"Quen tay hay việc" nghĩa là làm nhiều thì tay quen, tay quen thì việc khéo. Ông bà còn nói "trăm hay không bằng tay quen": nghe giảng trăm lần không bằng tự tay làm nhiều lần. Áp vào việc nhà, lời dạy ấy có một hệ quả mà bố mẹ hôm nay hay bỏ qua: muốn con khéo thì phải để con vụng trước, và chấp nhận những lần đổ nước, vỡ bát trên đường đến chỗ quen tay.
Bài này không đưa ra bảng điểm hay danh sách "trẻ mấy tuổi phải làm được gì". Nó đi theo tinh thần của ông bà: cho trẻ làm sớm, làm cạnh người lớn, làm việc vừa sức và an toàn, và đối xử với những lần hỏng việc như một phần của học việc. Cuối bài có cách dạy một việc mới theo năm bước, cùng những điều tuyệt đối không giao cho trẻ.
Trẻ quê ngày xưa học việc bằng cách đứng cạnh người lớn
Trong nhà nông ngày trước không có "giờ dạy việc nhà". Trẻ học bằng cách lẽo đẽo theo người lớn. Bà nhặt rau thì cháu ngồi cạnh nhặt cùng, nhặt sót bà nhặt lại. Mẹ quét sân thì con cầm cái chổi nhỏ quét một góc. Đến khi lên bảy, lên tám, đứa trẻ đã nấu được nồi cơm, cho lợn ăn, trông em mà không ai nhớ đã dạy từ lúc nào.
Cách học ấy có ba điểm đáng giữ. Thứ nhất, trẻ bắt đầu rất sớm, khi việc còn là niềm vui chứ chưa phải nghĩa vụ. Thứ hai, trẻ luôn làm cạnh một người lớn, nên vừa được xem làm mẫu vừa được sửa ngay. Thứ ba, người lớn chấp nhận việc làm chậm và không đẹp trong một thời gian dài, vì biết rằng "tay quen" cần nhiều lần.
Dĩ nhiên ngày xưa cũng có mặt trái: trẻ nhiều khi phải gánh việc quá sức vì nhà thiếu người, và có nhà mắng mỏ, đánh đòn khi con làm hỏng. Những phần đó không cần giữ. Thứ đáng giữ là niềm tin rằng trẻ học được, và con đường để trẻ học được là được làm thật, được làm nhiều lần.
Vì sao bố mẹ hôm nay hay làm hộ con
Vì vội. Buổi sáng có hai mươi phút để cả nhà ra khỏi cửa. Để con tự gấp chăn mất năm phút, mẹ gấp mất nửa phút. Ngày nào cũng tính như vậy thì con không bao giờ đến lượt.
Vì sợ bẩn, sợ vỡ. Con rửa bát thì nước bắn khắp sàn, con lau nhà thì vệt ướt loang lổ. Làm hộ cho nhanh và sạch là phản xạ rất dễ hiểu, nhưng mỗi lần làm hộ là một lần con lỡ dịp quen tay.
Vì muốn con dành giờ cho học. Nhiều nhà coi việc nhà là thứ tranh giờ học. Thực tế mười lăm phút dọn bát sau bữa tối không làm con học kém đi, mà còn cho đầu óc con một quãng nghỉ khỏi bàn học.
Vì thương con. Bố mẹ từng vất vả nên muốn con được nhàn. Đây là lý do khó cưỡng nhất, nhưng ông bà xưa thương con không kém mà vẫn cho con làm, vì biết thương thật là để con tự đứng được.
Vì con làm không vừa ý. Bát rửa còn vương dầu, quần áo gấp lệch. Bố mẹ làm lại trước mặt con, và con rút ra kết luận rằng làm cũng vô ích. Đây là lý do khiến nhiều trẻ thôi không muốn làm nữa.
Việc vừa tay theo từng giai đoạn, không phải thước đo
Bảng dưới đây chỉ gợi ý loại việc thường hợp sức trẻ ở từng giai đoạn. Mỗi đứa trẻ khác nhau; con nhanh hay chậm hơn bảng không có nghĩa là con giỏi hay kém. Đừng dùng bảng này để so con với con nhà khác.
| Giai đoạn | Việc thường vừa tay | Người lớn cần làm gì |
|---|---|---|
| Mẫu giáo | Cất đồ chơi vào giỏ, bỏ áo bẩn vào chậu, nhặt rau cùng bà, tưới cây bằng bình nhỏ | Làm cùng, khen việc con đã làm chứ không khen con "giỏi", chấp nhận làm chậm |
| Đầu tiểu học | Xếp bát đũa, lau bàn, gấp quần áo của mình, đổ rác nhỏ, phơi đồ lót | Chỉ mẫu từng bước, sửa một điểm mỗi lần, không làm lại trước mặt con |
| Cuối tiểu học | Rửa bát nhựa và bát sứ, quét nhà, vo gạo nấu cơm bằng nồi điện, dọn phòng riêng | Đứng gần khi con dùng nước nóng, dạy cách cầm bát trơn, để con tự sắp xếp phòng |
| Trung học cơ sở | Nấu món đơn giản, giặt máy, lau nhà, đi chợ theo danh sách, trông em một lúc | Giao trọn một việc, nói rõ kết quả mong muốn, để con tự chọn cách làm |
| Trung học phổ thông | Nấu một bữa cho cả nhà, lo đồ cá nhân, sửa vặt an toàn, chăm người ốm nhẹ trong nhà | Bàn với con như với người lớn, nhờ con dạy lại em |
Cột thứ ba quan trọng hơn cột thứ hai. Phần lớn trẻ làm được việc khi người lớn chịu đứng cạnh, chịu chờ và không làm lại. Khi một việc đã quen, nhích lên việc khó hơn một chút, đúng như cách ông bà dạy: hết nhặt rau thì đến vo gạo, hết vo gạo thì đến nấu cơm.
