LoiDay.comLời Dạy
Lời dạy về học hành, thầy trò

Học thầy không tày học bạn: khi con rủ bạn về nhà học, nhà mình đón thế nào

Học thầy không tày học bạn nghĩa là gì, vì sao học với bạn lại vào, và khi con rủ bạn về nhà học thì nhà đón, giữ giờ, giữ nếp ra sao cho vừa.

Three secondary school students sitting cross-legged around a low wooden table in a family living room in Can Tho, a mother setting down a plate of fruit, all seen from behind

"Học thầy không tày học bạn" là câu tục ngữ nói rằng học với bạn bè nhiều khi vào nhanh và nhớ lâu không kém học thầy, vì bạn cùng tuổi, cùng chỗ vấp, hỏi nhau không ngại; câu này không hạ thấp thầy mà nhắc người lớn coi trọng việc con có bạn học tốt bên cạnh. "Tày" là chữ cũ, nghĩa là bằng.

Câu tục ngữ thành chuyện rất thật khi một chiều thứ Bảy con nói: "Mẹ ơi, chiều nay con rủ ba bạn về nhà mình học nhé". Bố mẹ vừa mừng vì con có bạn, vừa lo nhà chật, lo các con chỉ ngồi chơi, lo không biết bạn của con là ai. Bài này đi từ nghĩa của câu tục ngữ, vì sao xưa người ta tin vào việc học với bạn, tới cách nhà mình đón bạn của con cho có nếp mà không thành người canh gác.

Vì sao người xưa đặt bạn học ngang với thầy

Trường làng ngày trước thường chỉ có một ông thầy dạy một lớp đông học trò nhiều độ tuổi. Thầy giảng một lần, học trò về nhà phải tự ôn với nhau. Đứa lớn kèm đứa bé, đứa nhớ bài kèm đứa quên, cả nhóm ngồi dưới gốc cây hay trên chõng tre nhẩm bài. Thời gian ở bên bạn nhiều hơn thời gian ở bên thầy, nên phần lớn việc học thật diễn ra giữa bạn với bạn.

Người xưa cũng nhận ra một điều mà hôm nay vẫn đúng: với thầy, học trò thường ngại hỏi, sợ bị chê; với bạn, hỏi đi hỏi lại không xấu hổ. Bạn giảng cho nhau bằng chính ngôn ngữ của tuổi mình, đôi khi dễ hiểu hơn lời thầy. Và đứa trẻ giảng lại cho bạn thì tự mình hiểu sâu thêm một lớp. Câu tục ngữ nói gọn trải nghiệm ấy.

Đi cùng câu này trong nếp nhà là hai lời dặn khác: "ở chọn nơi, chơi chọn bạn" và "gần mực thì đen, gần đèn thì rạng". Ông bà coi bạn bè là một phần của việc học, nên cũng để ý con chơi với ai. Ba câu đặt cạnh nhau cho thấy người xưa không chỉ khuyến khích học với bạn, mà còn coi việc có bạn tốt là chuyện cả nhà cùng lo.

Những điều con học được ở bạn mà khó học ở thầy

Hỏi mà không sợ. Trước thầy cô, nhiều đứa trẻ giấu chỗ chưa hiểu. Trước bạn, chúng hỏi thẳng "bài này làm sao", "chỗ này nghĩa là gì". Chính những câu hỏi thẳng ấy mới gỡ được chỗ kẹt.

Hiểu sâu khi giảng lại. Muốn giảng cho bạn, con phải sắp lại ý trong đầu, tìm ví dụ, đoán bạn vấp ở đâu. Người lớn trong nghề dạy học thường nói hiểu thật là khi giảng lại được cho người khác.

Thấy cách làm khác mình. Cùng một bài, bạn có thể làm theo lối khác. Con nhìn thấy có nhiều đường đi tới một kết quả, bớt cứng nhắc theo một khuôn.

Có người cùng nhịp. Bạn học cùng chương trình, cùng lịch kiểm tra, cùng áp lực. Ngồi cạnh nhau, các con thấy mình không một mình với chồng bài, và dễ giữ nhịp hơn.

Học cách sống trong nhóm. Chia việc, chờ lượt, nghe bạn nói hết, nhận khi mình sai, nhường bạn khi bạn cần hơn. Đây là những bài ông bà gọi là học làm người, và nhóm bạn là lớp học tự nhiên nhất.

Khi con rủ bạn về nhà học: nhà đón thế nào

Ví dụ giả định: một gia đình ở Cần Thơ có cô con gái lớp chín hay rủ ba bạn cùng lớp về nhà chiều thứ Bảy. Mẹ không có kinh nghiệm, ban đầu lúng túng, sau vài lần thì thành nếp như sau.

