Đưa nhận bằng hai tay là nếp ông bà dạy con cháu khi trao hay nhận đồ từ người lớn tuổi hơn: hai tay cầm vật, hơi cúi người, kèm một lời mời hoặc lời cảm ơn. Đó là một trong những cử chỉ đầu tiên trẻ Việt được tập, thường bắt đầu từ việc bưng bát cơm mời ông bà, và theo nhiều người suốt đời, kể cả khi đã lớn và đưa giấy tờ cho cấp trên.
Vì nhỏ nên nếp này hay bị làm cho có: trẻ đưa hai tay mà mắt nhìn chỗ khác, miệng không nói gì. Bài này đi từ ý nghĩa của cử chỉ, những việc cụ thể trong nhà mà nó hiện ra, phần nào nên giữ, phần nào nên hiểu lại, và cách để trẻ làm vì hiểu chứ không vì bị nhắc.
Hai bàn tay nói điều gì trong nếp nhà xưa
Khi một người dùng cả hai tay để đưa vật gì đó, họ đang dành trọn sự chú ý cho việc trao. Không có tay nào làm việc khác, không có cử chỉ vội vàng. Người nhận cảm thấy vật được trao cho mình một cách trân trọng, và qua vật ấy, chính mình được trân trọng. Ngược lại, đưa bằng một tay trong khi tay kia cầm điện thoại dễ khiến người lớn thấy như mình bị "đưa cho", thậm chí "ném cho".
Trong nếp nhà xưa, những thứ được trao bằng hai tay thường là thứ quý: bát cơm, chén nước chè, miếng trầu, phong bao ngày Tết, lễ vật mang sang nhà người khác. Gạo và nước gắn với sự sống, nên cầm cẩn thận bằng hai tay vừa là lễ với người nhận, vừa là lễ với chính hạt gạo, giọt nước mà cả nhà làm lụng mới có.
Cử chỉ này không phải riêng của người Việt. Nhiều nền văn hoá Á Đông có nếp trao nhận bằng hai tay, có nơi còn đặt tay trái đỡ dưới cổ tay phải. Điều đó cho thấy ý nghĩa của nó khá phổ quát: hai tay là toàn tâm. Ông bà dạy cháu không cần giải thích dài, chỉ cần nói "đưa ông bằng hai tay con nhé" là trẻ hiểu đó là cách làm cho người mình kính trọng.
Nếp hai tay hiện ra ở đâu trong một ngày của gia đình
Nếp này không cần dịp đặc biệt. Nó nằm ngay trong những việc nhỏ mà trẻ làm hằng ngày, và chính vì lặp lại mỗi ngày nên trẻ nhớ lâu.
| Việc trong nhà | Cách làm theo nếp | Lời đi kèm |
|---|---|---|
| Mời cơm, đưa bát cho ông bà | Hai tay bưng bát, đặt trước mặt hoặc trao tận tay | "Cháu mời ông bà xơi cơm ạ" |
| Rót nước mời khách | Hai tay nâng chén, đặt nhẹ trước mặt khách | "Cháu mời bác uống nước ạ" |
| Nhận quà, nhận lì xì | Hai tay đón, hơi cúi đầu, không mở ngay trước mặt nếu nhà có nếp đó | "Cháu cảm ơn bà ạ" |
| Đưa sổ liên lạc, giấy tờ cho bố mẹ, thầy cô | Quay mặt chữ về phía người nhận, hai tay đưa | "Con đưa bố ký ạ" |
| Đưa kéo, dao, vật nhọn | Cầm phần lưỡi hoặc mũi quay về phía mình, đưa cán cho người nhận | "Mẹ cầm cán nhé" |
| Trả tiền ở hàng quán quen | Hai tay hoặc một tay có tay kia đỡ, nhìn người nhận | "Cháu gửi cô ạ" |
Dòng về kéo và dao cho thấy nếp hai tay không chỉ là lễ mà còn là sự chu đáo: người đưa nghĩ tới việc người nhận cầm vào chỗ nào cho an toàn và thuận tiện. Dạy con điều này cùng lúc với phép lịch sự là cách để con hiểu lễ phép bắt nguồn từ việc nghĩ cho người khác.
Vì sao ông bà coi trọng một cử chỉ nhỏ như vậy
Cử chỉ là cách dạy dễ nhất với trẻ nhỏ. Trẻ ba bốn tuổi chưa hiểu được khái niệm kính trọng, nhưng làm được động tác hai tay. Ông bà dạy cái làm được trước, cái hiểu đến sau, khi trẻ lớn và tự nhận ra vì sao.
