LoiDay.comLời Dạy
Hàng xóm, làng nước, cộng đồng

Nghĩa tử là nghĩa tận: vì sao xóm làng xưa dồn sức khi nhà bên có tang

Nghĩa tử là nghĩa tận: vì sao ông bà dặn gác hiềm khích, dồn sức khi nhà bên có tang, phần nào nên hiểu lại hôm nay và cách nói với trẻ về chuyện này.

Neighbors quietly setting out plastic stools and a large teapot under a canvas awning in a Ninh Binh village courtyard, muted grey morning, figures seen from behind, solemn calm

"Nghĩa tử là nghĩa tận" là lời ông bà dạy rằng tình nghĩa với người đã khuất là tình nghĩa cuối cùng, nên phải làm cho trọn, kể cả với người mình từng không ưa. Khi nhà bên có tang, chuyện cũ được gác lại, cả xóm sang giúp, người lớn dặn trẻ con giữ yên. Đó là một trong những nếp bền nhất của làng Việt và vẫn còn rõ ở nhiều nơi hôm nay.

Bài này không bàn nghi lễ tang ma của từng vùng, cũng không đi vào cách viết phong bì hay câu chia buồn. Bài đi từ chính lời dạy: nó nói gì, vì sao làng xưa coi trọng đến thế, phần nào còn nguyên giá trị, phần nào nên hiểu lại cho hợp với cuộc sống hôm nay, và cách nói với con trẻ về cái chết và cái nghĩa ấy mà không làm trẻ sợ.

Lời dạy này nói gì

Chữ "tử" là chết, chữ "tận" là hết, là cuối cùng. Câu thành ngữ có thể hiểu theo hai lớp. Lớp thứ nhất: đối với người đã mất, đây là lần cuối mình còn làm được gì cho họ, nên làm cho trọn, không tính toán. Lớp thứ hai: cái chết khép lại mọi chuyện hơn thua. Người còn sống không nên mang thù oán, tranh chấp với người đã khuất ra trước linh cữu.

Trong đời sống làng, lời dạy này thường được nhắc vào đúng lúc khó: khi người mất là người từng gây chuyện với nhà mình, từng tranh một bờ ruộng, từng nói nặng lời trong buổi họp xóm. Người trẻ trong nhà có thể không muốn sang. Ông bà khi ấy sẽ nói một câu "nghĩa tử là nghĩa tận", và cả nhà biết là phải sang thắp nén hương, giúp một tay.

Câu thành ngữ cũng ngầm nhắc người sống về chính mình: ai rồi cũng đến lúc ấy, và cách mình đối xử với người khác lúc họ ra đi là cách mình mong được đối xử. Đó là một thứ công bằng giản dị mà người làng hiểu không cần ai giải thích.

Vì sao làng xưa dồn sức khi có tang

Một nhà không tự lo nổi. Ngày xưa không có dịch vụ lo tang lễ. Từ đóng áo quan, dựng rạp, nấu ăn cho khách, đến đưa tiễn ra đồng, việc gì cũng cần nhiều người. Một nhà đang đau buồn, lại neo người, không thể tự làm hết.

Làng có tổ chức giúp nhau. Nhiều làng có hội hiếu hay những nhóm tương trợ, người trong hội góp gạo, góp tiền định kỳ và cắt cử nhau làm việc khi có nhà có tang. Đây là cách người xưa biến tình nghĩa thành việc làm có tổ chức, không phụ thuộc vào lòng tốt tuỳ hứng.

Tang là việc của cả làng. Trong một cộng đồng nhỏ, ai cũng quen ai, người mất thường là bà con, bạn bè, người cùng xóm của rất nhiều nhà. Nỗi mất mát không chỉ của một gia đình, nên việc tiễn đưa cũng không chỉ là việc của một gia đình.

Giữ hoà khí lâu dài. Gác hiềm khích lúc có tang mở ra một cơ hội làm lành. Nhiều mối bất hoà giữa hai nhà đã được hoá giải ở chính những ngày như thế, khi một bên chủ động sang giúp và bên kia nhận ra tấm lòng.

Khi người mất từng có xích mích với nhà mình

Đây là phần khó nhất của lời dạy và cũng là phần ông bà nhấn mạnh nhất. Xích mích giữa hàng xóm thì không hiếm: tranh chấp lối đi, nước mưa chảy sang nhà, lời qua tiếng lại khi con cái đánh nhau. Khi một người trong cuộc ra đi, nhà kia đứng trước lựa chọn: sang hay không sang.

