LoiDay.comLời Dạy
Lễ phép, chào hỏi, xưng hô

Anh chị em ruột xưng mày tao với nhau: ông bà dạy gì và nếp nhà nên giữ đến đâu

Ông bà dạy anh em xưng anh chị, gọi em cho đúng vai. Vì sao trẻ hôm nay hay xưng mày tao, chỗ nào nên sửa, chỗ nào nên hiểu theo vùng, cách đặt nếp cho cả nhà.

Brother and younger sister sitting on a floor mat folding laundry together in a tube house in Ninh Binh, late afternoon light, backs to camera

Theo nếp nhà Việt, anh chị em ruột xưng hô theo vai: em gọi anh chị và xưng em, anh chị gọi em bằng tên hoặc gọi "em" và xưng anh, xưng chị. Nhiều ông bà rất khó chịu khi nghe cháu trong nhà gọi nhau "mày", xưng "tao", coi đó là dấu hiệu nhà không có nếp. Trong khi đó, không ít bố mẹ trẻ thấy chuyện ấy bình thường, vì chính họ ngày nhỏ cũng từng xưng như vậy với anh chị em.

Bài này không đứng hẳn về phía nào. Nó đi từ lý do ông bà coi trọng cách xưng hô giữa anh em, vì sao trẻ hôm nay hay xưng mày tao, chỗ nào là thói quen vô hại theo vùng miền, chỗ nào nên sửa, và cách một gia đình tự đặt nếp xưng hô cho mình mà không phải ngày nào cũng nhắc.

Ông bà dạy anh em trong nhà xưng hô thế nào

Trong gia đình truyền thống, thứ bậc giữa anh chị em được xác lập từ cách gọi. Đứa em gọi "anh Cả", "chị Hai" và xưng "em"; người anh gọi em bằng tên và xưng "anh". Cách xưng hô ấy được dùng suốt đời, kể cả khi hai anh em đã ngoài sáu mươi, con cháu đầy nhà. Nghe một cụ ông bảy mươi tuổi gọi người chị bảy lăm tuổi là "chị" và xưng "em" vẫn là chuyện bình thường.

Ông bà dạy như vậy không chỉ vì lễ nghi. Người anh, người chị trong nhà đông con xưa thường gánh một phần việc của cha mẹ: trông em, dạy em, nhường em phần ăn. Đứa em gọi anh chị đúng vai là thừa nhận phần công ấy. Ngược lại, người anh chị xưng "anh", "chị" là tự nhắc mình có trách nhiệm với em.

Vì thế, khi nghe cháu gọi nhau mày tao, ông bà không chỉ thấy khó nghe. Ông bà lo rằng thứ bậc trong nhà đang mờ đi, rằng anh không còn nhường em, em không còn nể anh. Hiểu được nỗi lo này giúp bố mẹ nói chuyện với ông bà dễ hơn, kể cả khi bố mẹ không hoàn toàn đồng ý.

Vì sao ông bà khó chịu với chữ mày tao giữa anh em

Mày tao là cách xưng ngang hàng. Trong tiếng Việt, mày tao thường dùng giữa bạn bè cùng tuổi rất thân, hoặc dùng khi giận dữ, coi thường. Anh em ruột mà xưng ngang hàng thì thứ bậc trong nhà như bị xoá.

Lời nói quen miệng thành nết. Ông bà tin rằng cách nói hằng ngày dần dần định hình cách cư xử. Quen nói mày tao với anh chị thì dễ nói cộc với người lớn khác.

Ra ngoài người ta nhìn vào. Nghe hai anh em gọi nhau mày tao ở chỗ đông người, người ngoài dễ nghĩ nhà không dạy con. Ông bà lo cho thể diện của gia đình, và cho chính các cháu.

Mày tao hay đi kèm cãi vã. Trong nhiều nhà, chữ mày tao bật ra đúng lúc anh em giận nhau. Ông bà nghe thấy là biết sắp có chuyện, nên muốn chặn từ cách xưng.

Đó là cách ông bà đã được dạy. Chính ông bà lớn lên trong những gia đình giữ chặt cách xưng hô theo vai. Với họ, đây không phải chuyện tranh luận mà là lẽ đương nhiên.

Vì sao trẻ hôm nay hay xưng mày tao với anh chị em

Lý do đầu tiên là trường học. Ở lớp, trẻ cùng tuổi xưng mày tao hoặc cậu tớ với nhau, và trẻ mang thói quen ấy về nhà. Với hai anh em chỉ cách nhau một hai tuổi, học cùng trường, chơi cùng nhóm bạn, chữ mày tao xuất hiện rất tự nhiên.