Nhà đông thế hệ cần dấu hiệu rõ ràng của trật tự. Trong một mâm cơm có ông bà, bố mẹ, con cháu, việc ai đưa bát cho ai và đưa thế nào cho thấy cả nhà vẫn giữ trên dưới mà không cần nói ra.
Người ngoài nhìn cử chỉ để đánh giá gia giáo. Khách tới nhà thấy đứa trẻ hai tay bưng chén nước thì khen ngay "nhà này có nếp". Cử chỉ nhỏ thành tấm danh thiếp của cả gia đình.
Làm chậm lại để không làm đổ, làm vỡ. Đồ trong nhà xưa quý và khó thay: bát sứ, ấm chén, bình rượu. Hai tay cầm vừa lễ phép vừa cẩn thận, ít đổ vỡ hơn, nhất là với trẻ nhỏ.
Tập cho trẻ dừng lại một nhịp trước khi trao. Muốn đưa bằng hai tay thì phải bỏ việc đang làm xuống. Chính khoảnh khắc dừng ấy dạy trẻ rằng người trước mặt quan trọng hơn món đồ chơi trên tay mình.
Phần nên hiểu lại: tay trái, tay bận và những trường hợp linh hoạt
Một số gia đình dạy rằng đưa đồ bằng tay trái là vô lễ, và trẻ thuận tay trái bị nhắc phải đổi tay. Đây là phần nên hiểu lại. Thuận tay trái là đặc điểm tự nhiên, không phải thói xấu, và ép trẻ đổi tay thuận có thể làm trẻ lúng túng, mất tự tin. Nếu đã đưa bằng hai tay thì tay nào ở trên không còn quan trọng; nếu chỉ đưa một tay, có thể dạy trẻ dùng tay còn lại đỡ nhẹ ở cổ tay là đủ.
Trường hợp thứ hai là khi tay đang bận. Trẻ đang bế em, đang cầm túi đồ, hay người lớn tuổi nhận đồ trong lúc đang chống gậy. Không cần đòi đúng động tác lúc ấy. Một lời "cháu xin lỗi, cháu đưa một tay ạ" cùng ánh mắt nhìn người nhận là đã giữ được tinh thần của nếp.
Trường hợp thứ ba là chiều ngược lại. Xưa chỉ người dưới đưa hai tay cho người trên. Hôm nay, khi ông bà, bố mẹ nhận bức tranh con vẽ, bông hoa con hái bằng hai tay và nhìn con, trẻ học được rằng nếp này là cách đối đãi trân trọng với bất kỳ ai, kể cả người nhỏ tuổi hơn. Lễ phép theo một chiều dễ thành luật; theo hai chiều mới thành nếp nhà.
Dạy trẻ đưa nhận bằng hai tay mà không thành máy móc
Mục tiêu là trẻ làm vì hiểu và vì quen, không phải vì sợ bị nhắc. Có thể đi theo các bước:
- Giao cho trẻ một việc trao đồ cố định mỗi ngày, ví dụ đưa đũa cho cả nhà trước bữa cơm, để trẻ có dịp lặp lại động tác.
- Người lớn làm mẫu khi đưa đồ cho ông bà, cho khách, và cả khi đưa đồ cho con. Trẻ thấy cả nhà làm thì không coi đó là luật riêng cho mình.
- Khi trẻ quên, nhắc nhỏ bằng một câu gợi ý "hai tay nhé" thay vì bắt đưa lại từ đầu trước mặt người khác.
- Kèm lời nói với động tác: "mời", "cảm ơn", "gửi". Động tác không lời nhìn giống thủ tục, có lời mới thành giao tiếp.
- Khi con lớn hơn, kể cho con nghe vì sao ông bà coi trọng việc này, và hỏi con nghĩ người nhận cảm thấy thế nào.
- Ghi nhận khi trẻ tự làm mà không ai nhắc, bằng lời cụ thể: "lúc nãy con đưa bà chén nước bằng hai tay, bà vui lắm".
Ví dụ giả định: một bé năm tuổi ở Lạng Sơn được giao việc đưa đũa cho cả nhà mỗi bữa tối. Ban đầu bé cầm một nắm đũa phát nhanh. Bà nội làm mẫu một lần, đưa từng đôi bằng hai tay và nói "bà mời bố con". Vài tuần sau, bé tự làm theo, có hôm còn nói "con mời ông" trước khi ông ngồi xuống.