Lời khuyên của người xưa là sang, và sang đúng mực. Không cần nói lời làm hoà dài dòng, cũng không cần giả vờ thân thiết. Một nén hương, một lời chia buồn ngắn với gia đình, một tay giúp việc vặt nếu được nhờ. Việc ấy không xoá được chuyện đã qua, nhưng nó cho người còn lại thấy rằng mâu thuẫn là chuyện của người sống với nhau, không mang ra trước người đã khuất.

Cũng cần nói thẳng: nghĩa tử là nghĩa tận không bắt ai phải tha thứ cho những điều nghiêm trọng như bạo lực, lừa gạt gây hậu quả lớn. Nếu sự có mặt của bạn sẽ làm gia đình kia khó xử, hoặc làm chính bạn tổn thương thêm, thì gửi lời chia buồn qua người khác cũng là giữ nghĩa. Ông bà dạy trọn nghĩa, không dạy tự làm khổ mình.

Ví dụ giả định: hai nhà ở một xóm thuộc Ninh Bình từng không nhìn mặt nhau mấy năm vì một bức tường rào. Khi cụ ông nhà bên mất, người con trai nhà này sang dựng rạp cùng thanh niên trong xóm, không nói gì nhiều. Sau đám, người con nhà kia sang cảm ơn, và bức tường được bàn lại trong một buổi chiều.

Phần còn nguyên giá trị khi sống ở phố

Ở thành phố, nhiều nhà không còn làm tang lễ tại nhà mà đưa người mất về nhà tang lễ hoặc về quê. Hàng xóm chung cư có khi chỉ biết tin qua nhóm liên lạc của toà nhà, hoặc thấy nhà bên đóng cửa mấy hôm. Người ta dễ nghĩ rằng nghĩa tử là nghĩa tận là chuyện của làng quê, ở phố thì không cần.

Thực ra lời dạy vẫn còn chỗ để sống, chỉ đổi hình thức. Biết tin nhà cùng tầng có tang, một lời chia buồn khi gặp ở thang máy, một tin nhắn hỏi có cần giúp trông nhà, nhận hộ đồ trong mấy ngày gia đình về quê, là những việc rất nhỏ mà người trong cuộc nhớ mãi. Nếu thân thiết hơn, đến nhà tang lễ viếng một lúc ngắn là đủ trọn nghĩa.

Có một nhóm người hay bị quên: người ở trọ, người đi làm xa mất người thân ở quê. Ví dụ giả định, một công nhân từ Thanh Hoá làm việc ở Bắc Ninh nhận tin mẹ mất, phải về quê gấp trong đêm. Phòng trọ bên cạnh góp tiền xe, chủ trọ giữ đồ và giữ phòng mấy tuần không tính thêm. Đó cũng là nghĩa tử là nghĩa tận, giữa những người không cùng làng, không cùng họ, chỉ cùng một dãy trọ.

Phần nên hiểu lại cho hợp hôm nay

Cũng như nhiều lời dạy khác, "nghĩa tử là nghĩa tận" có những cách hiểu đã lệch theo thời gian, làm khổ chính người còn sống. Đặt cạnh nhau để thấy chỗ cần điều chỉnh:

Cách hiểu dễ lệchCách hiểu nên giữ
Đám phải to, khách phải đông mới là trọn nghĩaTrọn nghĩa ở tấm lòng và sự chu đáo, không ở quy mô; vay nợ làm đám to là gánh nặng cho người sống
Tang lễ kéo dài, kèn trống suốt ngày đêm mới là đủNhiều địa phương đã khuyến khích tang lễ gọn, giờ giấc hợp lý để không ảnh hưởng sức khoẻ người nhà và hàng xóm
Phúng viếng là món nợ, ai đến bao nhiêu phải trả đúng bấy nhiêuPhúng viếng là tấm lòng; ghi sổ để nhớ ai đã đến và cảm ơn, không phải để đòi trả sòng phẳng
Hàng xóm phải có mặt suốt mọi ngày, vắng mặt là mất lòngMỗi nhà giúp theo sức và theo hoàn cảnh; có mặt lúc cần và hỏi han sau đám cũng là trọn nghĩa
Gác hiềm khích là phải quên hết mọi chuyệnGác lại trong những ngày tang; chuyện cần giải quyết thì để sau, bàn bạc ôn tồn

Điều đáng giữ nhất là tinh thần: người chết được tiễn đưa tử tế, người sống được đỡ đần lúc khó. Hình thức có thể gọn đi mà tinh thần ấy không mất.

