Muốn con giữ một nếp nhà, cách chắc nhất là để con thấy người lớn trong nhà làm điều đó mỗi ngày, lâu đủ để nó thành chuyện bình thường. Trẻ nhỏ nhớ cái chúng thấy lặp lại nhiều hơn cái chúng được nghe giảng một lần. Một đứa bé thấy bố chào bác hàng xóm mỗi sáng sẽ tự chào, còn một đứa bé được dặn "phải chào người lớn" mà chưa từng thấy bố mẹ chào ai thì thường chỉ chào khi bị nhắc.
Ông bà xưa phần nhiều không có thời gian ngồi giảng đạo lý. Họ dạy bằng cách cho con cháu làm cùng: theo bà ra chợ, theo ông ra đồng, đứng cạnh mẹ trong bếp. Bài này giải thích vì sao lối dạy ấy hiệu quả, chỗ nào của nó nên giữ nguyên, chỗ nào cần chỉnh khi gia đình sống ở chung cư, bố mẹ đi làm cả ngày, và cách biến những việc nhỏ trong ngày thành bài học mà con không thấy mình đang bị dạy.
Vì sao ngày xưa ông bà ít giảng mà con cháu vẫn thấm nếp
Trong một gia đình nông thôn vài chục năm trước, trẻ con gần như không có khoảng thời gian nào tách khỏi người lớn. Nhà chật, sân chung, việc đồng áng cần thêm tay, nên đứa trẻ sáu bảy tuổi đã theo mẹ đi cấy, theo bà đi chợ phiên, ngồi bên ông khi ông vót nan đan rổ. Mỗi lần như vậy là một lần trẻ nhìn thấy người lớn cư xử: mời nước khách thế nào, mặc cả ra sao mà không mất lòng, làm hỏng việc thì sửa lại chứ không đổ thừa.
Lời dạy lúc ấy thường rất ngắn, chen vào giữa việc: "đưa bằng hai tay", "ăn xong nhớ cất bát", "đi thưa về gửi". Câu nói không dài vì phần giải thích đã nằm sẵn trong cảnh trẻ đang thấy. Khi bà nói "của người phúc ta" lúc trả lại tiền thừa cho người bán, đứa cháu đứng bên cạnh hiểu câu ấy bằng chính việc vừa xảy ra, không cần định nghĩa.
Có một lời nhắc quen trong nhiều nhà là "nói mười câu không bằng làm một việc". Nó không phải là lời chê việc trò chuyện với con, mà là lời nhắc thứ tự: việc làm đi trước, lời nói chỉ để gọi tên điều con đã thấy. Câu tục ngữ "gần mực thì đen, gần đèn thì sáng" cũng nói cùng ý: trẻ giống môi trường quanh mình, mà môi trường gần nhất chính là người lớn trong nhà.
Ngày nay bố mẹ đi làm từ sáng, con ở trường cả ngày, buổi tối mỗi người một màn hình. Khoảng thời gian "làm cùng nhau" bị cắt mỏng đi nhiều, nên lối dạy cũ không tự nhiên diễn ra nữa. Muốn giữ nó, gia đình phải chủ động dành chỗ cho nó, dù chỉ là mười lăm phút mỗi ngày.
Những nếp nhà con học qua mắt nhiều hơn qua tai
Cách người lớn nói chuyện với nhau. Con nghe bố mẹ nói với nhau bằng giọng nào thì sẽ dùng giọng ấy với em, với bạn. Một nhà mà bố mẹ cãi nhau to tiếng rồi quay sang dặn con "nói nhỏ nhẹ với em" thì lời dặn gần như không có sức nặng.
Cách đối xử với ông bà. Cháu nhìn bố mẹ gắp thức ăn cho ông bà trước, gọi điện hỏi thăm khi ông bà ốm, kiên nhẫn khi ông bà nói chậm. Sau này con đối xử với bố mẹ ra sao, phần lớn bắt đầu từ những gì con thấy trong những năm này.
Giữ lời hứa. Hứa cuối tuần đưa con về quê thăm bà mà lần nào cũng lỡ thì con học được rằng lời hứa có thể bỏ qua. Ngược lại, khi bận thật, bố mẹ nói rõ lý do và hẹn ngày khác rồi giữ đúng ngày đó, con học được cách giữ chữ tín cả khi hoàn cảnh thay đổi.
