Khi ông bà dạy cháu một đằng, bố mẹ dạy một nẻo, đứa trẻ không bối rối vì có hai cách dạy, mà vì thấy người lớn mâu thuẫn ngay trước mặt mình. Bà bảo "con trai không được khóc", mẹ bảo "buồn thì cứ khóc". Ông bảo "ăn hết bát mới được đứng dậy", bố bảo "no rồi thì thôi". Trẻ con hiểu được rằng mỗi người có cách nghĩ riêng; điều làm trẻ khó xử là phải chọn phe.
Bài này không bàn chuyện ông bà chiều cháu hay chia việc trông cháu, mà đi vào chỗ khó hơn: những lời dạy về cách sống trái nhau giữa hai thế hệ. Vì sao có khác biệt ấy, lời dạy nào cần thống nhất, lời dạy nào cứ để mỗi người một cách, cách nói chuyện riêng với ông bà, và cách trả lời khi con hỏi "thế con nghe ai".
Vì sao lời dạy của hai thế hệ khác nhau
Ông bà lớn lên trong một hoàn cảnh khác hẳn: nhà đông con, thiếu ăn, ít học hành chính quy, việc nặng nhọc từ nhỏ. Lời dạy của ông bà được rèn qua năm tháng để giúp con cái sống sót và đứng vững trong hoàn cảnh ấy. "Ăn hết bát" vì cơm gạo quý. "Con trai không được khóc" vì đàn ông phải gánh vác, không có chỗ cho yếu lòng. "Người lớn nói thì im" vì trật tự trong nhà là cách giữ gia đình không rối.
Bố mẹ trẻ hôm nay lớn lên trong điều kiện đủ đầy hơn, đọc nhiều tài liệu nuôi dạy con, được nghe về tâm lý trẻ em, về cảm xúc, về bình đẳng giới. Họ muốn con được nói ý kiến, được khóc khi buồn, được ăn theo nhu cầu. Những điều ấy không có nghĩa là bố mẹ coi nhẹ lời ông bà, mà là họ trả lời những câu hỏi của một thời khác.
Có câu tục ngữ "con hư tại mẹ, cháu hư tại bà", cho thấy người xưa đã nhận ra bà có ảnh hưởng lớn tới cháu. Câu ấy thường được dùng để trách, nhưng có thể đọc theo hướng khác: ông bà và bố mẹ cùng chịu trách nhiệm, nên cùng cần ngồi lại với nhau.
Hiểu nguồn gốc của khác biệt giúp bố mẹ bớt phản ứng. Lời dạy của ông bà không phải sai mà là đến từ một nơi khác. Khi bắt đầu từ sự hiểu ấy, cuộc nói chuyện với ông bà nhẹ nhàng hơn nhiều.
Những lời dạy hay vênh nhau và cách nhìn cho công bằng
Bảng dưới gom những chỗ ông bà và bố mẹ hay dạy khác nhau trong các gia đình. Cột cuối gợi ý cách hiểu để tìm điểm chung, không phải để phân xử ai thắng.
| Lời ông bà hay dặn | Điều bố mẹ muốn | Điểm chung có thể giữ |
|---|---|---|
| Ăn hết bát, không được bỏ | Ăn theo sức, không ép | Không lãng phí: lấy vừa đủ, ăn hết phần mình đã lấy |
| Con trai không được khóc | Ai cũng được buồn, được khóc | Biết dừng lại, bình tĩnh rồi nói ra điều mình nghĩ |
| Người lớn nói thì không được cãi | Con được nói ý kiến | Nói ý kiến bằng giọng lễ phép, chờ người lớn nói xong |
| Hư thì phải đánh cho nhớ | Không dùng đòn roi | Làm sai thì phải sửa, có người lớn nghiêm khắc mà bình tĩnh |
| Con gái phải biết nấu nướng, dọn dẹp | Trai gái đều làm việc nhà | Ai cũng biết tự lo cho mình và phụ việc chung |
| Mặc thêm áo kẻo lạnh | Để con tự cảm nhận | Quan tâm sức khoẻ, đồng thời dạy con tự nhận biết |
Nhìn kỹ, đa số khác biệt nằm ở cách làm, không ở giá trị. Ông bà và bố mẹ đều muốn cháu không lãng phí, biết lễ phép, biết sửa lỗi. Tìm ra điểm chung này trước giúp cuộc nói chuyện bắt đầu từ chỗ đồng ý, không phải từ chỗ tranh cãi.