Khi xóm có tang, nhà mình cư xử ra sao

Ngoài việc sang viếng và giúp đỡ, có những điều nhỏ trong chính nhà mình thể hiện cái nghĩa với nhà bên. Ông bà xưa rất để ý những chuyện này:

  • Giữ yên. Tạm tắt nhạc to, hoãn hát hò, nhắc trẻ con không nô đùa ầm ĩ gần nhà có tang.
  • Dời việc vui nếu được. Tiệc tân gia, sinh nhật đông người trong mấy ngày ấy có thể làm nhỏ lại hoặc dời sang tuần sau.
  • Nhường không gian. Nhà có tang cần chỗ dựng rạp, chỗ để xe khách; nhà bên có thể dọn bớt đồ trước cửa, cho mượn sân.
  • Giữ lời ăn tiếng nói. Không bàn tán về nguyên nhân mất, chuyện tiền bạc, chuyện chia của của nhà người ta trong những ngày đó.
  • Hỏi han sau đám. Mấy tuần sau, khi khách khứa đã về, nhà có tang thường vắng và buồn nhất. Một lời hỏi thăm lúc ấy có khi quý hơn lúc đông người.

Những việc này không ai ghi sổ, nhưng nhà có tang sẽ nhớ rất lâu. Nhiều mối thân tình giữa hàng xóm bắt đầu từ chính những ngày như vậy.

Nói với con trẻ về cái chết và cái nghĩa

Nhiều bố mẹ ngại cho con biết chuyện nhà bên có tang, sợ con sợ. Nhưng trẻ thường đã nghe, đã thấy rạp dựng trước ngõ. Giải thích ngắn, thật và bình tĩnh tốt hơn để con tự đoán. Bạn nói đại ý: ông nhà bên đã mất, nghĩa là ông không còn sống nữa, cả nhà ông đang rất buồn, nên mình giữ yên và sang hỏi thăm.

Có nên đưa con đi viếng không tuỳ vào tuổi và tính cách của con. Trẻ lớn hơn, đã hiểu chuyện, đi cùng bố mẹ một lúc ngắn, đứng nghiêm và cúi đầu chào là một bài học về nghĩa tử rất thật. Trẻ nhỏ hay nhạy cảm thì không cần ép, ở nhà cùng người lớn cũng được. Điều quan trọng là con hiểu vì sao nhà mình làm như vậy.

Khi con hỏi "sao bố mẹ sang nhà bác ấy, bác ấy hay mắng mình mà", đó là lúc dạy lời ông bà dễ nhất. Bạn có thể giải thích rằng lúc người ta mất người thân là lúc buồn nhất, chuyện giận hờn để sau, mình sang vì mình là hàng xóm. Trẻ học được rằng tử tế không chỉ dành cho người mình thích.

Câu hỏi thường gặp

Nghĩa tử là nghĩa tận nghĩa là gì?

Thành ngữ nói rằng tình nghĩa đối với người đã khuất là tình nghĩa cuối cùng, nên cần làm cho trọn vẹn. Nó cũng ngầm dặn người sống gác lại hiềm khích, hơn thua khi người kia đã mất, sang chia buồn và giúp đỡ gia đình họ.

Hàng xóm từng có mâu thuẫn với nhà mình có tang thì có nên sang viếng không?

Theo lời dạy của ông bà thì nên sang, giữ đúng mực: thắp hương, chia buồn ngắn, giúp việc vặt nếu được nhờ. Nếu mâu thuẫn quá nặng nề và sự có mặt có thể làm gia đình kia khó xử, gửi lời chia buồn qua người khác cũng là giữ nghĩa.

Làm đám tang gọn, ít ngày có trái với nghĩa tử là nghĩa tận không?

Không. Trọn nghĩa nằm ở sự chu đáo và tấm lòng, không ở quy mô hay số ngày. Tang lễ gọn giúp gia đình đỡ kiệt sức, đỡ nợ nần và đỡ ảnh hưởng tới hàng xóm, nhiều địa phương cũng đã khuyến khích điều này.

Có nên cho trẻ nhỏ đi viếng đám tang hàng xóm không?

Tuỳ tuổi và tính cách của trẻ. Trẻ lớn đã hiểu chuyện có thể đi cùng bố mẹ một lúc ngắn. Trẻ nhỏ hoặc dễ sợ thì không cần ép. Dù đi hay không, nên giải thích ngắn gọn, thật và bình tĩnh để trẻ hiểu vì sao cả nhà giữ yên và sang hỏi thăm.

Ngoài việc sang viếng, nhà hàng xóm nên làm gì khi xóm có tang?

Giữ yên, tạm dời các cuộc vui đông người, nhường chỗ trước cửa nếu nhà có tang cần, không bàn tán chuyện riêng của họ. Vài tuần sau đám, khi nhà ấy đã vắng khách, ghé hỏi thăm một lời cũng rất có ý nghĩa.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138