LoiDay.comLời Dạy
Lễ phép, chào hỏi, xưng hô

Đi thưa về gửi: giữ nếp báo người nhà khi ra vào trong gia đình hôm nay

Đi thưa về gửi là nếp ông bà dạy từ thời nhà đông người: vì sao xưa coi trọng, phần nào còn nguyên giá trị và cách giữ nếp ấy trong nhà bận rộn hôm nay.

Teenage boy putting on sneakers at the doorway of a narrow Hanoi tube house, turning toward his grandmother sitting on a wooden bench inside, seen from behind, early morning light

"Đi thưa về gửi" là nếp nhà dặn con cháu trước khi ra khỏi cửa thì thưa với người lớn mình đi đâu, về đến nhà thì chào và báo mình đã về. Câu này ngắn tới mức nhiều nhà không còn nhắc thành lời, nhưng nếu để ý, phần lớn gia đình vẫn đang giữ nó theo cách khác: một tiếng "con đi học nhé", một tin nhắn "mẹ ơi con tới nơi rồi", một câu "bà ơi cháu về".

Bài này đi từ chính nếp ấy: ông bà xưa dạy gì, vì sao hồi đó coi trọng đến vậy, phần nào còn nguyên giá trị khi cả nhà mỗi người một giờ đi về, phần nào nên hiểu lại cho hợp với con lớn, và cách giữ nếp bằng việc người lớn làm trước chứ không bằng một bài giảng mỗi tối.

Đi thưa về gửi nghĩa là gì trong nếp nhà xưa

Hiểu theo lời ông bà hay nhắc, "thưa" là nói cho người trên biết trước khi đi: đi đâu, làm gì, chừng nào về. "Gửi" ở đây mang nghĩa trình lại, báo lại khi về tới nhà. Hai chữ đi cặp với nhau thành một vòng khép kín: người ở nhà biết con cháu rời đi lúc nào và biết chắc con cháu đã về. Không có vế sau, vế trước chỉ là thông báo; có đủ hai vế mới thành nếp.

Trong nhiều nhà ở làng quê Bắc Bộ trước đây, đứa trẻ ra ngõ chơi cũng phải ghé qua hiên thưa với bà, người con trai đi chợ huyện cũng thưa với cha mẹ. Không ai coi đó là thủ tục nặng nề, vì nó gắn liền với một cử chỉ rất nhỏ: đứng lại một nhịp ở cửa, quay vào trong, nói một câu. Người lớn đáp lại cũng ngắn, có khi chỉ là "ừ, đi đi, nhớ về sớm" hay một lời dặn mang thêm cái nón.

Điều đáng chú ý là nếp này không chỉ dành cho trẻ con. Người đã có gia đình riêng mà còn ở chung với cha mẹ vẫn thưa trước khi đi xa, nàng dâu mới về nhà chồng được dặn đi đâu cũng thưa với mẹ chồng. Vì thế, đi thưa về gửi vừa là phép lễ với người trên, vừa là cách một gia đình nhiều thế hệ giữ được nhịp sống chung dưới một mái nhà.

Vì sao ông bà đặt nặng chuyện thưa gửi

Làng xưa không có cách nào khác để biết tin nhau. Không điện thoại, không đồng hồ trên tay, đường sá tối và xa. Người ở nhà chỉ biết con mình ở đâu qua câu thưa trước lúc đi. Nếu tối mịt chưa thấy về, câu thưa ấy là manh mối duy nhất để biết nên chạy sang nhà ai, ra bến nào mà hỏi.

Nhà đông người, việc chia theo từng buổi. Một nhà ba thế hệ, năm bảy đứa con, việc đồng áng chia từ sáng sớm. Ai vắng mặt mà không báo thì phần việc của người đó bỏ trống, bữa cơm phải đợi hoặc phải để phần. Thưa gửi giúp cả nhà xếp việc và xếp mâm.

Tôn ti trong nhà được giữ qua những lời nhỏ. Xã hội xưa coi trọng trật tự trên dưới. Việc người trẻ báo cho người già biết mình đi đâu là cách thừa nhận người già vẫn là người giữ nhà, vẫn có tiếng nói trong việc của con cháu.

Giữ con cháu trong tầm mắt của cả xóm. Ở làng, ai cũng biết ai. Khi trẻ thưa với bà là sang nhà bác Tư, bà có thể nhờ người đi ngang ghé nhìn. Nếp này nối trẻ với một mạng lưới trông chừng rộng hơn cái sân nhà mình.

Tập cho trẻ biết nghĩ tới người ở nhà. Câu thưa buộc đứa trẻ dừng lại một nhịp và tự hỏi: mình đi đâu, bao giờ về. Đó là bài tập đầu tiên về chuyện mỗi bước chân của mình có người khác đang lo, một ý thức mà người lớn mong con mang theo suốt đời.