Nhận lỗi. Con hiếm khi thấy người lớn nói "bố sai rồi" thì sẽ khó tự nhận lỗi. Bố mẹ lỡ nóng nảy với con rồi sau đó nói lại cho đàng hoàng là đang dạy con một điều mà không bài giảng nào thay được.
Làm đến nơi đến chốn. Rửa bát mà để lại cái nồi, lau nhà mà bỏ góc gầm bàn, con sẽ coi đó là chuẩn. Ông bà xưa hay nói "làm thì làm cho trót"; con hiểu câu ấy khi thấy mẹ quay lại lau nốt chỗ còn ướt.
Cách tiêu tiền. Con ngồi sau xe khi mẹ đi chợ, thấy mẹ so giá, thấy mẹ không mua món chưa cần. Đó là bài học về cần kiệm rõ hơn bất cứ câu "tiết kiệm đi con" nào.
Biến việc nhà hằng ngày thành bài học không cần giảng
Không cần thêm giờ học riêng cho nếp nhà. Chỉ cần sắp lại vài việc vốn đã làm mỗi ngày để con có mặt và có phần. Dưới đây là cách làm từng bước cho một gia đình đi làm giờ hành chính, con học tiểu học.
- Chọn một hoặc hai việc lặp lại hằng ngày mà con có thể tham gia: dọn mâm cơm tối, tưới cây ban công, gấp quần áo khô, cho mèo ăn. Đừng chọn quá nhiều; một việc giữ đều có giá trị hơn năm việc bỏ dở.
- Làm cùng con trong hai tuần đầu, không giao rồi bỏ đi. Lúc này con học bằng cách nhìn tay bố mẹ: gấp áo thế nào cho phẳng, xếp bát úp thế nào cho ráo.
- Nói ngắn khi làm, gọi tên điều đang làm chứ không giảng: "mình gấp vuông vức để mở tủ ra dễ lấy", "mình lau khô bàn để bà không trượt tay".
- Từ tuần thứ ba, để con làm phần chính, bố mẹ làm phần phụ. Khi con làm chưa đúng, sửa bằng cách làm mẫu lại một lần, không làm lại hộ toàn bộ.
- Giữ việc đó cả những hôm bận. Hôm nào bố mẹ mệt mà vẫn dọn mâm cùng con, con hiểu rằng nếp nhà không phải việc làm khi rảnh.
- Thỉnh thoảng nhắc lại lời ông bà gắn với việc ấy, đúng lúc con vừa làm xong: "bà nội hay bảo ăn xong phải dọn ngay, để lâu bát khô khó rửa". Lời dạy lúc này có chỗ bám.
Ví dụ giả định: một gia đình ở Bắc Ninh giao cho con trai tám tuổi việc lau bàn sau bữa tối. Tuần đầu bố đứng cạnh lau cùng. Sau hai tháng, cậu bé tự lau mà không cần nhắc, và khi về nhà ông bà ngoại cũng tự lấy khăn lau bàn. Không ai phải dạy cậu "về nhà người khác cũng phải phụ việc"; cậu chỉ làm điều đã thành quen.
Lời nói và việc làm: khi hai thứ lệch nhau
Phần khó của lối dạy bằng việc làm là con nhìn thấy cả những lúc người lớn làm ngược lời mình. Bảng dưới gom những chỗ lệch hay gặp trong các gia đình và cách chỉnh lại cho khớp.
| Lời dặn con | Điều con hay thấy | Cách chỉnh cho khớp |
|---|---|---|
| Ăn cơm không cầm điện thoại | Bố mẹ lướt tin nhắn trong bữa | Cả nhà để điện thoại ở một chỗ chung trước khi ngồi vào mâm |
| Nói lời cảm ơn | Người lớn nhận đồ của người giao hàng không nói gì | Nói cảm ơn thành tiếng mỗi lần nhận đồ, kể cả khi con không chú ý |
| Không nói dối | Bố bảo con nghe máy nói "bố đi vắng rồi" | Tự nghe máy và nói thật "giờ đang bận, lát gọi lại" |
| Đi thưa về gửi | Bố mẹ ra khỏi nhà không báo ai | Nói với con và ông bà khi ra ngoài, kể cả đi chỉ một lúc |
| Giữ đồ đạc cẩn thận | Người lớn vứt giày dép lung tung ở cửa | Dành một chỗ để giày và chính người lớn xếp vào trước |
| Không chê bai người khác | Nghe bố mẹ bàn tán về hàng xóm trong bữa ăn | Giữ chuyện người lớn cho người lớn, nói ở chỗ con không nghe |
Không gia đình nào khớp hoàn toàn, và con cũng không cần bố mẹ hoàn hảo. Điều con cần là thấy người lớn nhận ra chỗ lệch và sửa. Một câu "lúc nãy mẹ ăn cơm mà cầm điện thoại, mẹ sai, từ mai mẹ để ở ngoài" có sức dạy lớn hơn mười lần nhắc con.