  1. Con báo trước ít nhất một ngày: bạn nào, mấy giờ đến, mấy giờ về. Đây là phép lịch sự với người trong nhà, cũng là dạy con biết sắp việc.
  2. Bố mẹ nhắn hoặc gọi cho phụ huynh của bạn để báo các con học ở nhà mình, giờ nào về. Một tin nhắn ngắn đủ để bên kia yên tâm, và hai nhà biết nhau.
  3. Chuẩn bị một chỗ ngồi đủ sáng, đủ rộng, xa ti vi. Không cần phòng riêng; một cái bàn ăn dọn gọn cũng được.
  4. Khi bạn đến, bố mẹ ra chào, hỏi tên. Con giới thiệu bạn với ông bà nếu ông bà ở cùng. Đó là cách con học "mở cửa đón khách" cho đúng nếp.
  5. Trong giờ học, người lớn không ngồi canh. Đi qua lại bình thường, mang một đĩa hoa quả hay ấm nước ra giữa giờ, hỏi một câu nhẹ "các con có cần gì không".
  6. Đến giờ hẹn, nhắc các con dọn bàn, xếp ghế. Tiễn bạn ra cửa, dặn đi đường cẩn thận, nhắn lại cho phụ huynh bạn khi bạn đã về.

Sau vài lần, nhiều việc trên con tự làm mà không cần nhắc. Điều đáng giữ nhất là thói quen hai nhà báo cho nhau: nó làm phụ huynh yên tâm và cho con thấy nhà mình coi trọng bạn của con.

Học nhóm hay đang chơi: nhìn thế nào cho công bằng

Bố mẹ hay lo các con nói học mà thật ra ngồi chơi. Thật ra trẻ ở tuổi này học xen lẫn chơi là chuyện thường, không có gì sai. Bảng dưới giúp người lớn nhìn tổng thể chứ không bắt lỗi từng phút.

Điều nhìn thấyThường là dấu hiệu tốtNên để ý thêmNhà làm gì
Các con cười nói, trêu nhauVừa học vừa thoải mái, nhóm hợp nhauCả buổi không mở sách lần nàoHỏi nhẹ hôm nay nhóm định làm xong bài gì
Một bạn giảng, các bạn ngheCó người hiểu bài đang kèm bạnLúc nào cũng một bạn làm, các bạn chépNói riêng với con: giảng cho bạn hiểu, đừng làm hộ
Các con dùng điện thoạiTra cứu, xem lại bài giảng, chụp đềMỗi bạn cắm mặt vào máy riêngĐề nghị nhóm để máy một chỗ, dùng khi cần
Kéo dài quá giờ hẹnĐang dở bài, cả nhóm hăngThường xuyên về muộn, phụ huynh bạn chưa biếtGiữ giờ đã hẹn, báo phụ huynh nếu cần thêm

Bảng này không để chấm điểm buổi học. Nếu sau vài tuần con vẫn hào hứng rủ bạn về và bài vở không bị bỏ dở, thế là nhóm đang đi đúng hướng. Người lớn tin con trước thì con cũng dễ nói thật khi nhóm có vấn đề.

Chọn bạn mà chơi: phần nên hiểu lại hôm nay

Câu "gần mực thì đen, gần đèn thì rạng" có lý: con người chịu ảnh hưởng của những người mình hay ở cạnh. Nhưng nó từng bị dùng theo kiểu chia bạn bè thành loại để chơi và loại để tránh, dựa vào nhà giàu nhà nghèo, bố mẹ làm nghề gì, hay bạn ấy có được thầy cô khen không. Lối nhìn ấy vừa không công bằng với đứa trẻ kia, vừa dạy con mình thói đánh giá người qua vẻ ngoài.

Hiểu lại cho hợp hôm nay: chọn bạn là để ý cách người bạn ấy cư xử, chứ không xếp hạng bạn. Một người bạn tốt là người tôn trọng con, không lôi kéo con làm điều con biết là sai, không bắt con giấu bố mẹ chuyện không an toàn. Một người bạn học chưa chăm nhưng tử tế vẫn là bạn đáng quý; có khi chính con là người kéo bạn ấy ngồi vào bàn học.

Cũng tránh so sánh con với bạn. Câu "sao con không được như bạn A" làm hỏng cả hai điều: con buồn, và con bắt đầu thấy khó chịu với chính người bạn ấy. Câu tục ngữ khuyên học với bạn, không khuyên đem bạn ra làm thước đo con mình.

Nếu thật sự lo về một người bạn, hãy hỏi con bằng câu mở: "con thấy bạn ấy thế nào", "hai đứa hay làm gì với nhau". Nghe con kể trước khi kết luận.

