"Bàn tay có ngón ngắn ngón dài" là tục ngữ ông bà dùng để nói rằng các con trong nhà không ai giống ai, hoàn cảnh mỗi đứa một khác, nên bố mẹ không thể lúc nào cũng đối xử đều như cân. Câu nói thường được đưa ra khi có một người con thắc mắc: sao bố mẹ giúp anh làm nhà mà không giúp em, sao bố mẹ trông cháu nhà này mà không trông cháu nhà kia.
Câu tục ngữ có phần đúng: công bằng không có nghĩa là bằng nhau. Nhưng nó cũng dễ bị dùng để che đi một sự thiên vị thật. Bài này giúp bạn phân biệt hai chuyện ấy, dù bạn đang ở vai bố mẹ hay vai người con, và đưa ra cách nói chuyện trong nhà để chuyện giúp không đều không biến thành vết rạn giữa anh chị em.
Câu tục ngữ được dùng theo hai hướng
Hướng thứ nhất là hướng an ủi. Bố mẹ nói với đứa con đang thấy mình kém anh chị em: "Bàn tay có ngón ngắn ngón dài, con không cần giống anh." Ở đây câu tục ngữ thừa nhận mỗi đứa con có tạng người, năng lực, đường đời riêng, và không ai phải gò mình cho giống ai.
Hướng thứ hai là hướng giải thích cho sự chênh lệch. Khi bố mẹ giúp con này nhiều hơn con kia, câu tục ngữ được đưa ra như một lời biện minh: con nào khó thì được giúp nhiều, con nào khá thì tự lo. Lời giải thích này đúng khi lý do thật sự là hoàn cảnh. Nó không đúng khi lý do là bố mẹ hợp tính với một đứa hơn, hay ưu tiên con trai hơn con gái.
Ông bà xưa dùng câu này nhiều theo hướng thứ hai, vì trong nhà đông con, nguồn lực ít ỏi, bố mẹ phải chọn. Con nào sắp lấy vợ thì được dựng nhà, con nào ốm yếu thì được giữ ở gần, con nào học giỏi thì được bán ruộng cho đi học. Những lựa chọn ấy có lý do, nhưng các con không phải lúc nào cũng được nghe lý do. Phần bị giấu ấy là chỗ sinh ra ấm ức.
Giúp theo hoàn cảnh hay thiên vị: cách phân biệt
Không có công thức nào đo được bố mẹ thương con đều hay không. Nhưng có vài câu hỏi giúp tách chuyện giúp có lý do khỏi chuyện thiên vị. Bảng dưới đặt hai kiểu cạnh nhau.
| Câu hỏi | Giúp theo hoàn cảnh | Thiên vị |
|---|---|---|
| Lý do có nói ra không? | Bố mẹ nói rõ với các con vì sao giúp con này | Giúp lặng lẽ, các con biết qua người khác |
| Lý do có thay đổi theo thời gian không? | Khi con kia gặp khó, bố mẹ cũng giúp tương tự | Lúc nào cũng là một đứa được ưu tiên, dù hoàn cảnh đã khác |
| Có dựa vào giới tính không? | Không, con trai con gái đều được xét như nhau | Con trai được nhà đất, con gái được lời khuyên "lấy chồng thì theo chồng" |
| Các con khác có được ghi nhận không? | Phần đóng góp của con không được giúp cũng được nói đến | Đứa không được giúp còn bị chê là không biết điều |
Nếu câu trả lời phần lớn nằm ở cột giữa, bố mẹ đang làm đúng tinh thần ngón ngắn ngón dài: mỗi ngón được dùng đúng việc. Nếu phần lớn nằm ở cột phải, câu tục ngữ đang bị dùng để che một sự lệch có thật.
Những kiểu giúp không đều hay gặp trong nhà
Giúp tiền làm nhà, mua đất. Khoản lớn, dễ thấy, dễ so. Một người con được bố mẹ cho tiền làm nhà thường được các anh chị em nhớ rất lâu, kể cả khi người đó cũng đã đóng góp nhiều theo cách khác.
Trông cháu. Ông bà trông cháu cho nhà con ở gần, nhà con ở xa phải thuê người. Đây là khoản giúp khó quy ra tiền nhưng rất có giá trị.