Khi trẻ lớn lên: nếp hai tay ở trường, ở chỗ làm
Nếp hai tay không dừng ở cửa nhà. Trẻ đi học đưa bài cho thầy cô, nhận giấy khen, nhận sách mới; lớn lên đi làm thì đưa danh thiếp, trao hồ sơ, nhận quà của đối tác. Ở mỗi chỗ ấy, cử chỉ trao nhận cẩn thận vẫn được người Việt đánh giá cao, dù không ai viết thành quy định.
Điều thú vị là nhiều người trẻ chỉ nhận ra giá trị của nếp này khi đi làm. Một nhân viên mới đưa hồ sơ bằng hai tay, quay mặt chữ về phía người nhận, thường được nhớ như người chu đáo. Đó là thứ ông bà dạy từ năm lên ba, giờ mới thấy dùng được.
Bố mẹ có thể giúp con nối hai thế giới bằng những lời giải thích đơn giản: cách con đưa bát cho bà cũng là cách con đưa bài cho cô, đưa hồ sơ cho người phỏng vấn sau này. Khi trẻ thấy một nếp nhà có ích ở bên ngoài, trẻ sẽ giữ nó mà không cần ai nhắc.
Hai tay với cả những người ngoài gia đình
Trong nếp nhà xưa, hai tay chủ yếu dành cho ông bà, cha mẹ, thầy và khách quý. Ít ai nghĩ tới việc đưa tiền cho bà bán rau, đưa cốc nước cho người thợ sửa điện cũng nên bằng hai tay. Đây là chỗ nếp nhà có thể mở rộng một cách tự nhiên mà không mất gì của lời dạy cũ: nếu hai tay là cách tỏ lòng trân trọng, thì người lao động quanh mình cũng xứng đáng được trân trọng như vậy.
Trẻ quan sát rất kỹ cách người lớn đối xử với những người làm dịch vụ. Một đứa trẻ thấy bố đưa tiền cho bác xe ôm bằng hai tay và nói cảm ơn sẽ học được rằng lễ phép không chọn người theo địa vị. Ngược lại, nếu trẻ thấy người lớn ném tiền lên quầy, thản nhiên quay đi, thì mọi lời dạy về hai tay trong nhà trở nên khó tin.
Ví dụ giả định: một gia đình ở Khánh Hòa có thói quen mời nước người thợ đến sửa mái nhà. Đứa con gái tám tuổi được giao việc bưng nước ra. Mẹ chỉ dặn một câu: "con mời chú như mời ông nội nhé". Từ đó, mỗi lần nhà có người đến làm, bé tự nhớ bưng hai tay và nói lời mời. Với bé, hai tay không còn là luật dành cho ông bà, mà là cách cư xử với bất kỳ ai bước vào nhà mình.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao phải đưa đồ cho người lớn bằng hai tay?
Đưa bằng hai tay thể hiện sự trân trọng và chú tâm vào người nhận. Ông bà dạy cử chỉ này từ nhỏ vì nó dễ làm, dễ nhớ và cho người lớn thấy con cháu biết kính trọng. Nó còn giúp trẻ cẩn thận hơn, ít làm rơi vỡ đồ.
Trẻ thuận tay trái có cần đổi sang tay phải khi đưa đồ không?
Không cần. Thuận tay trái là đặc điểm tự nhiên, ép đổi tay có thể làm trẻ lúng túng. Khi đưa bằng hai tay thì tay nào ở trên không quan trọng; nếu đưa một tay, trẻ có thể dùng tay kia đỡ nhẹ là đủ lễ.
Nhận lì xì có nên mở ngay trước mặt người tặng không?
Tuỳ nếp từng nhà và từng vùng, nhưng nhiều gia đình dạy con nhận bằng hai tay, cảm ơn, rồi cất đi, không mở ngay trước mặt người tặng. Điều quan trọng là lời cảm ơn và thái độ trân trọng, không phải số tiền bên trong.
Đưa kéo, dao cho người khác thế nào cho đúng?
Người đưa cầm phần lưỡi hoặc mũi quay về phía mình và đưa cán cho người nhận. Đây vừa là phép lịch sự vừa là nguyên tắc an toàn. Với trẻ nhỏ, nên dạy điều này cùng lúc với việc đưa đồ bằng hai tay.
Bố mẹ có cần nhận đồ của con bằng hai tay không?
Nên làm khi có thể. Khi bố mẹ, ông bà nhận đồ của con bằng hai tay và nói cảm ơn, trẻ hiểu đây là cách đối đãi trân trọng với mọi người chứ không phải luật riêng cho người nhỏ. Nếp nhà sống lâu hơn khi cả nhà cùng làm.