt rác ngay. Nhiều người lớn tuổi đến nay vẫn giữ thói quen này dù đã ở nhà phố.

Gấp chăn màn ngay khi dậy. Giường gọn thì cả phòng trông gọn. Ông bà hay bảo cháu: dậy là gấp chăn, đừng để tới trưa.

Ăn xong rửa bát liền. Bát để qua bữa thì cơm khô bám, khó rửa, lại dễ có gián kiến. Nếp rửa ngay giữ cho bếp luôn trống.

Đồ nào chỗ nấy. Cái kéo treo ở đinh, cái chổi dựng ở góc, cái đèn dầu để trên giá. Ai dùng xong thì trả lại, nên trong nhà ít khi phải đi tìm đồ.

Giặt giũ, phơi nắng đều đặn. Quần áo, chăn chiếu được phơi nắng cho khô và thơm. Ngày nắng to thì đem chiếu, gối ra phơi.

Che đậy đồ ăn, nước uống. Mâm cơm thừa có lồng bàn, chum vại có nắp. Nếp này giữ cho đồ ăn khỏi ruồi và bụi.

Vì sao người xưa coi trọng cái sạch thường ngày

Lý do đầu tiên rất thực tế. Ở nông thôn ngày trước, nhà gần chuồng trại, gần ao, mùa mưa ẩm thấp, ruồi muỗi, chuột gián nhiều. Thức ăn để hở, bát bẩn để qua đêm là mời chúng vào nhà. Người xưa chưa nói bằng ngôn ngữ vệ sinh như bây giờ, nhưng kinh nghiệm cho họ biết nhà sạch thì ít bệnh vặt, đồ ăn để được lâu hơn.

Lý do thứ hai là nhà đông người mà chật. Một gian nhà có khi là chỗ ăn, chỗ ngủ, chỗ tiếp khách và chỗ để nông cụ. Nếu không gọn, không ai có chỗ để làm gì. Cái gọn vì vậy là điều kiện để cả nhà cùng sống được trong một không gian nhỏ, không phải chuyện thẩm mỹ.

Lý do thứ ba nằm ở cách người làng nhìn nhau. Khách bước vào sân, thấy sân quét sạch, chum nước có nắp, bát úp ngay ngắn trên chạn, liền đoán được nếp sống của cả nhà. Người xưa coi cái gọn sạch là dấu hiệu của sự chu đáo và tự trọng. Điều đó có phần đúng, nhưng như phần sau sẽ nói, cũng có lúc nó biến thành áp lực phải sạch để người khác nhìn.

Nếp xưa và cách giữ trong nhà phố, chung cư hôm nay

Nhiều nếp cũ vẫn giữ được, chỉ cần đổi hình thức cho hợp không gian và đồ dùng mới. Bảng dưới đây gợi ý cách chuyển từng nếp.

Nếp nhà xưaCách giữ hôm nayGhi chú
Quét sân buổi sángQuét hoặc hút bụi nhanh lối đi, phòng khách mỗi sáng hoặc mỗi tốiKhông cần cả nhà, chỉ khu hay đi lại
Gấp chăn màn khi dậyMỗi người tự gấp chăn, kéo phẳng ga giường của mìnhTrẻ từ mẫu giáo đã tập được
Rửa bát ngay sau bữaRửa hoặc xếp vào máy rửa bát ngay, không để qua đêmBồn rửa trống trước giờ ngủ
Đồ nào chỗ nấyMỗi món có một chỗ cố định, dùng xong trả lạiDán nhãn hộp cho trẻ nhỏ nếu cần
Phơi chiếu, phơi chănPhơi chăn gối ở ban công hoặc giặt định kỳChung cư nên kiểm quy định phơi đồ
Lồng bàn, nắp chumHộp có nắp, tủ lạnh, rác có nắp đậyĐổ rác hằng ngày, nhất là rác bếp

Điểm chung của các nếp là chúng được làm ngay, không dồn. Đồ dùng hôm nay giúp làm nhanh hơn, nhưng không thay được thói quen. Căn hộ có đủ máy móc mà không ai trả đồ về chỗ vẫn bừa như thường.