Cho ở cùng. Một người con được ở trong nhà bố mẹ, không phải thuê nhà. Đổi lại họ thường là người chăm bố mẹ hằng ngày. Hai mặt này hay bị nhìn lệch: người ở xa chỉ thấy cái được, người ở gần chỉ thấy cái gánh.
Giúp đỡ trong lúc khó. Trả nợ, chữa bệnh cho một người con. Đây thường là khoản giúp có lý do rõ nhất, nhưng nếu lặp lại nhiều lần thì các con khác bắt đầu thấy mình phải trả giá thay.
Thời gian và sự quan tâm. Bố mẹ gọi điện cho con này nhiều hơn, hỏi ý con kia nhiều hơn. Không có con số, nhưng con cái cảm nhận rất rõ.
Bố mẹ nói với các con thế nào để giúp không đều mà không mất lòng
Phần lớn ấm ức giữa anh chị em không đến từ chuyện bố mẹ giúp không đều, mà đến từ chuyện các con không được biết. Mấy bước sau giúp bố mẹ làm điều mình muốn mà vẫn giữ được hoà khí:
- Trước khi giúp một khoản lớn, nói với tất cả các con, không chỉ với người được giúp. Một cuộc gọi chung hoặc một bữa cơm là đủ.
- Nêu lý do bằng hoàn cảnh, không bằng tình cảm. "Em con đang khó vì vừa mất việc" dễ nghe hơn "em con thiệt thòi nhất nhà".
- Nói luôn cách bố mẹ sẽ cân lại về sau nếu có: "Sau này đến lượt con nào cần, bố mẹ cũng sẽ giúp theo sức."
- Ghi nhận những gì các con khác đã làm cho bố mẹ, như chăm sóc, đóng góp tiền, về thăm thường xuyên.
- Với khoản lớn liên quan nhà đất, ghi rõ là cho hẳn hay cho mượn, và hỏi công chứng viên về giấy tờ cần làm. Bài này không đi vào thủ tục; mục đích chỉ là để sau này không ai phải đoán.
- Lắng nghe khi một người con nói mình thấy thiệt, không gạt đi bằng câu "bàn tay có ngón ngắn ngón dài". Nghe xong mới giải thích.
Bố mẹ không cần các con đồng ý hết mới được giúp; tiền của bố mẹ là của bố mẹ. Nhưng nói ra là cách tôn trọng tất cả các con như những người lớn trong nhà.
Ở phía người con thấy mình thiệt
Nếu bạn là người con thấy mình được giúp ít hơn, việc đầu tiên là tự hỏi xem mình đang thấy thiệt về tiền, về sự công nhận, hay về sự quan tâm. Ba thứ này rất khác nhau, và cách nói với bố mẹ cũng khác. Nhiều người thật ra không cần thêm tiền, chỉ cần bố mẹ nói một câu rằng bố mẹ biết con đã vất vả.
Việc thứ hai là nói với bố mẹ, không nói với anh chị em. Người được giúp không phải là người quyết định giúp; trách họ là đặt nhầm chỗ. Khi nói với bố mẹ, nói bằng cảm nhận: "Con thấy hơi chạnh lòng khi biết chuyện này qua người khác", thay vì kết luận "bố mẹ thiên vị".
Việc thứ ba là chấp nhận rằng có những chuyện không thay đổi được. Bố mẹ có thể đã ở tuổi khó đổi cách nghĩ, nhất là quan niệm cũ về con trai, con gái. Bạn nói rõ cảm nhận của mình một lần, sau đó tự quyết định cách giữ tình với bố mẹ và anh chị em sao cho mình không phải mang ấm ức mãi. Có khi điều đáng giữ nhất là quan hệ với anh chị em, vì đó là người sẽ còn đi cùng bạn lâu hơn.
Khi bố mẹ đã già: anh chị em tự cân lại với nhau
Có một cách giữ tinh thần câu tục ngữ mà không cần bố mẹ đứng ra: chính anh chị em tự cân lại cho nhau. Người được bố mẹ giúp nhiều hơn, khi đã đứng vững, có thể chủ động gánh thêm phần chăm bố mẹ lúc tuổi già, góp nhiều hơn vào những khoản chung, hoặc giúp lại anh chị em khi họ gặp khó. Không cần ai yêu cầu, chỉ cần người ấy nhớ mình đã được nhận gì.
