"Kính trên nhường dưới" là lời dạy về cách cư xử hai chiều: với người trên thì kính trọng, với người dưới thì nhường nhịn, nâng đỡ. Trong nhiều gia đình, vế đầu được nhắc gần như mỗi ngày: chào ông bà, mời bố mẹ, vâng lời thầy cô. Vế sau thì ít khi được nói thành lời, như thể nó tự nhiên mà có.
Bài này đi theo vế ít được nhắc. Nhường dưới nghĩa là gì trong nếp nhà xưa, ông bà đã làm điều đó ra sao trong những việc rất nhỏ, vì sao vế này hay bị quên, và người lớn hôm nay có thể giữ nó thế nào trong cách nói, cách hứa, cách xin lỗi với con trẻ. Bởi một đứa trẻ được nhường từ nhỏ sẽ là người biết kính trên một cách thật lòng.
Thành ngữ có hai vế, và vế sau không phải phần phụ
Đọc nhanh, nhiều người nghĩ "kính trên nhường dưới" là lời dạy dành cho người ở giữa: kính người lớn hơn mình, nhường người nhỏ hơn mình. Cách hiểu đó đúng, nhưng chưa đủ. Mỗi người trong nhà đều đứng ở giữa với một ai đó. Ông bà là người dưới của cụ cố, bố mẹ là người dưới của ông bà nhưng là người trên của con, đứa anh là người dưới của bố mẹ nhưng là người trên của em. Vì vậy, ai cũng phải làm đủ cả hai vế.
Trong cuộc sống, vế "kính trên" có hình thức rõ ràng nên dễ dạy, dễ kiểm: lời chào, chữ ạ, hai tay đưa đồ. Vế "nhường dưới" thì không có động tác cố định. Nó nằm ở giọng nói của người lớn khi gọi trẻ, ở việc người lớn có giữ lời hứa với trẻ không, có nhường trẻ phần ngồi mát, miếng ăn ngon khi trẻ ốm không. Vì vô hình nên nó dễ bị quên.
Ông bà xưa thật ra rất giỏi phần này, chỉ là ít khi gọi tên. Bà để dành cho cháu khúc mía ngọt nhất, ông cõng cháu qua đoạn đường lội, mẹ ăn phần cơm cháy để con ăn phần cơm trắng. Những việc ấy không ai coi là bài học, nhưng chính chúng làm cho lời "kính trên" của con cháu sau này có gốc rễ: người ta kính những người đã từng nhường mình.
Vì sao vế "nhường dưới" hay bị quên
Xã hội xưa đặt nặng trật tự trên dưới. Trong một cấu trúc mà người trên có quyền quyết gần như mọi việc, lời dạy dễ được nhấn vào bổn phận của người dưới. Phần trách nhiệm của người trên được coi là đương nhiên, không cần nhắc.
Người lớn mệt và vội. Sau một ngày làm việc, người lớn dễ nói cộc với con, dễ hứa rồi quên. Không phải vì không thương, mà vì vế nhường dưới đòi sự kiên nhẫn đúng lúc người lớn ít kiên nhẫn nhất.
Ít ai nhìn thấy để nhắc. Trẻ quên chào thì có người nhắc ngay. Người lớn quát con vô cớ thì thường không ai trong nhà dám nói. Thiếu người nhắc, vế sau tự mờ dần.
Nhầm nhường với chiều. Một số người sợ nhường con thì con được nước làm tới, nên giữ khoảng cách và giọng nghiêm. Thật ra nhường dưới là tôn trọng, không phải chiều theo mọi đòi hỏi của trẻ.
Thói quen truyền qua nhiều đời. Người lớn hôm nay từng là đứa trẻ bị nói cộc, nên tự nhiên nói cộc với con. Muốn đổi, phải có ý thức làm khác đi, và việc này cần thời gian.
