LoiDay.comLời Dạy
Lời dạy về tiền bạc, cần kiệm

Tháng Giêng là tháng ăn chơi: ông bà lo Tết vừa sức và nếp tiêu Tết hôm nay

Tháng Giêng là tháng ăn chơi nhưng ông bà lo Tết từ cả năm: đụng lợn, đong nếp, muối dưa. Cách người xưa ăn Tết vừa sức và giữ nếp ấy trong chi tiêu Tết hôm nay.

Three generations of a Vietnamese family wrapping square sticky rice cakes in green leaves on a straw mat in a Quang Tri house, hands and leaves in focus, faces out of frame

"Tháng Giêng là tháng ăn chơi, tháng Hai trồng đậu, trồng khoai, trồng cà" — câu ca dao cho thấy người xưa coi Tết là quãng nghỉ xứng đáng sau một năm làm lụng, nhưng ngay sau đó là mùa làm việc. Tết của ông bà vui, đủ đầy theo sức nhà, và quan trọng hơn cả là được lo từ trước, không phải dồn tiền vào mấy ngày cuối năm.

Hôm nay Tết dễ thành một cuộc chi tiêu lớn: quà biếu, quần áo mới, mâm cỗ, chuyến về quê, mừng tuổi. Nhiều nhà ra Giêng mới thấy hụt. Bài này kể lại cách ông bà lo Tết vừa sức, những nếp cụ thể như đụng lợn, đong nếp, muối dưa hành, phần nào còn đáng giữ, phần nào nên hiểu lại, và cách cả nhà cùng lo Tết theo nếp ấy.

Câu ca dao và nhịp năm của nhà nông

Câu ca dao về tháng Giêng là một phần của bài dài kể việc nhà nông theo từng tháng trong năm. Tháng Giêng ăn chơi, tháng Hai trồng đậu trồng khoai, tháng Ba đi cày, rồi cứ thế đến mùa gặt. Đặt trong nhịp ấy, "ăn chơi" của tháng Giêng không phải sự buông thả mà là quãng nghỉ ngắn giữa hai mùa vụ, khi đồng ruộng chưa cần đến người.

Người xưa hiểu rằng sau Tết là mùa giáp hạt sắp tới, là những tháng làm việc nặng nhọc. Vì thế ăn Tết phải vừa: vui đủ để lấy sức cho năm mới, nhưng không tiêu hết đến nỗi ra Giêng không còn gì để làm vốn, mua giống. Một cái Tết linh đình mà sau đó cả nhà phải ăn độn suốt mùa xuân thì không phải cái Tết ông bà mong.

Hình ảnh Tết đủ đầy quen thuộc nhất có lẽ là câu đối "thịt mỡ, dưa hành, câu đối đỏ; cây nêu, tràng pháo, bánh chưng xanh". Nhìn kỹ thì danh sách ấy khá giản dị: thịt, dưa, bánh, đều là thứ nhà nông tự làm hoặc góp nhau mà có. Cái đủ đầy của Tết xưa nằm ở chỗ ai cũng có phần, chứ không ở chỗ nhiều.

Những nếp lo Tết từ trước của ông bà

Nuôi lợn Tết, đụng lợn cùng hàng xóm. Nhiều nhà nuôi riêng một con lợn từ giữa năm để cuối năm mổ ăn Tết. Nhà ít người thì "đụng lợn": vài nhà góp chung một con, chia thịt theo phần đã góp. Vừa đủ thịt, vừa không lãng phí, lại thêm tình làng xóm.

Đong nếp, để đỗ từ sau vụ gặt. Gặt xong vụ mùa, bà để riêng mấy thúng nếp ngon, mấy bơ đỗ xanh cho Tết. Đến tháng Chạp không phải đi mua với giá cao lúc cả làng cùng cần.

Muối dưa, làm hành, phơi măng tự tay. Những món ăn kèm ngày Tết phần lớn tự làm từ vườn nhà. Chi phí gần như không có, chỉ cần công và cần bắt đầu sớm.

Sắm Tết theo danh sách, không theo không khí chợ. Ông bà biết rõ Tết nhà mình cần những gì: thêm bộ quần áo cho đứa nhỏ nhất, ít giấy đỏ, ít hương, bánh kẹo cho khách. Ra chợ Tết là mua đúng thứ ấy, không mua thêm vì chợ đông vui.

Để dành tiền Tết cả năm. Có bà để riêng một ống tre, mỗi lần bán được buồng chuối, lứa gà thì bỏ vào một ít. Cuối năm chẻ ống ra là có tiền Tết, không phải bớt vào khoản ăn hằng ngày.

Khoản Tết xưa và nay: giữ nếp vừa sức thế nào

Các khoản Tết hôm nay nhiều hơn và đắt hơn, nhưng tinh thần vừa sức vẫn áp được. Số tiền là ví dụ giả định cho một gia đình bốn người.