Ông bà ngày trước cũng hay nói "ăn quả nhớ kẻ trồng cây", và trong chuyện anh em, cái cây ấy có khi là phần thiệt mà anh chị em khác đã chịu để mình được giúp. Một người anh được bố mẹ dựng nhà mà sau này đứng ra lo phần lớn tiền thuốc cho bố mẹ, hay một người em được bố mẹ trả nợ rồi về quê chăm mẹ những tháng cuối, sẽ khiến anh chị em khác thấy chuyện giúp không đều năm xưa đã khép lại.
Điều nên tránh là biến việc cân lại thành sổ nợ công khai, ai cũng đem ra đếm. Nó chỉ có ý nghĩa khi xuất phát từ người được giúp. Người không được giúp, nếu cứ nhắc mãi, sẽ thành người đòi, và khi ấy tình anh em lại bị kéo về đúng chỗ ông bà dặn tránh.
Ví dụ giả định ở Vĩnh Long và nếp truyền cho thế hệ sau
Ví dụ giả định: ông bà Sáu ở Vĩnh Long có ba người con. Con trai cả ở cùng, được ông bà cho phần đất để cất nhà. Con gái thứ hai lấy chồng ở Cần Thơ, con trai út làm ở Thành phố Hồ Chí Minh. Nhiều năm, người con gái thấy chạnh lòng nhưng không nói, cho đến một lần biết chuyện ông bà giúp em út trả nợ mà không ai báo cho chị.
Cả nhà ngồi lại vào dịp Tết. Ông Sáu nói rõ lý do từng khoản: con cả được đất vì ở lại chăm bố mẹ, con út được giúp vì vừa mất việc. Rồi ông nói thêm điều mà con gái chờ suốt bao năm: ông bà biết con gái đã gửi tiền về đều đặn, đã chăm bà mỗi lần bà nằm viện, và ông bà ghi nhận điều đó. Ông bà cũng giao hẹn từ nay khoản giúp nào cũng sẽ báo cho cả ba con.
Không có khoản tiền nào được chia lại trong buổi tối ấy. Nhưng người con gái bảo rằng từ đó chị không còn thấy mình là ngón ngắn trong nhà. Các cháu ngồi nghe buổi nói chuyện cũng học được một nếp: trong nhà mình, chuyện tiền bạc giữa bố mẹ và các con được nói thẳng, không ai phải đoán.
Câu hỏi thường gặp
Bàn tay có ngón ngắn ngón dài nghĩa là gì?
Câu tục ngữ ví các con trong nhà như các ngón tay: không ngón nào dài bằng ngón nào, mỗi ngón một việc. Ý nói mỗi người con một tính, một hoàn cảnh, nên bố mẹ không thể và cũng không cần đối xử giống hệt nhau trong mọi chuyện.
Bố mẹ giúp con này nhiều hơn con kia có phải là thiên vị không?
Không nhất thiết. Nếu lý do là hoàn cảnh, được nói rõ với các con, và các con khác khi gặp khó cũng được giúp tương tự, thì đó là giúp theo hoàn cảnh. Thiên vị là khi lý do là sở thích, giới tính, hay không bao giờ được nói ra.
Có nên nói với anh chị em khi mình được bố mẹ giúp không?
Nên, hoặc nhờ bố mẹ nói. Anh chị em biết qua người khác thường chạnh lòng hơn nhiều so với được nghe trực tiếp. Khi nói, ghi nhận phần đóng góp của các anh chị em khác cho bố mẹ để không ai thấy mình bị lãng quên.
Thấy bố mẹ ưu tiên con trai hơn con gái thì nên làm gì?
Nói với bố mẹ bằng cảm nhận của mình, chọn lúc riêng và bình tĩnh. Quan niệm cũ khó đổi ngay, nhưng nhiều bố mẹ chưa từng nghĩ con gái mình thấy thiệt. Nếu dính tới tài sản lớn, hỏi luật sư để hiểu quyền của mình, không cần đối đầu ngay.
Bố mẹ có cần chia đều cho các con không?
Tài sản của bố mẹ khi bố mẹ còn sống là của bố mẹ, bố mẹ có quyền quyết. Điều giữ được hoà khí không phải là chia đều tuyệt đối, mà là minh bạch lý do, ghi nhận đóng góp của từng con, và có giấy tờ rõ ràng cho khoản lớn.