Nhịp gọn mỗi ngày cho cả nhà

Thay vì dồn tới cuối tuần mới dọn một lần mệt nhoài, bạn có thể chia việc giữ nhà thành những nhịp ngắn trong ngày, giống cách ông bà làm. Mỗi nhịp chỉ vài phút.

  1. Sáng: mỗi người gấp chăn, kéo phẳng giường của mình trước khi ra khỏi phòng. Người dậy sớm nhất quét nhanh lối đi.
  2. Sau bữa sáng: rửa cốc, bát, lau bàn. Nếu vội, ít nhất ngâm bát vào nước để trưa hay tối rửa nhẹ hơn.
  3. Khi về nhà: giày dép vào kệ, cặp sách vào chỗ, quần áo bẩn vào giỏ. Không có ghế "chất đồ".
  4. Sau bữa tối: rửa bát, lau bếp, đổ rác bếp. Cả nhà chia mỗi người một khâu cho nhanh.
  5. Trước giờ ngủ: mười phút trả đồ về chỗ. Mỗi người nhặt đồ của mình trong phòng khách, bàn ăn, ghế sofa.
  6. Cuối tuần: phần việc lớn hơn như lau sàn, giặt chăn, dọn tủ lạnh, chia theo lượt.

Nhịp này không đòi hỏi nhà phải bóng loáng. Mục tiêu chỉ là sáng ra không vấp phải đồ của hôm qua, và tối về không thấy bồn rửa đầy bát. Đó đúng là cái "mát" mà ông bà nói tới: dễ chịu, không ngột ngạt, không phải nhìn đâu cũng thấy việc.

Phần nên hiểu lại: sạch để sống, không phải để khoe

Có những nhà hiểu câu tục ngữ theo hướng quá khắt khe. Nhà phải sạch bóng mới được, khách đến bất chợt mà thấy bừa là xấu hổ, trẻ con bày đồ chơi ra là bị mắng. Nhà như vậy sạch, nhưng không "mát", vì người ở luôn căng thẳng. Ông bà nói "nhà sạch thì mát" là để người trong nhà dễ chịu, chứ không phải để chiều mắt người ngoài.

Phần nên hiểu lại thứ hai là ai giữ nhà. Ngày xưa, phần lớn việc giữ nhà rơi vào vai người phụ nữ, nhất là người con dâu. Hôm nay, khi cả hai vợ chồng đều đi làm, nếp gọn chỉ bền khi mọi người cùng giữ. Mỗi người tự lo đồ của mình, phần chung thì chia lượt. Một người gánh hết thì sớm muộn cũng mệt và cáu.

Phần thứ ba là với trẻ nhỏ. Trẻ chơi thì bày, đó là chuyện bình thường. Nếp gọn không có nghĩa là cấm bày, mà là bày xong thì cất. Dạy con "chơi xong cất về giỏ" tốt hơn nhiều so với việc cấm con lấy đồ ra.

Dạy con giữ một góc của riêng mình

Trẻ học giữ gọn dễ nhất khi có một góc được giao hẳn cho con. Vài gợi ý để bắt đầu:

  • Cho con một kệ, một ngăn tủ hay một góc bàn là của riêng con, do con sắp xếp.
  • Mỗi loại đồ có một hộp. Với trẻ chưa biết đọc, có thể dán hình vẽ lên hộp thay cho chữ.
  • Mỗi tối dành vài phút để con tự dọn góc của mình. Người lớn có thể dọn góc của người lớn cùng lúc.
  • Không dọn hộ khi con quên. Nhắc con quay lại, giọng nhẹ nhàng.
  • Để con tự quyết cách sắp xếp, miễn là gọn và tìm được đồ. Góc của con có thể không giống ý bố mẹ.
  • Khi con lớn hơn, giao thêm một phần chung như lau bàn ăn hay tưới cây ban công.

