"Người làm ra của, của không làm ra người" là tục ngữ ông bà dùng để nhắc rằng con người quý hơn tiền bạc: của mất còn làm lại được, còn tình anh em đã vỡ thì rất khó hàn. Lời dạy này nặng ký nhất vào lúc anh chị em phải bàn chuyện chia của bố mẹ để lại, khi nỗi buồn mất người thân, ký ức công sức và những con số tiền bạc cùng đặt lên một mâm.
Bài này không hướng dẫn thủ tục pháp lý. Mỗi gia đình có giấy tờ, hoàn cảnh riêng, và việc chia tài sản phải theo quy định hiện hành, nên khi đến phần giấy tờ, bạn cần hỏi luật sư hoặc công chứng viên. Ở đây chỉ bàn phần nằm ngoài giấy: những nguyên tắc ông bà để lại, cách bố mẹ còn sống chuẩn bị cho các con, và cách anh em ngồi với nhau để của được chia mà người không mất.
Câu tục ngữ nói gì
Hai vế đặt người và của theo hai chiều ngược nhau. Người làm ra của: đất đai, nhà cửa, tiền tiết kiệm đều từ bàn tay con người mà có. Của không làm ra người: bao nhiêu tiền cũng không mua lại được một người anh đã cạch mặt, một người chị đã không còn về nhà. Thứ tự quý trọng vì thế rất rõ.
Ông bà hay nhắc câu này khi thấy con cháu đặt của lên trước người. Nó không có nghĩa là của không quan trọng hay không cần chia cho rõ ràng. Người xưa rất trọng ruộng đất, vì đó là nguồn sống. Nhưng họ phân biệt cái quý để giữ với cái quý để dùng: của là để nuôi người, không phải để người phải hy sinh nhau vì nó.
Trong chuyện chia của, lời dạy chuyển thành một câu hỏi đơn giản mà anh em có thể tự hỏi trước mỗi cuộc bàn: sau khi chia xong, mình còn muốn ngồi chung mâm với anh chị em mình vào dịp Tết hay không. Nếu câu trả lời là có, thì cách bàn, cách nói, cách nhượng nhau phải được chọn để giữ được điều đó.
Vì sao chuyện chia của dễ làm anh em mất nhau
Nỗi buồn chưa nguôi. Việc bàn thường diễn ra khi bố hoặc mẹ vừa mất. Người đang đau dễ nóng, dễ hiểu câu nói của người khác theo nghĩa xấu nhất.
Ký ức công sức khác nhau. Người ở với bố mẹ nhớ những năm chăm sóc, người ở xa nhớ những khoản tiền gửi về. Ai cũng thấy phần mình đáng được tính nhiều hơn.
Giấy tờ mù mờ. Nhà đất chưa sang tên, lời bố mẹ dặn miệng mỗi người nghe một kiểu, giấy viết tay không rõ. Mù mờ tạo chỗ cho nghi ngờ.
Người ngoài góp lời. Vợ chồng của các anh chị em, đôi khi cả họ hàng xa, có ý kiến riêng. Lời góp ý không sai, nhưng nhiều tiếng nói làm cuộc bàn khó đi đến kết.
Của mang theo tình cảm. Ngôi nhà cũ, mảnh vườn, cái tủ thờ của bà, chiếc xe đạp của ông. Có những món không đáng bao nhiêu tiền nhưng ai cũng muốn giữ, vì nó là ký ức.
Chuyện cũ được tính lại. Bàn chia của dễ thành dịp mỗi người lôi ra những thiệt thòi từ thời nhỏ: ai được đi học, ai phải nghỉ, ai được bố mẹ cưới vợ cho. Khi chuyện cũ chen vào, con số nào cũng thấy không công bằng.
Những nguyên tắc ông bà để lại về chuyện chia của
Người xưa không có văn bản dài về chia tài sản trong nhà, nhưng có những lời dặn truyền miệng mà đến nay vẫn dùng được. Dưới đây là những nguyên tắc hay được nhắc, diễn lại bằng lời thường:
- Chưa lo xong việc cho người mất thì chưa bàn của. Người xưa chê cảnh "chưa xanh cỏ đã tranh nhau". Để vài tuần, vài tháng cho mọi người qua cơn đau là cách tôn trọng người đã khuất và tôn trọng chính nhau.