Điều cần thống nhất, điều có thể để linh hoạt
Cần thống nhất: an toàn của trẻ. Chỗ ngồi trên xe, đồ ăn với trẻ có dị ứng, giờ ngủ của trẻ nhỏ, thuốc men. Ở những chuyện này không thể mỗi người một kiểu; nếu bác sĩ đã dặn, cả nhà cùng theo.
Cần thống nhất: không dùng đòn roi và lời lẽ xúc phạm. Nếu bố mẹ đã chọn không đánh con, cần nói rõ với ông bà điều này một cách tôn trọng. Đây là chỗ không nên nhượng bộ, vì nó ảnh hưởng tới sự an toàn và lòng tin của trẻ.
Cần thống nhất: không chê bố mẹ trước mặt cháu, và ngược lại. Câu như "mẹ mày dạy thế là hỏng" hay "bà lẩm cẩm rồi" làm trẻ rối hơn mọi khác biệt. Cả hai phía đều cần giữ.
Có thể linh hoạt: món ăn, giờ xem ti vi khi ở nhà ông bà. Ở nhà ông bà vài ngày, cháu ăn thêm bánh hay thức khuya hơn một chút không làm hỏng nếp nhà. Trẻ hiểu được rằng mỗi nhà có cách riêng.
Có thể linh hoạt: những lời dặn quen miệng. Câu "mặc áo vào kẻo lạnh" hay "ăn thêm miếng nữa" là cách ông bà thể hiện thương yêu. Không cần sửa từng câu; quan trọng là thái độ chung.
Có thể linh hoạt: cách chào hỏi, xưng hô theo vùng. Ông bà dạy cháu khoanh tay chào, bố mẹ dạy vẫy tay: cả hai đều là lễ phép. Để cháu học thêm một cách không có hại gì.
Nói chuyện riêng với ông bà thế nào cho không mất lòng
Phần lớn mâu thuẫn trở nên căng thẳng vì được nói ra không đúng lúc, không đúng người. Các bước sau giúp cuộc nói chuyện giữ được sự tôn trọng.
- Người nói nên là con ruột của ông bà. Chồng nói với bố mẹ chồng, vợ nói với bố mẹ đẻ. Con dâu hay con rể nói thẳng dễ bị hiểu là chê nếp nhà.
- Chọn lúc riêng, không có cháu ở đó, không ngay sau một lần va chạm. Một buổi uống trà, một lần đi chợ cùng là lúc thích hợp.
- Mở đầu bằng lời cảm ơn thật lòng về những gì ông bà đã làm cho cháu. Ông bà cần biết công sức của mình được nhìn thấy.
- Chỉ nêu một hai điều quan trọng nhất, không kể cả danh sách. Ví dụ: "Bố ơi, con nhờ bố đừng đánh cháu khi cháu làm sai, để con và vợ con tự xử lý".
- Giải thích lý do bằng lời đơn giản, không giảng lý thuyết. "Bác sĩ dặn không ép cháu ăn" hay "con đọc thấy trẻ bị đánh hay sợ hãi, con muốn thử cách khác" dễ nghe hơn những thuật ngữ.
- Hỏi ý ông bà và lắng nghe. Ông bà có thể có lý do mà bố mẹ chưa nghĩ tới. Có khi ông bà gợi ý một cách làm hay hơn.