Khoản TếtNếp xưaGiữ nếp vừa sức hôm nay
Mâm cỗTự làm từ lợn nhà, gà nhà, nếp nhàTự gói bánh, nấu vài món chính; mua thêm thứ không tự làm được
Quần áo mớiMột bộ cho đứa nhỏ nhất hoặc người cần nhấtMỗi người một món cần thật, không nhất thiết cả bộ
Quà biếuGói chè, cân đường, chai rượu tự nấuQuà vừa sức, có ý nghĩa; một món quà tự tay làm có giá trị không kém
Đi lại về quêĐi bộ, đi xe đạp trong làngĐịnh trước chi phí đi lại, đặt sớm nếu có thể, đi chung xe với họ hàng
Tổng chiLo dần từ sau vụ gặtVí dụ giả định: định 12 triệu đồng cho Tết, chia ra để dành mỗi tháng 1 triệu từ đầu năm

Dòng cuối là điểm mấu chốt. Một cái Tết 12 triệu đồng lo dần trong mười hai tháng nhẹ hơn rất nhiều so với một cái Tết 12 triệu đồng dồn hết vào tháng Chạp. Đó chính là ống tre của bà, chỉ đổi hình thức.

Phần nên hiểu lại: Tết không phải dịp để chứng tỏ

Ở nhiều nơi, Tết dần thành dịp để thể hiện: quà biếu phải đắt, mâm cỗ phải nhiều món, con cái về quê phải có xe, có quà lớn. Áp lực ấy làm nhiều gia đình trẻ chi tiêu vượt sức, có khi phải vay để ăn Tết. Bài này không khuyên vay; theo đúng nếp ông bà, Tết nên lo trong khả năng nhà mình đã để dành được.

Ông bà xưa không đánh giá con cháu qua món quà Tết. Điều làm ông bà vui nhất là con cháu về đông đủ, mâm cơm có người ngồi, cả nhà được nghỉ ngơi bên nhau. Nhiều người lớn tuổi còn ngại khi con cái mua quà đắt, vì biết các con đang phải lo nhiều khoản khác.

Cũng nên hiểu lại chữ "ăn chơi" của tháng Giêng. Ngày xưa nhà nông có một tháng nghỉ thật, còn hôm nay phần lớn chỉ có vài ngày, sau đó là đi làm lại ngay. Kéo dài không khí Tết bằng những cuộc tiệc tùng, chi tiêu suốt tháng Giêng là đi ngược nhịp ấy. Vui Tết trọn vẹn trong những ngày nghỉ, rồi quay lại nếp thường, đúng như "tháng Hai trồng đậu, trồng khoai".

Cả nhà cùng lo Tết theo nếp vừa sức

Lo Tết vừa sức không phải việc của riêng người giữ tiền. Khi cả nhà cùng tham gia, Tết vừa nhẹ hơn vừa vui hơn. Một vài bước gợi ý:

  1. Sau Tết năm nay, ngồi lại cùng nhau ghi những khoản đã chi, khoản nào đáng, khoản nào thấy thừa. Đó là danh sách để lo Tết năm sau.
  2. Từ tháng đầu năm, để riêng một khoản nhỏ mỗi tháng cho Tết, giống ống tre của bà.
  3. Đầu tháng Chạp, cả nhà cùng viết danh sách sắm Tết. Mỗi người được nêu một món mình mong, nhưng tổng phải nằm trong khoản đã để dành.
  4. Chọn vài việc cả nhà tự làm thay vì mua: gói bánh, muối dưa, dọn nhà, cắm hoa. Ông bà hướng dẫn, con cháu làm.
  5. Bàn trước với anh chị em về quà biếu bố mẹ, có thể góp chung một món ý nghĩa thay vì mỗi người một món đắt.
  6. Sau mùng Ba hoặc mùng Năm, cả nhà quay lại nếp chi tiêu thường ngày, không kéo dài.

Bước thứ tư là phần giữ hồn Tết nhiều nhất. Gói bánh chưng cùng ông bà, đứa trẻ không chỉ học cách gói mà còn nghe chuyện Tết xưa, hiểu vì sao bánh vuông, vì sao phải luộc cả đêm. Những giờ ấy không tốn bao nhiêu tiền, nhưng là thứ con cháu nhớ lâu nhất.

Kể cho con nghe Tết xưa để con biết quý Tết nay

Trẻ hôm nay lớn lên giữa đủ đầy, Tết với nhiều em chỉ là được nghỉ học, được quà, được đi chơi. Không cần trách các em, nhưng có thể cho các em biết rằng Tết của ông bà ngày xưa khác thế nào. Một miếng thịt mỡ, một bát dưa hành, một bộ quần áo mới mặc cả năm từng là niềm vui lớn của cả một đứa trẻ.