- Người ở lại chăm bố mẹ được ghi nhận. Ông bà thường dặn phần của người nuôi dưỡng bố mẹ lúc già yếu phải được tính, bằng của hoặc ít nhất bằng lời công nhận trước cả nhà.
- Bàn trước mặt mọi người, không bàn lẻ. Nói riêng với từng người dễ sinh ra mỗi người một phiên bản. Cả nhà ngồi một chỗ, nghe cùng một lời.
- Người lớn tuổi trong nhà làm chứng. Ngày trước là chú bác, cô dì có uy tín. Hôm nay có thể vẫn là họ, hoặc là người có chuyên môn được cả nhà tin.
- Không để con cháu nghe tranh cãi. Trẻ con nhớ cảnh bố mẹ to tiếng với cô chú lâu hơn bất kỳ khoản tiền nào.
- Nhường được thì nhường. Không phải nhường hết, mà nhường những món mình không thật sự cần cho người đang cần hơn hoặc gắn bó hơn.
Những nguyên tắc này không thay cho pháp luật. Chúng là phần tình đi trước, để khi đến phần giấy tờ, anh em đã sẵn sàng ngồi cùng một phía bàn.
Bố mẹ còn sống: chuẩn bị trước để các con khỏi phải đoán
Cách tốt nhất để các con không tranh nhau là bố mẹ nói rõ khi còn khoẻ. Nhiều bố mẹ ngại vì sợ nói chuyện này là xui, nhưng chính sự im lặng mới để lại gánh nặng cho các con.
- Bố mẹ tự liệt kê những gì mình có: nhà đất, tiền gửi, đồ quý, và cả những khoản nợ nếu có. Ghi vào một cuốn sổ, cất ở chỗ các con biết.
- Bố mẹ nghĩ xem mình muốn để lại cho ai cái gì, vì sao. Lý do quan trọng không kém con số.
- Hỏi luật sư hoặc công chứng viên về cách thể hiện ý muốn ấy cho đúng quy định hiện hành, như lập di chúc, làm hợp đồng tặng cho khi còn sống, hay để theo pháp luật. Mỗi cách có hệ quả khác nhau, cần người có chuyên môn giải thích cho trường hợp cụ thể.
- Gọi các con lại, nói rõ ý muốn và lý do, cho các con hỏi. Không cần các con đồng ý hết, nhưng cần các con được nghe.
- Cất giữ giấy tờ ở nơi an toàn, cho ít nhất hai người con biết chỗ để.
- Xem lại định kỳ khi hoàn cảnh thay đổi, như một người con gặp khó, một mảnh đất được bán.
Một cuộc nói chuyện thẳng khi bố mẹ còn khoẻ thường ngắn hơn và nhẹ nhàng hơn rất nhiều so với những cuộc tranh luận sau này, khi không còn ai để hỏi bố mẹ thật sự muốn gì.
Mỗi loại của một chỗ hay vướng
Không phải loại của nào cũng gây tranh cãi như nhau. Bảng dưới gợi ý chỗ hay vướng và nguyên tắc giữ tình cho từng loại; phần thủ tục cụ thể luôn cần hỏi người có chuyên môn.
| Loại của | Chỗ hay vướng | Nguyên tắc giữ tình |
|---|---|---|
| Nhà đất bố mẹ đứng tên | Người đang ở không muốn đi, người ở xa muốn bán chia | Bàn phương án trước khi bàn con số: giữ lại ở chung, một người nhận và bù cho người khác, hay cùng bán; hỏi luật sư về cách làm đúng |
| Tiền gửi, vàng | Không ai biết rõ có bao nhiêu, nghi người giữ sổ | Người giữ chủ động công khai toàn bộ, cả nhà cùng xem |
| Đồ đạc, kỷ vật | Món ít tiền nhưng nhiều người muốn giữ | Mỗi người lần lượt chọn một món, hoặc giữ chung ở một nhà và ai cũng được đến |
| Nợ của bố mẹ | Không ai muốn nhận, hoặc phát hiện muộn | Công khai ngay khi biết; hỏi luật sư về trách nhiệm của người thừa kế trước khi hứa trả |
Cột giữa cho thấy phần lớn vướng mắc đến từ thiếu thông tin và thiếu phương án. Cột phải không giải quyết mọi chuyện, nhưng giúp cuộc bàn bắt đầu từ chỗ cả nhà cùng nhìn thấy một bức tranh.