- Chốt lại điều cả hai bên đồng ý, và cảm ơn lần nữa. Nếu chưa đồng ý được, hẹn nói lại sau, không ép phải xong trong một buổi.
Ví dụ giả định: một gia đình ở Gia Lai, bà nội hay nói với cháu trai sáu tuổi "con trai mà khóc là xấu". Người bố nói riêng với mẹ mình rằng cháu dạo này hay giấu chuyện ở trường, anh muốn cháu dám nói ra cả khi buồn. Bà nghe, im lặng một lúc rồi bảo "ngày xưa bà cũng chẳng cho bố khóc, chắc vì thế mà bố ít nói". Từ đó bà đổi câu thành "khóc xong thì kể bà nghe".
Khi con hỏi "thế con nghe ai?"
Đây là câu hỏi mà nhiều đứa trẻ năm sáu tuổi trở lên sẽ hỏi. Câu trả lời không nên là "nghe bố mẹ, đừng nghe bà" vì nó đặt ông bà xuống thấp trước mặt cháu, và cũng không nên là lảng tránh. Cách trả lời tốt thường có ba phần: ghi nhận cả hai, giải thích vì sao khác, và nói điều nhà mình chọn.
Ví dụ, khi con hỏi về việc ăn hết bát: "Bà dặn con ăn hết vì ngày xưa gạo rất quý, bà không muốn bỏ phí hạt nào. Bố mẹ thì muốn con ăn vừa đủ no. Cả bà và bố mẹ đều mong con không lãng phí. Vậy nhà mình lấy vừa đủ phần ăn được, và ăn hết phần mình đã lấy nhé." Con hiểu được ý của bà, không thấy bà sai, và có một cách làm cụ thể.
Với những chuyện bố mẹ không đồng ý với ông bà, như đòn roi, bố mẹ vẫn nói thẳng được mà tôn trọng: "Ngày xưa nhiều nhà dạy con bằng roi, ông bà cũng vậy. Bố mẹ chọn cách nói chuyện. Bố mẹ đã nói với ông bà rồi." Con biết người lớn đã giải quyết với nhau, mình không phải đứng giữa.
Điều nên tránh là bắt con giữ bí mật kiểu "đừng kể với bà là mẹ cho con ăn kem". Những bí mật như vậy dạy con rằng người lớn trong nhà phải giấu nhau, và đặt lên vai con một gánh nặng không cần thiết.
Những dấu hiệu cần dừng lại và nói chuyện nghiêm túc hơn
Phần lớn khác biệt giữa ông bà và bố mẹ là bình thường và giải quyết được bằng trò chuyện. Nhưng có vài tình huống cần cả nhà ngồi lại nghiêm túc, đôi khi cần thêm người thứ ba như một người họ hàng được cả hai bên tin:
- Trẻ bị đánh, bị doạ nạt nhiều lần dù bố mẹ đã nhờ ông bà không làm.
- Trẻ sợ phải ở với ông bà, hay khóc, hay giấu chuyện sau những lần ở cùng.
- Ông bà thường xuyên chê bai bố hoặc mẹ trước mặt cháu, khiến cháu lặp lại những lời ấy.
- Vợ chồng cãi nhau thường xuyên vì chuyện cách dạy của ông bà, ảnh hưởng tới không khí trong nhà.
- Ông bà có dấu hiệu sức khoẻ khiến việc trông cháu không còn an toàn, như hay quên, khó đi lại, mà vẫn muốn tự trông.
Trong những trường hợp này, ưu tiên là sự an toàn và tâm lý của trẻ. Có thể cần thay đổi cách sắp xếp trông cháu, giảm thời gian cháu ở riêng với ông bà, hoặc nhờ thêm người hỗ trợ. Làm vậy không phải là bất hiếu, mà là trách nhiệm của bố mẹ với con và cả với ông bà.
