LoiDay.comLời Dạy
Hàng xóm, làng nước, cộng đồng

Dạy con biết ơn người làm đường, trồng cây trong xóm: nếp nhớ ơn việc chung

Ăn quả nhớ kẻ trồng cây không chỉ nói về tổ tiên. Trong xóm, "cây" là con ngõ, hàng cây, cái giếng người đi trước để lại. Cách giữ nếp nhớ ơn và dạy con.

Grandfather and granddaughter watering a young shade tree planted along a narrow Hue alley, old trees arching overhead, late afternoon light, both seen from behind

"Ăn quả nhớ kẻ trồng cây" là lời ông bà dạy rằng mọi thứ mình đang hưởng đều có công của ai đó đi trước, và người biết điều thì nhớ đến họ. Câu tục ngữ thường được nhắc cùng "uống nước nhớ nguồn" khi nói về ông bà, tổ tiên. Nhưng trong đời sống xóm làng, "cây" và "quả" gần gũi hơn nhiều: con ngõ được đổ bê tông, hàng cây bóng mát đầu xóm, cái giếng, cái sân chơi đều do người nào đó bỏ công bỏ của làm ra.

Bài này đi theo hướng ấy: nhìn lời dạy từ phía cộng đồng nơi mình ở. Ai là người "trồng cây" trong xóm, vì sao người xưa giữ nếp nhớ ơn họ, nhớ ơn thế nào cho đúng mà không thành nặng nề, và cách để con trẻ biết quý những thứ chung mà mình đang dùng mỗi ngày, rồi đến lượt mình trồng cây cho người sau.

Câu tục ngữ nhìn từ con ngõ

Một đứa trẻ đi học mỗi sáng qua con ngõ sạch, có bóng cây, có đèn đường, sẽ nghĩ những thứ đó tự nhiên mà có. Thật ra con ngõ ấy có thể từng là lối đất lầy, nhờ mấy nhà góp tiền, góp công đổ bê tông. Hàng cây có thể do một ông cụ trong xóm trồng và tưới suốt mấy năm. Đèn đường có thể là đề xuất của ai đó trong một buổi họp tổ dân phố.

Ông bà dùng câu "ăn quả nhớ kẻ trồng cây" để kéo sự chú ý của con cháu về những người vô hình ấy. Quả ở đây là cái tiện lợi, cái đẹp, cái an toàn mà mình đang hưởng. Kẻ trồng cây là người bỏ công ra mà có khi không còn kịp hưởng. Câu tục ngữ không đòi người hưởng phải trả nợ, chỉ đòi một điều: nhớ, và biết rằng mình đang đứng trên công sức của người khác.

Đi cùng với nó, "uống nước nhớ nguồn" nhấn vào cội rễ, nơi bắt đầu. Trong xóm, nguồn là những người đầu tiên đến dựng nhà, khai lối đi, đặt ra những nếp sinh hoạt chung mà nay ai cũng theo. Hai câu bổ sung nhau: một nhìn vào người trồng, một nhìn vào nơi bắt đầu.

Vì sao làng xưa giữ nếp nhớ ơn

Làng Việt xưa có nhiều cách ghi nhớ người có công. Người lập làng được nhắc tên trong những dịp lễ của làng. Người bỏ tiền xây cầu, làm đường, đào giếng thường được ghi tên lên bia đá dựng ở đầu làng hay cạnh công trình. Người dạy chữ cho trẻ con trong làng được cả làng kính trọng suốt đời. Những cách ghi nhớ ấy có lý do rất thực tế.

Thứ nhất, nó khuyến khích người sau tiếp tục làm việc chung. Khi thấy người trước được ghi nhớ, người sau cũng muốn góp phần. Thứ hai, nó giữ cho công trình chung được quý trọng: cái giếng có tên người đào thì ít ai nỡ làm bẩn. Thứ ba, nó dạy trẻ con một cách nhìn: cái gì cũng có gốc, không có gì tự rơi xuống.

Trong nhà, ông bà cũng dạy theo cách ấy. Ăn quả từ cây mít ông cố trồng, bà kể cho cháu nghe năm nào ông cố trồng, trồng lúc nào. Ngồi dưới gốc cây đa đầu làng, ông chỉ cho cháu biết cây ấy có từ đời nào. Nhớ ơn được dạy bằng chuyện kể gắn với vật cụ thể, không bằng bài giảng.