Phần nào của lối dạy cũ nên hiểu lại
Lối dạy bằng việc làm của ông bà có một mặt mà ngày nay nên nhìn lại: trẻ được cho làm theo nhưng thường không được hỏi vì sao. Thời ấy, đứa trẻ hỏi lại "sao phải thế" dễ bị coi là cãi. Hôm nay, khi con hỏi, đó là cơ hội tốt để giải thích, vì một nếp nhà con hiểu lý do sẽ bền hơn nếp nhà con chỉ làm vì sợ.
Mặt thứ hai là sự phân công theo giới. Nhiều nhà xưa cho con gái theo mẹ vào bếp, con trai theo bố ra đồng, và lối dạy bằng việc làm vô tình truyền luôn sự phân chia đó. Ngày nay, nếu con trai chỉ thấy bố ngồi chờ cơm còn mẹ nấu, cậu bé sẽ học đúng điều ấy. Muốn con trai biết nấu ăn, việc trước hết là bố vào bếp.
Mặt thứ ba là đòn roi. Một số gia đình xưa dùng roi để "sửa" khi trẻ làm sai, và câu "thương cho roi cho vọt" được nhắc như một lời biện minh. Khi đã chọn dạy bằng việc làm, thì việc làm của người lớn lúc con mắc lỗi cũng là bài học: con thấy bố mẹ bình tĩnh nói chuyện thì học được cách xử lý bất đồng bằng lời, còn con thấy bố mẹ dùng tay thì học điều ngược lại.
Phần còn nguyên giá trị là cốt lõi: trẻ con học từ người lớn chúng thấy hằng ngày, và không lời giảng nào bù được cho một tấm gương lệch. Chỗ cần thay đổi chỉ là cách làm cho hợp với một gia đình có ít thời gian bên nhau hơn và có những giá trị mới như bình đẳng, tôn trọng ý kiến của trẻ.
Khi bố mẹ đi làm cả ngày: giữ nếp bằng những khoảng thời gian ngắn
Phần lớn gia đình hôm nay không có cả ngày bên con như ông bà xưa. Lối dạy bằng việc làm vẫn chạy được nếu bố mẹ chọn đúng những khoảng thời gian ngắn mà lặp lại đều. Một số khoảnh khắc đáng dành cho con:
- Mười phút buổi sáng. Con thấy bố mẹ gấp chăn, chào ông bà trước khi đi làm. Một câu "con chào bà đi rồi mình đi" mỗi sáng giữ nếp đi thưa về gửi hơn bất kỳ lời dặn nào.
- Đoạn đường đưa đón. Trên xe, bố chào bác bảo vệ, cảm ơn cô giáo khi đón con. Con ngồi sau quan sát mỗi ngày.
- Bữa tối. Đây là lúc dài nhất cả nhà ngồi cùng nhau. Mời ông bà ăn trước, gắp cho người già, không cầm điện thoại: đều là nếp truyền qua việc làm.
- Cuối tuần. Một buổi làm việc nhà chung, như dọn tủ, rửa xe, nấu một món cầu kỳ hơn ngày thường. Con có phần việc riêng và được thấy cả nhà làm xong một việc lớn.
- Những lần về quê, thăm họ hàng. Con thấy bố mẹ chào hỏi, phụ việc nhà ông bà, ngồi nghe người già kể chuyện. Đó là bài học xưng hô và lễ phép sống động nhất.
- Lúc trước giờ ngủ. Vài câu kể lại ngày hôm nay, bố mẹ nói về một việc mình làm chưa tốt và sẽ sửa thế nào. Con học cách nhìn lại bản thân mà không cần bị bắt kiểm điểm.