Nhường dưới trong lời nói: cùng một ý, hai cách nói
Phần dễ thấy nhất của nhường dưới là cách người lớn nói với trẻ. Không cần nói ngọt hay nói dài, chỉ cần nói với trẻ như nói với một người mình tôn trọng.
| Tình huống | Cách nói thiếu nhường | Cách nói có nhường |
|---|---|---|
| Gọi con lại làm việc | "Ra đây!" | "Con ơi, ra giúp mẹ một tay nhé." |
| Con làm đổ nước | "Lóng ngóng thế!" | "Đổ rồi à, con lấy khăn lau cùng bố nhé." |
| Con hỏi đúng lúc người lớn bận | "Đi chỗ khác!" | "Bà đang dở tay, năm phút nữa bà nghe con nhé." |
| Nhờ con lấy đồ | "Lấy cái kéo." | "Con lấy giúp ông cái kéo được không? Ông cảm ơn." |
| Không đồng ý với con | "Không là không!" | "Lần này thì chưa được, mẹ nói lý do cho con nghe." |
| Người lớn sai | Im lặng cho qua | "Lúc nãy bố nói to với con, bố xin lỗi." |
Cột bên phải không đòi người lớn bỏ đi quyền quyết định. Người lớn vẫn là người quyết, chỉ đổi cách nói. Trẻ được nói chuyện như vậy thường cũng dễ hợp tác hơn, vì không phải phòng thủ.
Nhường dưới trong việc làm: năm thói quen nhỏ
Giữ lời hứa với trẻ. Hứa cuối tuần đưa con đi công viên thì đi, có việc đột xuất thì giải thích và hẹn lại cụ thể. Với trẻ, một lời hứa của người lớn là chuyện lớn; thất hứa mà không nói gì là cách nhanh nhất dạy trẻ rằng lời nói không có giá trị.
Hỏi ý trẻ trong việc của trẻ. Mặc áo nào đi học, sắp xếp góc học tập thế nào, đặt tên cho con mèo ra sao. Những việc nhỏ ấy để trẻ chọn là cách người lớn nhường quyền một cách vừa sức, giúp trẻ tập tự quyết.
Xin lỗi khi mình sai. Quát nhầm con, trách oan con, quên đón con. Một lời xin lỗi thật lòng của người lớn không làm mất uy, mà dạy trẻ cách nhận lỗi tốt hơn mọi bài giảng.
Nghe trẻ nói hết câu. Trẻ kể chuyện thường dài dòng, vòng vo, người lớn dễ cắt ngang hoặc nói thay. Để trẻ nói hết, rồi mới hỏi lại hay góp ý, là cách nhường cho trẻ quyền được nghe trọn vẹn. Người lớn đòi trẻ không nói leo thì người lớn cũng nên làm điều tương tự với trẻ, và trẻ học được phép lắng nghe từ chính cách mình được nghe.
Nhường phần dễ chịu khi trẻ cần. Chỗ ngồi mát khi con ốm, phần ăn con thích khi con buồn, sự kiên nhẫn khi con đang tập một việc khó. Đây đúng là điều ông bà xưa vẫn làm, chỉ là hôm nay nên làm có ý thức hơn.
Phần nên hiểu lại: nhường không có nghĩa là anh chị phải nhường hết
Ở nhiều nhà, "nhường dưới" được áp thẳng xuống giữa các con: anh chị lớn hơn thì phải nhường em mọi thứ, từ đồ chơi tới quyền chọn kênh ti vi. Câu "lớn rồi phải nhường em" lặp mãi có thể khiến đứa lớn thấy mình bị thiệt, thậm chí sinh ra ghen tị với em. Đó là chỗ nên hiểu lại.
Nhường dưới của người lớn khác với nhường dưới của một đứa trẻ bảy tuổi với em ba tuổi. Người lớn có sức, có của, có kinh nghiệm để nhường. Đứa trẻ bảy tuổi thì vẫn còn là trẻ, cũng cần được nhường. Hợp lý hơn là dạy các con cùng chia, thay phiên, mỗi người có vài món đồ riêng không phải đưa ra, và chỉ nhường khi em thật sự cần, chẳng hạn em ốm, em còn quá nhỏ để hiểu.
Khi đứa lớn tự nguyện nhường em, người lớn nên nhìn thấy và ghi nhận cụ thể, thay vì coi đó là bổn phận đương nhiên. Một đứa trẻ được thấy việc nhường của mình có giá trị sẽ còn nhường nữa; một đứa trẻ bị bắt nhường mà không ai thấy sẽ học cách giấu đồ.
Bắt đầu giữ vế "nhường dưới" trong nhà mình
Không cần đổi cả nếp nhà cùng lúc. Có thể bắt đầu từ vài việc người lớn tự làm, trẻ sẽ tự nhìn thấy:
- Chọn một câu ra lệnh hay dùng nhất trong nhà và thử đổi thành câu nhờ có "con ơi" ở đầu và "cảm ơn con" ở cuối trong một tuần.