Lý do thứ hai là khoảng cách tuổi. Anh em sinh đôi, hay cách nhau chỉ một năm, thường thấy mình như bạn bè hơn là anh em có thứ bậc. Bắt đứa em sinh sau mười phút gọi "anh" và xưng "em" đôi khi khiến cả hai thấy gượng.

Lý do thứ ba là nội dung giải trí trên mạng, nơi lời thoại suồng sã và cách xưng mày tao rất phổ biến. Trẻ bắt chước giọng điệu trong những video mình xem nhiều.

Cũng có khi chữ mày tao là cách trẻ tỏ ra đã lớn. Đứa em lên cấp hai không muốn bị coi là em bé nữa, nên xưng ngang hàng với anh chị như một cách đòi được đối xử bình đẳng. Nếu người lớn chỉ cấm mà không nhìn ra mong muốn ấy, trẻ dễ thấy bị coi thường hơn. Cho đứa em thêm tiếng nói trong việc nhà, việc chung của anh em, đôi khi giúp chữ xưng hô tự trở lại.

Lý do cuối cùng, và cũng hay bị bỏ qua, là chính người lớn. Nếu bố mẹ gọi con bằng "mày", hoặc vợ chồng xưng mày tao khi cãi nhau trước mặt con, trẻ sẽ khó hiểu vì sao mình lại bị cấm điều người lớn vẫn làm.

Phần nên hiểu lại: không phải chữ mày tao nào cũng là hỗn

Ở một số vùng nông thôn, anh em, bạn bè thân thiết gọi nhau mày tao là chuyện thường ngày, không mang ý coi thường. Có những người anh xưng tao gọi em là mày suốt đời, nhưng thương em hết lòng, lo cho em từng việc. Ngược lại, có những gia đình xưng anh chị em rất đúng mà lời lẽ lại lạnh nhạt, mỉa mai. Chữ xưng hô không quyết định hết tình cảm.

Vì vậy, thay vì chỉ nhìn vào chữ, người lớn nên để ý giọng điệu và hoàn cảnh. Hai anh em đùa với nhau, cười nói, có chữ mày tao xen vào khác hẳn với một đứa trẻ quát em "mày cút ra" khi giận. Cái thứ hai mới là điều cần sửa ngay, và cần sửa cả nội dung lời nói chứ không chỉ đổi chữ xưng hô.

Phần thứ hai nên hiểu lại là việc trách phạt. Bắt trẻ lặp lại câu cho đúng xưng hô mỗi lần lỡ miệng, hay phạt vì một chữ, thường chỉ khiến trẻ cẩn thận trước mặt người lớn còn sau lưng vẫn vậy. Cách hiệu quả hơn là cả nhà thống nhất nếp, người lớn làm gương, và nhắc nhẹ khi cần.

Khi anh em giận nhau: lời nặng đáng lo hơn chữ xưng hô

Hầu hết các cuộc tranh luận về mày tao trong nhà thật ra bắt đầu từ lúc anh em cãi nhau. Lúc ấy, chữ xưng hô chỉ là phần nổi. Phần chìm là những câu như "mày ngu thế", "tao ghét mày", "mày không phải em tao", những câu mà nếu đổi thành "em", "anh" cũng không bớt đau chút nào. Ông bà xưa dạy "anh em như thể tay chân", và chính những lời nặng như vậy mới làm tổn thương tình anh em, chứ không phải một chữ xưng hô.

Khi anh em đang giận, việc đầu tiên không phải là sửa chữ mà là tách hai đứa ra cho bình tĩnh. Đòi một đứa trẻ đang tức đỏ mặt phải gọi "anh" cho đúng thường chỉ đổ thêm dầu vào lửa. Sau khi cả hai đã dịu, người lớn ngồi với từng đứa, hỏi chuyện gì đã xảy ra, rồi mới nói về những lời đã nói ra.

Ở bước nói chuyện, nên giúp trẻ phân biệt nói ra cảm giác của mình với xúc phạm người khác. "Em bực vì anh lấy bút của em không hỏi" là cách nói được. "Mày là đồ ăn cắp" thì không. Khi trẻ tập được cách nói cảm giác, chữ xưng hô thường tự mềm theo. Đây là phần lời dạy của ông bà đáng giữ nhất: anh em có thể giận nhau, nhưng không dùng lời làm đau nhau.

Một nếp xưng hô nhà mình có thể tự đặt

Mỗi gia đình có thể chọn mức độ phù hợp với mình. Bảng dưới là một ví dụ giả định về cách nhiều nhà vừa giữ nếp ông bà vừa không quá khắt khe với trẻ.