Khi con luôn là người giảng, hay luôn là người được giảng

Trong nhóm bạn, thường có đứa hay giảng và đứa hay hỏi. Nhiều bố mẹ lo ở cả hai phía. Bên này lo con mất thời gian giảng cho bạn, bên kia lo con dựa dẫm vào bạn. Theo tinh thần câu tục ngữ, cả hai vai đều là học.

Con hay giảng cho bạn đang được rèn khả năng diễn đạt, kiên nhẫn và hiểu sâu. Ông bà xưa coi việc chia sẻ chữ nghĩa cho người khác là đức tính tốt, "một chữ cũng là thầy". Chỉ cần dặn con một điều: giảng cho bạn hiểu chứ không làm hộ hay cho chép. Làm hộ thì bạn không học được gì, và đó cũng không phải là giúp bạn.

Con hay được bạn giảng thì đang có một người thầy cùng tuổi. Không có gì đáng xấu hổ. Điều nên dạy con là biết ơn bạn, biết hỏi đúng chỗ mình kẹt thay vì hỏi xin đáp án, và tìm cách góp lại cho nhóm bằng thứ con giỏi, có khi là vẽ đẹp, có khi là nhớ lịch, có khi chỉ là mang bánh đến chia.

Nhóm học bền nhất là nhóm mà ai cũng có lúc được giúp và có lúc giúp người khác. Đó là phiên bản đời thường của câu "lá lành đùm lá rách", đặt vào chuyện học.

Học thầy và học bạn không thay thế nhau

Đọc lướt, câu tục ngữ có vẻ như bảo học bạn hơn học thầy. Thật ra chữ "không tày" là "không bằng" theo nghĩa nhấn mạnh, kiểu cách nói của người xưa để làm nổi một điều hay bị coi nhẹ. Cùng trong kho tục ngữ, "không thầy đố mày làm nên" vẫn đứng đó. Hai câu không cãi nhau; chúng bổ sung cho nhau.

Thầy cho con con đường có hệ thống, cho con biết cái đúng của môn học, chỉ ra lỗi mà cả nhóm bạn có khi cùng mắc. Bạn cho con chỗ để hỏi thoải mái, để thử giảng lại, để thấy mình không một mình. Thiếu thầy, cả nhóm có thể cùng hiểu sai một điều mà không ai biết. Thiếu bạn, việc học dễ thành một mình với sách, nặng nề và cô độc.

Vì thế, khi con rủ bạn về nhà học, bố mẹ có thể nhắc nhóm ghi lại những chỗ cả nhóm không giải quyết được để hôm sau hỏi thầy cô. Đó là cách ghép hai câu tục ngữ vào cùng một buổi chiều thứ Bảy: học bạn trước, học thầy sau, và không bỏ bên nào.

Câu hỏi thường gặp

Chữ "tày" trong học thầy không tày học bạn nghĩa là gì?

Tày là từ cổ, nghĩa là bằng. Cả câu có nghĩa học thầy không bằng học bạn, nhưng đây là cách nói nhấn mạnh của tục ngữ để đề cao việc học với bạn, không phải lời chê thầy. Câu này vẫn đứng cạnh câu không thầy đố mày làm nên.

Con rủ bạn về nhà học, bố mẹ có nên ngồi cạnh trông không?

Không nên ngồi canh. Chỉ cần chuẩn bị chỗ ngồi, đi qua lại bình thường, mang nước hay hoa quả ra giữa giờ và hỏi các con có cần gì không. Ngồi canh làm các con căng thẳng và mất cái hay của việc học với bạn.

Có cần báo cho phụ huynh của bạn con không?

Nên báo. Một tin nhắn ngắn nói các con học ở nhà mình và giờ nào về là đủ để phụ huynh bên kia yên tâm. Khi bạn về, nhắn lại một câu. Thói quen này giúp hai nhà biết nhau và tin nhau hơn.

Con hay giảng bài cho bạn, có mất thời gian học của con không?

Giảng lại cho bạn là một cách học rất tốt vì con phải sắp xếp ý và hiểu sâu hơn. Điều cần dặn là giảng cho bạn hiểu chứ không làm hộ hay cho chép, vì làm hộ thì cả hai đều không học được gì.

Lo con chơi với bạn không tốt thì nên làm gì?

Hỏi con bằng câu mở như con thấy bạn ấy thế nào, hai đứa hay làm gì với nhau, và nghe con kể trước khi kết luận. Để ý cách người bạn cư xử với con, không đánh giá bạn qua hoàn cảnh gia đình hay việc học giỏi hay chưa.

Nhà chật, không có phòng riêng thì có nên cho con rủ bạn về?

Vẫn được. Một cái bàn ăn dọn gọn, đủ sáng, xa ti vi là đủ cho một nhóm nhỏ. Điều quan trọng là các con thấy được chào đón, có giờ giấc rõ ràng, chứ không phải nhà rộng hay hẹp.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138