Phần còn nguyên giá trị khi cả nhà mỗi người một giờ

Nhà hôm nay nhỏ hơn, ít người hơn, nhưng lịch của mỗi người lại rối hơn xưa. Bố đi ca sớm, mẹ tan làm muộn, con học thêm ba buổi một tuần, ông bà đi tập dưỡng sinh ở công viên. Trong cái nhịp lệch nhau ấy, cái lõi của đi thưa về gửi, tức là để người thân biết mình đi đâu và biết mình đã về an toàn, còn quan trọng hơn trước. Một gia đình không ai biết ai đang ở đâu là gia đình dễ hoảng khi có chuyện.

Giá trị thứ hai là sự tôn trọng. Báo trước khi đi không phải để xin phép, mà để người ở nhà khỏi phải đoán. Đứa trẻ quen nói "con sang nhà bạn Lan, sáu giờ con về" lớn lên sẽ dễ nói với vợ chồng, đồng nghiệp "anh về muộn khoảng một tiếng". Đó là cùng một thói quen, chỉ đổi đối tượng.

Giá trị thứ ba ít ai để ý: khoảnh khắc thưa gửi là một trong số ít lần trong ngày mà các thế hệ nhìn mặt nhau. Một câu "bà ơi cháu về" kéo theo một câu hỏi "hôm nay có mệt không", một ánh mắt, một cái vỗ vai. Với người già ở nhà một mình cả ngày, đó có khi là phần trò chuyện chính của họ.

Phần nên hiểu lại: thưa gửi không có nghĩa là xin phép mọi việc

Ở một số nhà, đi thưa về gửi bị kéo thành đi đâu cũng phải được duyệt, về muộn mười phút là bị tra hỏi. Với trẻ nhỏ thì bố mẹ quyết là đúng, nhưng với con tuổi mười lăm, mười bảy, cách làm ấy thường đẩy con tới chỗ nói cho xong hoặc nói dối cho êm. Nếp nhà khi ấy vẫn còn hình thức mà mất đi cái lõi là sự tin cậy.

Một cách hiểu lại hợp lý hơn là tách hai việc. Báo cho người nhà biết mình đi đâu và mấy giờ về là việc ai cũng làm, kể cả người lớn. Còn việc nào cần hỏi ý trước thì cả nhà thoả thuận rõ theo tuổi: đi qua đêm, đi xa, đi với người lạ. Nói rõ ranh giới từ đầu đỡ được rất nhiều trận cãi nhau sau này.

Vế thứ hai cần hiểu lại là chiều của nếp này. Xưa chỉ có người dưới thưa với người trên. Hôm nay, khi bố mẹ đi công tác mà không nói với con, ông bà đi khám bệnh mà giấu con cháu cho khỏi lo, thì chính người lớn đang làm ngược điều mình dạy. Một gia đình mà người lớn cũng báo cho trẻ "mẹ đi họp, tám giờ mẹ về" là gia đình mà nếp thưa gửi tự sống, không cần nhắc.

Thưa gửi trong nhà hôm nay: từ câu nói ở cửa đến tin nhắn

Hình thức có thể đổi theo hoàn cảnh, miễn giữ được hai việc: người ở nhà biết mình đi đâu, và biết mình đã về. Bảng dưới gợi ý vài tình huống quen trong nhà phố lẫn nhà quê.

Tình huốngNếp xưaCách giữ hôm nay
Con đi học, người lớn còn ở nhàThưa ông bà, thưa bố mẹ trước khi ra cửaVẫn nói thành lời ở cửa, kèm giờ tan học nếu hôm đó lệch lịch
Cả nhà đi vắng khi con ra ngoàiKhông có, vì nhà luôn có ngườiNhắn vào nhóm gia đình một dòng: đi đâu, với ai, mấy giờ về
Về đến nhà khi ông bà đang nghỉVào chào khẽ rồi lui raGhé cửa phòng nói nhỏ một câu, hoặc báo lại khi ông bà dậy
Đi xa, đi qua đêmThưa từ hôm trước, xin phép cha mẹBáo trước, để lại tên nơi ở, nhắn khi tới nơi và khi lên đường về
Người lớn đi công tác, đi khámThường không phải báo con trẻNói với con bằng lời con hiểu được, kể cả khi chỉ đi vài giờ
Con tuổi mới lớn về muộnBị hỏi, có khi bị phạtThoả thuận giờ về từ trước, trễ thì nhắn trước giờ hẹn chứ không sau

Điểm chung của cột bên phải là thông tin đi trước, không đợi người ở nhà phải gọi hỏi. Khi con đã quen nhắn trước, bố mẹ cũng bớt được thói quen gọi dồn dập, và cuộc nói chuyện tối hôm đó nhẹ đi nhiều.