Hoàn cảnhCách xưng hô gia đình thống nhấtGhi chú
Trước mặt ông bà, khách, họ hàngEm gọi anh chị, xưng em; anh chị gọi tên em, xưng anh chịGiữ đúng nếp, vì đây là lúc thể diện gia đình được nhìn vào
Ở nhà, khi chơi đùa với nhauƯu tiên anh chị em; lỡ mày tao trong lúc vui thì nhắc nhẹKhông phạt vì một chữ
Khi anh em giận nhauKhông dùng lời xúc phạm, không quát em, không chửi anh chịTạm tách hai bên, nói chuyện khi đã bình tĩnh
Với anh chị em họGọi theo vai trong họ, không theo tuổiBố mẹ dặn trước khi về quê, gặp họ hàng
Bố mẹ với conBố mẹ gọi con bằng tên hoặc "con", không gọi "mày"Phần người lớn phải giữ trước

Điều quan trọng là cả nhà, gồm cả ông bà nếu sống chung, cùng biết và đồng ý với nếp này. Trẻ được nghe lý do sẽ giữ dễ hơn là trẻ chỉ nghe lệnh cấm.

Giúp các con đổi cách xưng hô mà không thành cuộc chiến

Nếu gia đình muốn các con chuyển từ mày tao sang xưng anh chị em, có thể làm từng bước:

  1. Bố mẹ tự xem lại cách mình gọi con và gọi nhau. Bỏ chữ "mày" khi nói với con trước tiên.
  2. Ngồi lại với các con, kể cho con nghe vì sao ông bà coi trọng cách gọi anh chị em, và hỏi các con nghĩ gì.
  3. Thống nhất bắt đầu từ một hoàn cảnh dễ nhất, ví dụ trong bữa cơm có ông bà, rồi mở rộng dần.
  4. Khi con lỡ miệng, nhắc bằng một từ đã thống nhất, như "anh nhé", "chị nhé", không bắt nói lại cả câu.
  5. Ghi nhận khi thấy con anh gọi em ân cần, con em nhờ anh lễ phép, nói rõ điều mình thấy.
  6. Kiên nhẫn trong vài tháng. Thói quen nói hình thành lâu thì đổi cũng cần thời gian.

Ví dụ giả định: hai chị em mười hai và mười tuổi ở Ninh Bình quen gọi nhau mày tao từ hồi học chung trường. Bà nội về ở cùng, buồn ra mặt. Bố mẹ không ép, chỉ kể cho hai con nghe ngày xưa bà gọi bác cả thế nào, và rủ hai con thử xưng chị em trong bữa cơm. Ba tháng sau, chữ mày tao vẫn còn khi hai đứa đùa với nhau, nhưng bữa cơm nào bà cũng được nghe "chị ơi, chị gắp giúp em". Bà bảo thế là được rồi.

Câu hỏi thường gặp

Anh chị em ruột xưng mày tao có phải là hỗn không?

Không phải lúc nào cũng vậy. Ở một số vùng và một số gia đình, mày tao giữa anh em thân là thói quen không mang ý coi thường. Điều cần để ý là giọng điệu và nội dung: lời xúc phạm, quát tháo mới là điều cần sửa ngay, dù xưng hô kiểu gì.

Vì sao ông bà khó chịu khi cháu xưng mày tao với nhau?

Với ông bà, cách xưng hô theo vai giữ thứ bậc và trách nhiệm trong nhà: anh chị nhường em, em nể anh chị. Nghe mày tao, ông bà lo thứ bậc ấy mờ đi và lo người ngoài đánh giá gia đình không có nếp.

Anh em sinh đôi có cần xưng anh em không?

Tuỳ nếp mỗi nhà. Nhiều gia đình vẫn để đứa sinh sau gọi đứa sinh trước là anh hoặc chị, nhiều nhà khác để hai con gọi tên nhau. Điều quan trọng là hai con nói với nhau tôn trọng, không xúc phạm, và biết xưng đúng vai trước mặt ông bà, họ hàng.

Bố mẹ gọi con là mày có sao không?

Ở nhiều nơi đây là thói quen lâu đời, nhưng nếu muốn các con xưng hô lịch sự với nhau thì bố mẹ nên gọi con bằng tên hoặc gọi "con" trước. Trẻ khó giữ một nếp mà người lớn trong nhà không giữ.

Làm sao để con đổi cách xưng hô mà không phản ứng?

Giải thích lý do, bắt đầu từ một hoàn cảnh dễ như bữa cơm có ông bà, nhắc nhẹ bằng một từ đã thống nhất khi con lỡ miệng, và ghi nhận khi con làm được. Phạt vì từng chữ thường khiến con chỉ cẩn thận trước mặt người lớn.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138