- Ghi lại những lời hứa với con trong ngày và tối kiểm lại mình đã giữ được bao nhiêu, không cần cho ai xem.
- Mỗi tuần để con tự quyết một việc nhỏ trong nhà, như món tráng miệng chủ nhật hay chỗ treo bức tranh con vẽ.
- Khi lỡ lời với con, xin lỗi trong ngày, nói ngắn gọn điều mình làm sai và điều mình sẽ làm khác.
- Rủ ông bà kể cho cháu nghe những lần ông bà nhường con cháu ngày xưa, để trẻ thấy nhường dưới là nếp có từ lâu chứ không phải điều mới.
Ví dụ giả định: một ông bố ở Tây Ninh nhận ra mình hay gọi con bằng một tiếng "ê" khi bận. Ông thử đổi thành gọi tên con kèm chữ "ơi". Sau vài tuần, chính đứa con mười tuổi bắt đầu gọi em mình bằng tên thay cho tiếng "ê" như trước. Không ai dặn con điều đó.
Khi ông bà nhường cháu quá tay: nhường hay chiều
Ở chiều ngược lại, có những nhà mà vế nhường dưới lại bị làm quá. Ông bà thương cháu, cháu đòi gì cũng chiều, cháu nói trống không cũng cười, cháu không chịu ăn thì ông bà bưng bát chạy theo. Bố mẹ vừa thương ông bà, vừa lo con khó dạy. Đây cũng là chỗ cần nói rõ: nhường dưới là tôn trọng và nâng đỡ, không phải xoá đi mọi ranh giới.
Một cách phân biệt dễ dùng là hỏi việc nhường đó giúp trẻ lớn lên hay giữ trẻ mãi bé. Nhường cho trẻ chọn áo, chọn món tráng miệng là giúp trẻ tập quyết định. Nhường cho trẻ bỏ bữa, nói cộc với người khác mà không ai nhắc là giữ trẻ ở chỗ chưa biết nghĩ cho ai. Ông bà xưa nhường cháu miếng ngon, nhưng vẫn bắt cháu chào hỏi, mời cơm, dọn mâm. Nhường và dạy đi cùng nhau.
Khi ông bà chiều quá, bố mẹ nên nói chuyện riêng, bắt đầu bằng lời cảm ơn ông bà đã thương cháu, rồi nhờ ông bà giữ cùng một hai nếp quan trọng nhất, chẳng hạn mời cơm trước khi ăn và không nói trống không. Ông bà thường sẵn lòng khi được nhờ cụ thể, hơn là bị trách chung chung là chiều cháu.
Câu hỏi thường gặp
Kính trên nhường dưới nghĩa là gì?
Đây là thành ngữ dạy cách cư xử hai chiều: kính trọng người lớn tuổi, có vai vế trên mình, và nhường nhịn, nâng đỡ người nhỏ hơn mình. Mỗi người trong gia đình đều vừa là người trên vừa là người dưới với ai đó, nên ai cũng cần làm đủ cả hai vế.
Nhường dưới có làm con được nước lấn tới không?
Không, nếu hiểu đúng. Nhường dưới là tôn trọng trẻ trong lời nói, giữ lời hứa, xin lỗi khi sai, chứ không phải chiều mọi đòi hỏi. Người lớn vẫn là người đặt ranh giới và quyết định, chỉ là quyết định một cách tôn trọng.
Có nên bắt con lớn phải nhường em mọi thứ không?
Không nên. Bắt nhường mọi thứ dễ khiến con lớn thấy bị thiệt và sinh ghen tị. Nên dạy các con chia sẻ, thay phiên, để mỗi con có vài món riêng, và ghi nhận khi con lớn tự nguyện nhường em.
Bố mẹ xin lỗi con có làm mất uy không?
Lời xin lỗi thật lòng khi người lớn sai không làm mất uy mà giúp con tin vào sự công bằng trong nhà. Nó cũng là bài học trực tiếp nhất về cách nhận lỗi, điều mà người lớn vẫn mong con làm được.
Ông bà xưa có dạy nhường dưới không?
Có, nhưng chủ yếu bằng việc làm thay vì lời nói: để dành miếng ngon cho cháu, cõng cháu qua đoạn đường khó, nhường con cháu phần dễ chịu khi ốm. Vế này ít được nhắc thành lời nên hôm nay dễ bị quên.