Điểm chung của các khoảnh khắc này là chúng đã có sẵn trong ngày, không phải dựng thêm. Việc của bố mẹ chỉ là ý thức rằng con đang nhìn và làm cho đúng điều mình muốn con học.
Khi con làm khác điều bố mẹ làm
Có những lúc bố mẹ đã làm gương đều đặn mà con vẫn chưa làm theo. Đứa bé ba tuổi thấy cả nhà chào khách nhưng vẫn núp sau lưng mẹ, cậu bé mười tuổi thấy bố dọn mâm mà vẫn bỏ đi chơi sau bữa. Đây là chuyện bình thường. Việc học bằng quan sát cần thời gian, và mỗi đứa trẻ có tính riêng. Ông bà xưa hay nói "cha mẹ sinh con, trời sinh tính", một câu nhắc người lớn đừng nóng vội.
Khi đó, đừng chuyển sang ép buộc hay so sánh con với anh chị em, con nhà khác. So sánh khiến trẻ thấy việc làm là để vượt người khác, không phải vì đó là nếp nhà mình. Thay vào đó, mời con vào việc bằng một phần nhỏ dễ làm, và ghi nhận khi con làm, dù chỉ là cất một cái bát.
Trẻ nhút nhát không chào người lạ cũng không nên bị gọi là "hỗn" hay "không ngoan". Con có thể bắt đầu bằng cái gật đầu, cái vẫy tay, rồi mới tới lời chào. Bố mẹ tiếp tục chào thành tiếng, con sẽ dần làm theo khi đủ tự tin.
Với con lớn hơn, bố mẹ nên nói thẳng điều bố mẹ mong và vì sao. Ví dụ: "Bố mẹ dọn mâm cùng nhau vì không muốn để mẹ hay bà làm một mình. Con lớn rồi, bố mẹ mong con cùng làm". Một câu nói rõ ràng, không trách móc, kèm theo việc người lớn vẫn làm như thường, thường có hiệu quả hơn bài giảng dài.
Câu hỏi thường gặp
Con còn nhỏ, chưa hiểu gì thì làm gương có tác dụng không?
Có. Trẻ dưới ba tuổi đã bắt chước cử chỉ, giọng nói và thói quen của người chăm mình. Con chưa hiểu lý do nhưng đã ghi nhận cách làm. Những nếp như chào hỏi, đưa đồ bằng hai tay, dọn đồ sau khi chơi bắt đầu từ chính giai đoạn này, nên càng sớm càng tốt.
Ông bà chiều cháu, làm ngược nếp bố mẹ muốn dạy thì sao?
Nên nói chuyện riêng với ông bà, nhẹ nhàng, chọn một hai điều quan trọng nhất để cả nhà cùng giữ, không đòi ông bà theo mọi quy tắc. Phần lớn ông bà sẵn lòng khi được nghe lý do và được nhờ, không phải bị chỉ trích trước mặt cháu.
Bố mẹ có tật xấu khó bỏ thì có nên giấu con không?
Giấu thường không được lâu vì trẻ quan sát rất kỹ. Tốt hơn là nói thật với con rằng đó là thói quen bố mẹ đang cố bỏ, và để con thấy bố mẹ cố gắng. Con học được rằng người lớn cũng có lỗi và có thể sửa, đó là một bài học có giá trị.
Có nên khen con mỗi lần con làm theo không?
Ghi nhận ngắn gọn là đủ, như "con cất bát gọn ghê" hoặc một lời cảm ơn. Khen quá nhiều hoặc thưởng quà khiến con làm vì phần thưởng. Mục tiêu là để việc ấy thành chuyện bình thường của nhà mình, không phải thành tích.
Dạy bằng việc làm có cần thêm lời giải thích không?
Có, nhưng ngắn và đúng lúc. Lời nói nên đến sau khi con đã thấy hoặc đã làm, để gọi tên điều vừa xảy ra. Khi con hỏi vì sao, hãy trả lời bằng lý do thật thay vì "ngày xưa ông bà bảo thế", con sẽ hiểu và giữ được lâu.
Nhà chỉ có một bố hoặc một mẹ thì làm gương sao cho đủ?
Một người lớn làm gương đều đặn vẫn đủ để con học nếp nhà. Có thể nhờ thêm ông bà, cô chú, thầy cô mà con quý để con thấy nhiều cách cư xử tốt. Điều quan trọng là sự đều đặn và lời nói khớp việc làm, không phải số người lớn trong nhà.