Khi anh em đã bất đồng: các bước trước khi thành chuyện lớn
Có những nhà dù đã cố vẫn không thống nhất được. Lúc ấy, đi đúng thứ tự giúp giữ lại được nhiều nhất phần tình:
- Tạm dừng bàn bạc khi không khí đã căng. Hẹn một ngày khác, đừng cố chốt trong lúc đang giận.
- Gom đủ giấy tờ, sao cho mọi người cùng có một bản để xem. Phần lớn nghi ngờ tan khi giấy tờ được đặt lên bàn.
- Cùng nhau đi gặp một luật sư hoặc công chứng viên, nghe chung một lời giải thích về quyền của từng người, thay vì mỗi người hỏi một nơi.
- Nhờ một người lớn trong họ hoặc tổ hoà giải ở nơi cư trú làm trung gian nếu vẫn chưa thống nhất.
- Chỉ đưa ra toà khi các bước trên không đi tới đâu, và hiểu rằng đó là con đường dài, tốn kém cả tiền lẫn tình.
Ở bước nào, nguyên tắc "của không làm ra người" vẫn có thể là câu nhắc chung: mỗi người tự hỏi khoản chênh lệch mình đang tranh có đáng bằng một người anh, một người chị hay không.
Ví dụ giả định ở Đồng Tháp và nếp truyền lại
Ví dụ giả định: bốn anh chị em ở Đồng Tháp được mẹ để lại căn nhà gỗ và một mảnh vườn. Người con út ở với mẹ những năm cuối. Ba người kia làm ăn ở Thành phố Hồ Chí Minh và Cần Thơ. Sau khi lo xong việc cho mẹ, cả nhà để ba tháng rồi mới hẹn ngồi lại. Người chị cả mời một bác trong họ đến dự, cả nhà cùng xem giấy tờ, cùng đi hỏi một văn phòng công chứng về các phương án.
Cuối cùng, cả nhà thống nhất để người em út giữ căn nhà vì em ở với mẹ và đang ở đó, mảnh vườn chia cho ba người còn lại, ai muốn bán phần mình thì ưu tiên bán cho anh chị em trước. Người anh thứ hai nhận ít hơn phần mình tính, vì anh nói anh không muốn cả nhà mất thêm một Tết nữa để cãi nhau.
Các cháu không biết chi tiết từng phần, nhưng chúng biết Tết năm sau cả nhà vẫn về căn nhà gỗ ấy. Đó là bài học chúng mang theo: trong nhà mình, của được chia rõ ràng nhưng người thì không chia. Lời tục ngữ ông bà để lại được truyền bằng chính một lần cả nhà sống đúng với nó.
Câu hỏi thường gặp
Người làm ra của, của không làm ra người nghĩa là gì?
Câu tục ngữ khẳng định con người quý hơn tiền của: mọi tài sản đều do người làm ra, còn tiền của không thể tạo ra hay mua lại một con người, một mối tình thân. Ông bà dùng câu này để nhắc con cháu đừng vì của mà mất nhau.
Có nên bàn chuyện chia của ngay sau khi bố mẹ mất không?
Người xưa khuyên không nên. Để một thời gian cho mọi người qua cơn đau, trừ những việc cần làm gấp như giữ giấy tờ, thanh toán khoản bắt buộc. Bàn khi bình tĩnh sẽ giữ được tình hơn và cũng ít sai sót hơn.
Người chăm bố mẹ lúc già có được chia nhiều hơn không?
Theo nếp ông bà, công nuôi dưỡng bố mẹ nên được ghi nhận. Còn về pháp lý, phần mỗi người được nhận phụ thuộc vào di chúc, thoả thuận giữa những người thừa kế và quy định hiện hành. Hỏi luật sư để hiểu rõ trường hợp nhà mình.
Bố mẹ còn sống có nên nói trước chuyện để lại tài sản không?
Nên. Nói rõ khi còn khoẻ giúp các con không phải đoán và bớt nghi ngờ nhau sau này. Bố mẹ nên hỏi luật sư hoặc công chứng viên về cách thể hiện ý muốn cho đúng quy định, rồi giải thích lý do với các con.
Anh em không thống nhất được thì nên làm gì?
Tạm dừng, gom đủ giấy tờ, cùng đi hỏi một luật sư hoặc công chứng viên, nhờ người lớn trong họ hay tổ hoà giải ở nơi cư trú làm trung gian. Toà án là con đường cuối cùng vì tốn thời gian, tiền bạc và thường để lại vết rạn khó lành.