Giữ lời dạy của ông bà ở đúng chỗ
Khác biệt giữa hai thế hệ không có nghĩa là lời ông bà phải bị gạt đi. Rất nhiều lời ông bà dạy cháu vẫn quý: chào hỏi người lớn, biết nhường em, biết ơn người làm ra hạt gạo, giữ lời hứa. Bố mẹ có thể chủ động nhờ ông bà dạy cháu những điều ấy, vì lời của ông bà thường có sức nặng riêng với cháu.
Có thể cho ông bà một vai mà bố mẹ không thay được: kể chuyện ngày xưa, dạy cháu làm những việc tay chân như đan rổ, trồng rau, gói bánh. Khi ông bà có vai rõ ràng và được trân trọng, những va chạm nhỏ về cách dạy sẽ ít đi.
Bố mẹ cũng cần nhớ rằng một ngày nào đó, chính mình sẽ là ông bà. Cách mình nói chuyện với bố mẹ mình hôm nay về việc dạy cháu là bài học mà con mình đang xem. Câu tục ngữ "con nhà tông không giống lông cũng giống cánh" có thể hiểu thêm một nghĩa: cách các thế hệ đối xử với nhau cũng được truyền lại.
Gia đình ba thế hệ là một may mắn, dù đôi khi có va chạm. Trẻ được nhiều người thương, được thấy nhiều cách sống. Việc của người lớn là để những khác biệt trở thành sự phong phú, không phải thành chiến trường mà đứa trẻ phải đứng giữa.
Câu hỏi thường gặp
Con dâu có nên tự nói với mẹ chồng về cách dạy cháu không?
Nếu quan hệ đã thân thiết và mẹ chồng dễ nghe thì có thể. Thường thì để người chồng nói với mẹ mình sẽ nhẹ nhàng hơn, vì lời con ruột ít bị hiểu là chê nếp nhà. Hai vợ chồng nên thống nhất với nhau trước khi ai đó nói với ông bà.
Ông bà nói "bố mẹ mày ngày xưa cũng bị đánh có sao đâu" thì trả lời thế nào?
Có thể ghi nhận rằng ông bà đã nuôi dạy mình nên người, rồi nói nhẹ nhàng rằng mình muốn thử cách khác vì thấy con phản ứng tốt hơn khi được nói chuyện. Tránh tranh luận đúng sai về quá khứ, tập trung vào điều mình mong cho con hôm nay.
Cháu ở với ông bà cả tuần, bố mẹ chỉ gặp cuối tuần thì sao?
Khi ông bà là người chăm chính, cần tôn trọng nếp của ông bà nhiều hơn và chỉ chọn vài điều thật quan trọng để thống nhất, như an toàn và không đánh cháu. Cuối tuần, bố mẹ giữ nếp của mình mà không chê cách ông bà làm trong tuần.
Con lặp lại lời ông bà mà bố mẹ thấy không đúng thì nên sửa ra sao?
Không nói "bà nói sai". Thay vào đó hỏi con hiểu câu ấy thế nào, giải thích vì sao ngày xưa người ta nói vậy, rồi nói nhà mình hiểu thế nào. Ví dụ "con gái phải ở nhà" có thể giải thích là ngày xưa người ta nghĩ vậy, bây giờ con trai con gái đều đi học, đi làm.
Có nên để ông bà và bố mẹ dạy cháu mỗi người một cách không?
Ở những chuyện nhỏ như món ăn, giờ xem ti vi khi ở nhà ông bà thì không sao, trẻ hiểu mỗi nhà một cách. Ở những chuyện lớn như an toàn, đòn roi, lời lẽ xúc phạm, cần thống nhất để trẻ không bị đặt vào thế phải chọn.
Ông bà hai bên nội ngoại dạy cháu khác nhau thì xử lý thế nào?
Cứ để cháu học nếp của từng nhà khi ở đó, miễn không có điều gì gây hại. Tránh so sánh "bà nội dạy hay hơn bà ngoại" trước mặt cháu. Bố mẹ giữ vai trò người thống nhất nếp ở nhà mình và tôn trọng cả hai bên.