Những người "trồng cây" trong xóm hôm nay

Nếu để ý, xóm nào, toà nhà nào cũng có những người đang trồng cây cho mọi người hưởng quả. Nhiều người trong số họ không được ai biết tên:

  • Người hiến đất, lùi tường mở rộng ngõ. Ở nhiều nơi, con ngõ rộng ra được là nhờ có nhà chịu cắt một phần đất của mình.
  • Người trồng và chăm cây xanh. Thường là một cụ già, một bà nội trợ, sáng nào cũng tưới, mùa nào cũng tỉa.
  • Người làm công việc chung không tên. Tổ trưởng tổ dân phố, thủ quỹ của xóm, người đứng ra gọi thợ sửa máy bơm, người giữ chìa khoá nhà sinh hoạt.
  • Người lao động giữ khu mình ở. Cô công nhân quét đường lúc rạng sáng, anh thu gom rác, bác bảo vệ toà nhà trực đêm.
  • Người đi trước đặt ra nếp chung. Những nhà đầu tiên về ở khu mới, thống nhất giờ yên tĩnh, chỗ để xe, ngày dọn ngõ, mà nay ai cũng theo.
  • Người giữ ký ức của xóm. Cụ già nhớ xóm này hồi xưa ra sao, ai đã làm gì, để con cháu còn biết mà kể lại.

Gọi được tên những người này cho con nghe đã là bước đầu tiên của lời dạy. Đứa trẻ biết hàng cây trước nhà là do ông Sáu trồng sẽ nhìn hàng cây khác hẳn.

Nhớ ơn bằng việc làm, không chỉ bằng lời

Biết tên và chào hỏi. Cách đơn giản nhất để ghi nhận người làm việc chung là biết tên họ và chào hỏi tử tế. Với cô lao công hay bác bảo vệ, một lời chào đều đặn và một câu cảm ơn có ý nghĩa hơn nhiều người nghĩ.

Giữ gìn cái họ để lại. Nhớ ơn người trồng cây thì đừng bẻ cành, đừng đóng đinh treo biển lên thân cây. Nhớ ơn người làm ngõ thì đừng đổ nước thải ra ngõ. Giữ gìn là cách ghi nhận thiết thực nhất.

Kể lại cho người sau. Những câu chuyện về người có công nếu không ai kể sẽ mất cùng thế hệ chứng kiến. Kể cho con, cho người mới đến xóm nghe là giữ cho công sức ấy không bị quên.

Góp tiếp phần mình. Người được hưởng quả tốt nhất nên trồng thêm một cây. Nhận làm một việc chung trong năm, góp một phần vào quỹ của xóm, cũng là cách trả ơn người đi trước.

Cảm ơn khi người ta còn đó. Nhiều xóm chỉ nhắc công người làm việc chung khi họ đã chuyển đi hay đã mất. Một buổi họp cuối năm dành vài phút cảm ơn đích danh người trồng cây, người làm thủ quỹ, có ý nghĩa với họ hơn mọi lời nhắc muộn.

Phần nên hiểu lại: nhớ ơn không phải mang nợ

Có lúc lời dạy nhớ ơn bị dùng lệch. Người từng có công với xóm lấy đó làm lý do để đòi được ưu tiên, được nghe theo trong mọi chuyện. Hoặc trong nhà, người lớn nhắc mãi "nhà này nhờ có ông mới có ngõ đi" để buộc người khác phải nhịn. Khi ấy, nhớ ơn biến thành món nợ không bao giờ trả hết, và người được nhắc sinh ra khó chịu thay vì biết ơn.

Ông bà dạy nhớ ơn để người hưởng biết quý, không phải để người có công giữ quyền. Người trồng cây thật lòng thường không đòi ai nhớ. Phần nhớ là việc tự nguyện của người hưởng. Vì vậy khi dạy con, bạn nên nhấn vào niềm trân trọng chứ không vào nghĩa vụ phải đền đáp.

Một chỗ nữa nên hiểu rộng ra: nhớ ơn không chỉ dành cho người lớn tuổi hay người có tiếng tăm. Cô công nhân vệ sinh trẻ tuổi, cậu thanh niên tình nguyện dọn rác sau lũ, đứa trẻ nhà bên nhặt được ví mang trả, đều là người trồng cây theo cách của họ. Dạy con nhìn thấy những người ấy là dạy con một sự công bằng mà ông bà xưa luôn ngầm muốn.

Đến lượt mình trồng cây cho người sau

Lời dạy ăn quả nhớ kẻ trồng cây có một vế không nói ra nhưng người xưa ai cũng hiểu: người hôm nay hưởng quả thì ngày mai phải là người trồng. Ông cố trồng cây mít, ông nội hưởng quả và trồng cây vải, đến đời cháu lại hưởng vải và trồng thêm cây khác. Nếp ấy giữ cho vườn nhà không bao giờ trống.