Khi có một góc của mình, trẻ hiểu cảm giác "nhà sạch thì mát" từ chính chỗ của con: tìm đồ nhanh, ngồi học thoải mái, bạn đến chơi thấy gọn. Từ góc nhỏ ấy, nếp giữ nhà lan ra cả nhà dễ hơn là bắt đầu bằng lời nhắc chung chung.

Ví dụ giả định: chiếc chổi tre của ông ở Bắc Ninh

Ví dụ giả định: ông Thành ở Bắc Ninh lên ở với gia đình con trai trong một căn hộ chung cư. Ở quê, sáng nào ông cũng dậy quét sân. Lên đây không có sân, mấy tuần đầu ông thấy bứt rứt. Căn hộ thì luôn có chút bừa: giày dép ở cửa, cặp sách trên sofa, bát của bữa tối còn trong bồn đến sáng hôm sau.

Ông không phàn nàn. Ông chỉ nhờ con trai mua một chiếc chổi nhỏ, và sáng nào cũng quét lối từ phòng ngủ ra cửa, xếp giày dép lên kệ. Đứa cháu tám tuổi tò mò đứng xem, rồi xin cầm hót rác. Vài hôm sau, cháu tự xếp giày của mình trước khi ông kịp làm. Ông khen cháu đúng một câu: "Nhà sạch thì mát, cháu thấy chưa?"

Dần dần, bố mẹ cháu cũng đổi một chút: bát tối được rửa trước giờ ngủ, tối nào cả nhà cũng dành vài phút trả đồ về chỗ. Căn hộ không bóng loáng, nhưng buổi sáng không còn cảnh vấp dép, tìm chìa khoá. Ông bảo đó là cái mát ông quen ở quê, giờ mang được lên thành phố.

Câu hỏi thường gặp

"Nhà sạch thì mát, bát sạch ngon cơm" có phải là ca dao không?

Câu này thường được xếp vào tục ngữ, vì nó ngắn, nêu một kinh nghiệm sống. Nó được truyền miệng trong nhiều gia đình, và không gắn với tác giả cụ thể nào. Ý của câu là giữ nhà cửa, bát đũa sạch sẽ thì đời sống dễ chịu hơn.

Nhà đông người, nhà chật thì giữ gọn bằng cách nào?

Nhà càng chật càng cần nếp "đồ nào chỗ nấy" và ít đồ. Mỗi người tự lo đồ của mình, phần chung chia lượt. Dọn ngay khi phát sinh thay vì dồn. Những nhà đông người ngày xưa giữ gọn được chính nhờ nếp này.

Con nhỏ bày đồ chơi khắp nhà có nên mắng không?

Không cần mắng. Trẻ chơi thì bày là bình thường. Nên dạy con chơi xong cất về chỗ, làm cùng con lúc đầu, và có hộp đựng rõ ràng. Mắng vì bày dễ làm con sợ chơi hoặc giấu đồ, không giúp con giữ gọn hơn.

Ai trong nhà nên chịu trách nhiệm giữ nhà gọn?

Mọi thành viên đủ sức. Mỗi người lo phần đồ của mình, phần chung như bếp, phòng khách chia lượt. Nếp gọn bền khi không dồn lên một người. Người lớn tuổi hay ốm yếu thì làm phần nhẹ hoặc chỉ giữ góc của mình.

Có cần lau dọn kỹ mỗi ngày không?

Không cần lau kỹ hằng ngày. Mỗi ngày chỉ cần những việc ngắn như gấp chăn, rửa bát, trả đồ về chỗ, đổ rác. Phần kỹ như lau sàn, giặt chăn có thể để cuối tuần. Nhịp ngắn mỗi ngày giúp phần cuối tuần nhẹ đi nhiều.

Làm sao để nếp gọn không thành áp lực?

Đặt mục tiêu là nhà dễ chịu, không phải nhà hoàn hảo. Chấp nhận những ngày bận nhà bừa hơn. Không so nhà mình với nhà người khác hay ảnh trên mạng. Giữ được vài nếp cốt lõi như rửa bát và trả đồ về chỗ là đã đủ.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138