Ví dụ giả định: một gia đình ở Nghệ An mỗi năm dành một buổi tối cuối tháng Chạp để ông kể chuyện Tết hồi nhỏ, chuyện đụng lợn, chuyện cả xóm thức canh nồi bánh. Năm này qua năm khác, câu chuyện thành một phần của Tết nhà ấy. Đứa cháu nghe nhiều lần, lớn lên sẽ tự hiểu vì sao ông bà quý từng thứ nhỏ, và vì sao lo Tết vừa sức mới là cái Tết trọn vẹn.

Kể chuyện không phải để so sánh hay bắt trẻ cảm thấy có lỗi vì được sống đủ đầy. Mục đích là để trẻ biết Tết là thành quả của cả năm làm lụng, của cả nhà góp sức, chứ không tự nhiên mà có. Khi hiểu được điều ấy, trẻ sẽ tự thấy món quà Tết của mình có giá trị hơn, và có khi chính trẻ sẽ là người đề nghị bớt một món đồ chơi để góp vào ống tre Tết năm sau.

Ra Giêng: trở lại nếp thường như tháng Hai trồng đậu

Phần sau của câu ca dao, "tháng Hai trồng đậu, trồng khoai, trồng cà", nhắc rằng Tết qua thì việc lại đến. Với chuyện tiền bạc, đây là lúc nhìn lại cái Tết vừa qua và đặt nền cho năm mới. Những ngày đầu đi làm lại là thời điểm thích hợp để cả nhà ngồi xuống: đã chi bao nhiêu cho Tết, có vượt khoản đã định không, khoản nào thấy đáng, khoản nào thấy phí.

Nếu Tết vừa qua đã phải lấy vào khoản phòng thân của nhà, việc đầu tiên của tháng Giêng là bù lại dần. Ông bà xưa coi thóc giống là thứ không được đụng; khoản phòng thân hôm nay cũng nên được đối xử như thế. Tiếp đó là bắt đầu ngay "ống tre" cho Tết năm sau, dù chỉ một khoản rất nhỏ, để Tết năm sau không lặp lại cảnh dồn chi cuối năm.

Đồ ăn Tết còn thừa cũng là một phần của nếp. Bánh chưng còn thì rán ăn dần, giò chả thì cất ngăn đá, mứt kẹo thì đem biếu bớt cho nhà ít con cháu về. Bà xưa không để thứ gì phí sau Tết. Cuối cùng, trở lại giờ giấc, bữa ăn, chi tiêu thường ngày sau mấy ngày nghỉ là cách giữ đúng nhịp mà câu ca dao vạch ra: vui trọn vẹn rồi quay về làm lụng, để năm sau lại có một cái Tết đủ đầy.

Câu hỏi thường gặp

Tháng Giêng là tháng ăn chơi nghĩa là gì?

Câu ca dao nói tháng Giêng là quãng nghỉ ngơi, vui chơi sau một năm làm lụng, khi đồng ruộng chưa vào vụ. Câu đầy đủ còn kể tiếp việc của tháng Hai, tháng Ba, cho thấy nghỉ ngơi chỉ là một quãng ngắn trong nhịp làm việc cả năm.

Đụng lợn ngày Tết là gì?

Đụng lợn là tục vài gia đình góp chung một con lợn để mổ ăn Tết, chia thịt theo phần đã góp. Tục này phổ biến ở nông thôn miền Bắc ngày trước, giúp nhà ít người vẫn có thịt Tết mà không lãng phí, đồng thời gắn kết hàng xóm.

Lo Tết bao nhiêu tiền là vừa?

Không có con số chung. Vừa sức là trong khoản nhà đã để dành được, không phải vay, không bớt vào chi tiêu cần thiết sau Tết. Cách dễ nhất là để riêng một khoản nhỏ mỗi tháng từ đầu năm, như ống tre tiền Tết của bà.

Quà biếu Tết bố mẹ hai bên nên thế nào cho vừa sức?

Nên bàn trước giữa vợ chồng về mức chung cho hai bên, và có thể bàn với anh chị em để góp chung một món ý nghĩa. Ông bà thường quý sự có mặt và tấm lòng hơn giá trị món quà.

Có nên giữ tục gói bánh chưng ở nhà khi mua sẵn rất tiện?

Nếu có thời gian, gói bánh ở nhà là dịp tốt để các thế hệ làm cùng nhau và để trẻ hiểu Tết. Không cần gói nhiều, vài chiếc cũng đủ. Nếu không thể, mua sẵn cũng không sao, có thể giữ nếp bằng những việc tự làm khác như dọn nhà, cắm hoa.

Câu thịt mỡ dưa hành câu đối đỏ có ý nghĩa gì?

Đây là câu đối Tết quen thuộc, liệt kê những thứ đặc trưng của Tết miền Bắc xưa: thịt mỡ, dưa hành, câu đối đỏ, cây nêu, tràng pháo, bánh chưng xanh. Nó cho thấy cái đủ đầy của Tết xưa khá giản dị, phần lớn là thứ tự làm.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138