Dạy con thưa gửi bằng việc người lớn làm trước

Trẻ học nếp nhà chủ yếu bằng mắt. Một câu dặn lặp mười lần không bằng một tuần trẻ thấy cả nhà làm giống nhau. Có thể bắt đầu theo thứ tự này:

  1. Người lớn tự thưa gửi trước mặt con: "Bố đi đổ xăng, mười phút bố về", "Mẹ về rồi đây". Làm đều trong hai ba tuần trước khi nhắc con.
  2. Với trẻ ba, bốn tuổi, biến việc thưa gửi thành một câu ngắn cố định ở cửa, ví dụ "con đi đây ạ" và "con về rồi ạ", người lớn đáp lại thật vui.
  3. Khi con bắt đầu tự đi học, tự sang nhà bạn, thêm phần thông tin: đi đâu, với ai, mấy giờ về. Có thể hỏi lại nhẹ nhàng nếu con quên một ý.
  4. Khi con có điện thoại, thống nhất một cách báo duy nhất, ví dụ nhắn vào nhóm gia đình, để con không phải nhắn từng người.
  5. Ghi nhận bằng lời khi con tự nhớ: "con báo trước nên mẹ yên tâm làm việc", thay vì khen chung chung.
  6. Định kỳ ngồi lại, nhất là khi con lên cấp hai, cấp ba, để sửa thoả thuận cho hợp với tuổi chứ không giữ nguyên luật của năm con lên sáu.

Ví dụ giả định: một gia đình ở Ninh Bình có thói quen ai ra khỏi nhà cũng nói một câu với người đang ở trong bếp. Đứa con út năm tuổi chưa từng được dặn, nhưng tự đứng ở cửa nói "con sang bà ngoại ạ", vì đó là âm thanh quen nhất của căn nhà.

Khi con quên, khi con ngại thưa gửi

Con quên báo là chuyện bình thường, nhất là khi đang vui hay đang vội. Cách phản ứng của người lớn lúc đó quyết định nếp nhà sống tiếp hay trở thành nỗi sợ. Nếu lần nào quên cũng bị mắng trước mặt bạn bè, con sẽ học cách báo cho có, hoặc học cách giấu. Nếu người lớn nói rõ cảm giác của mình, chẳng hạn "lúc nãy không thấy con đâu, bà lo lắm", con hiểu được vì sao phải báo mà không thấy mình bị dán nhãn.

Có trẻ ngại thưa gửi vì thấy nó trẻ con, nhất là ở tuổi mới lớn. Lúc ấy, đổi hình thức mà giữ nội dung thường hiệu quả hơn ép lại câu chữ cũ. Một tin nhắn ngắn, một biểu tượng đã thống nhất trong nhóm gia đình vẫn là thưa gửi, chỉ khác cách nói. Điều bố mẹ cần giữ là cái lõi: biết con ở đâu và biết con về an toàn.

Cuối cùng, nên nhớ rằng nếp nhà sống được khi nó có ích cho chính người giữ nó. Đến một ngày con đi học xa, đi làm ở tỉnh khác, mà vẫn nhắn về nhà "con tới nơi rồi", đó là lúc lời dạy của ông bà đã đi trọn một vòng.

Câu hỏi thường gặp

Đi thưa về gửi có phải là câu tục ngữ không?

Đây là một lời dạy quen thuộc trong nếp nhà Việt, được truyền miệng qua nhiều thế hệ và hay được nhắc cùng các câu tục ngữ về lễ phép. Không có tác giả cụ thể, nên khi nhắc chỉ cần hiểu là lời ông bà xưa dặn con cháu.

Con bao nhiêu tuổi thì nên bắt đầu dạy thưa gửi?

Có thể bắt đầu từ khi con biết nói câu ngắn, khoảng ba bốn tuổi, bằng một câu cố định ở cửa. Quan trọng hơn tuổi là việc người lớn trong nhà làm đều trước mặt con, vì trẻ nhỏ bắt chước nhanh hơn nghe giảng.

Nhắn tin thay cho nói trực tiếp có mất đi ý nghĩa không?

Không mất, nếu tin nhắn vẫn đủ hai ý: đi đâu, mấy giờ về, và có báo lại khi đã về. Khi người lớn còn ở nhà thì nên nói thành lời, vì lúc đó câu thưa gửi còn là dịp các thế hệ nhìn mặt và hỏi han nhau.

Con tuổi mới lớn không muốn báo đi đâu thì làm sao?

Nên ngồi lại thoả thuận rõ những gì bắt buộc phải báo và những việc con được tự quyết theo tuổi. Khi con thấy việc báo không kéo theo tra hỏi hay cấm đoán vô lý, con dễ giữ nếp hơn. Ép buộc thường khiến con báo cho có hoặc nói dối cho êm.

Người lớn có cần thưa gửi với con nhỏ không?

Nên có. Bố mẹ, ông bà báo cho con biết mình đi đâu và mấy giờ về vừa giúp trẻ yên tâm, vừa là cách dạy hiệu quả nhất. Nếp nhà chỉ một chiều thì trẻ dễ coi đó là luật của người lớn áp xuống chứ không phải thói quen của cả nhà.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138