Trong xóm cũng vậy. Một thế hệ đổ bê tông con ngõ, thế hệ sau giữ cho ngõ khỏi hỏng, thế hệ sau nữa trồng thêm cây, lắp thêm đèn. Khi một thế hệ chỉ hưởng mà không trồng, xóm bắt đầu xuống cấp từ từ: cây già không ai trồng lại, quỹ chung cạn dần, những người đứng ra lo việc chung già đi mà không có ai thay.

Mỗi gia đình có thể tự hỏi: nhà mình đã trồng cây gì cho xóm? Không cần lớn. Một chậu hoa đặt ở đầu cầu thang và có người tưới, một năm nhận làm thủ quỹ, một lần đứng ra kêu gọi sửa cái máy bơm hỏng, một buổi dạy bọn trẻ trong xóm đọc sách vào dịp hè. Những việc ấy chính là "trồng cây" theo nghĩa của ông bà. Và khi con cháu thấy bố mẹ mình làm, chúng sẽ hiểu lời dạy theo chiều đầy đủ nhất: biết ơn người trước và để lại gì đó cho người sau.

Dạy con biết ơn người làm việc chung

Lòng biết ơn với người trong xóm không thể dạy một lần là xong. Nó được bồi dần qua những việc nhỏ, lặp đi lặp lại, gắn với nơi con sống.

  1. Dắt con đi một vòng quanh xóm, chỉ cho con những thứ chung: hàng cây, sân chơi, đèn đường, và kể con nghe ai đã làm ra chúng nếu bạn biết.
  2. Dạy con chào và cảm ơn những người làm công việc giữ khu mình ở: cô lao công, bác bảo vệ, anh thu gom rác. Người lớn làm trước để con làm theo.
  3. Cho con tham gia một việc chung vừa sức: tưới cây cùng ông cụ trồng cây, nhặt rác trong ngày dọn ngõ, giúp mang ghế trong buổi họp xóm.
  4. Khi con dùng đồ chơi ở sân chung, dạy con giữ gìn để bạn sau còn chơi, đó cũng là nghĩ cho người đến sau.
  5. Cùng con trồng một cây trong ngõ hoặc trên ban công nhìn ra lối đi chung, để con hiểu cảm giác trồng cây cho người khác hưởng.

Ví dụ giả định: trong một kiệt nhỏ ở Huế, ông nội dẫn cháu ra tưới hàng cây mà chính ông trồng từ ba mươi năm trước. Cháu hỏi sao ông không trồng trong vườn nhà mình. Ông bảo cây trong kiệt thì cả kiệt được bóng mát. Mấy năm sau, đứa cháu đi học về hay đứng lại nhổ cỏ quanh gốc mà không ai bảo.

Câu hỏi thường gặp

Ăn quả nhớ kẻ trồng cây nghĩa là gì?

Tục ngữ dạy rằng khi hưởng thành quả gì thì nên nhớ đến người đã bỏ công làm ra nó. Câu thường được dùng khi nói về tổ tiên, cha mẹ, thầy cô, nhưng cũng đúng với những người làm việc chung trong xóm như người làm đường, trồng cây, giữ ngõ.

Ăn quả nhớ kẻ trồng cây và uống nước nhớ nguồn khác nhau thế nào?

Hai câu cùng nói về lòng biết ơn. Ăn quả nhớ kẻ trồng cây nhấn vào người đã bỏ công làm ra thứ mình hưởng. Uống nước nhớ nguồn nhấn vào cội nguồn, nơi bắt đầu. Trong đời sống, hai câu thường được dùng thay nhau.

Dạy trẻ biết ơn người lao công, bảo vệ thế nào?

Người lớn chào hỏi và cảm ơn họ trước mặt con, gọi họ bằng tên nếu biết. Giải thích ngắn cho con công việc của họ giúp khu mình sạch, an toàn thế nào. Dạy con giữ gìn chỗ chung để giảm bớt việc cho họ, đó cũng là biết ơn.

Người có công với xóm đòi được ưu tiên thì có phải nghe theo không?

Nhớ ơn là việc tự nguyện của người hưởng, không phải quyền của người có công. Bạn có thể tôn trọng, cảm ơn họ, nhưng các việc chung của xóm vẫn nên bàn bạc công bằng giữa mọi nhà theo quy ước chung.

Làm sao để con hiểu những thứ chung không tự nhiên mà có?

Gắn câu chuyện với vật cụ thể con thấy hằng ngày: hàng cây này ai trồng, con ngõ này ai góp làm. Cho con tham gia một việc chung như tưới cây, dọn ngõ để con tự cảm nhận công sức bỏ ra. Trẻ quý hơn những gì mình từng góp tay vào.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138