Khi con làm đổ, làm vỡ: ông bà xử thế nào
Gần như đứa trẻ nào học rửa bát cũng có ngày làm vỡ một cái. Phản ứng của người lớn lúc ấy quyết định con có muốn làm tiếp hay không. Nhiều người lớn tuổi kể lại rằng bà mình chỉ nói một câu: "Thôi, của đi thay người", rồi bảo cháu đứng yên để bà nhặt mảnh vỡ. Câu ấy không cổ vũ cẩu thả; nó đặt con người lên trên đồ vật, và cho đứa trẻ biết rằng sai một lần không phải điều đáng sợ.
Thứ tự xử lý nên là: an toàn trước, sau đó dọn cùng, cuối cùng mới rút kinh nghiệm. An toàn trước nghĩa là bảo con đứng yên, xem chân tay có bị cứa không, người lớn nhặt mảnh sứ, mảnh thuỷ tinh. Dọn cùng nghĩa là để con cầm chổi quét phần vụn nhỏ, lau nước, vì đó cũng là một phần của việc. Rút kinh nghiệm nghĩa là hỏi con "lúc ấy tay trơn hay bát nặng?" để tìm cách làm khác, ví dụ đặt khăn dưới chậu, rửa từng chiếc một.
Điều nên tránh là mắng ngay lúc con vừa làm vỡ, bắt con đền bằng tiền tiết kiệm cho mọi lần, hay tuyên bố "từ nay không cho rửa bát nữa". Câu cuối là câu tai hại nhất, vì nó cắt đứt đúng con đường mà ông bà gọi là quen tay. Nếu lo, bạn có thể cho con dùng bát nhựa, bát men dày trong giai đoạn đầu.
Dạy một việc mới theo năm bước
Dù là gấp quần áo, nấu cơm hay lau nhà, cách dạy dưới đây đều dùng được. Nó gần với cách người thợ xưa dạy học trò: xem, làm cùng, làm dưới mắt thầy, rồi tự làm.
- Làm mẫu chậm một lần, vừa làm vừa nói to từng động tác. Ví dụ: "Mẹ gập đôi áo theo đường giữa, gấp tay áo vào trong, rồi gấp từ dưới lên".
- Làm cùng con: mỗi người cầm một bên, hoặc con làm động tác dễ, người lớn làm động tác khó.
- Để con làm, người lớn đứng cạnh nhưng không cầm tay. Chỉ nhắc khi con hỏi hoặc khi có nguy hiểm.
- Nhận xét một điểm thôi. Chọn điểm con làm tốt nhất để nói trước, rồi gợi ý một chỗ có thể làm khác lần sau. Không liệt kê mọi lỗi.
- Giao hẳn việc ấy cho con trong một thời gian, và không làm lại phần con đã làm, trừ khi có lý do an toàn hay vệ sinh.
Bước năm là bước khó với bố mẹ nhất. Áo con gấp lệch vẫn mặc được; bát con úp chưa thẳng vẫn khô. Mỗi lần bạn nhịn không sửa lại là một lần con có thêm niềm tin rằng việc mình làm là thật, và lần sau con sẽ làm kỹ hơn mà không ai phải nhắc.
An toàn trước tiên: những việc chưa giao cho trẻ làm một mình
Quen tay hay việc không có nghĩa là cho trẻ làm mọi thứ. Những việc dưới đây cần người lớn làm hoặc đứng sát bên, tuỳ độ tuổi và độ cẩn thận của từng con.
- Dùng dao sắc, máy xay, bếp gas, bếp từ khi không có người lớn đứng cạnh.
- Bưng nồi nước sôi, chảo dầu nóng, ấm nước vừa đun.
- Pha hay trộn các loại nước tẩy rửa. Tuyệt đối không trộn nước tẩy có clo với chất tẩy khác, vì có thể sinh khí độc. Chất tẩy cất ở chỗ trẻ nhỏ không với tới.
- Cắm, rút phích điện khi tay ướt, lau ổ điện, sửa đồ điện.
- Trèo lên ghế, thang để lau quạt trần, cửa kính cao, phơi đồ trên ban công không có lan can chắc.
- Trông em nhỏ một mình trong thời gian dài, nhất là gần nước, gần bếp.
Với những việc này, trẻ vẫn có thể góp tay: đưa dụng cụ, giữ thang cho người lớn trèo, nhặt rau để người lớn thái. Như vậy con vẫn quen dần với việc, chỉ là ở phần an toàn, đến khi đủ lớn và đủ cẩn thận mới nhận phần khó hơn.
Đừng biến việc nhà thành thi đua giữa các con
Một cách nhiều nhà hay dùng là dán bảng thi đua, ai làm nhiều thì được thưởng, hay khen đứa này để "khích" đứa kia. Cách đó có thể làm trẻ làm nhanh hơn vài tuần, nhưng nó đi ngược tinh thần của lời dạy. Ông bà nói "quen tay hay việc", tức là khéo đến từ sự lặp lại, không đến từ việc hơn thua với anh chị em.
Thi đua trong nhà còn có hai tác dụng phụ. Đứa chậm hơn dễ bỏ cuộc vì thấy mình không bao giờ thắng. Còn đứa nhanh hơn có thể chỉ làm khi có người nhìn, có phần thưởng. Thay vào đó, bạn có thể chia mỗi con một việc phù hợp, thỉnh thoảng đổi việc cho nhau để con nào cũng biết nhiều việc, và nói lời ghi nhận theo việc cụ thể: "Bàn hôm nay lau sạch cả mép", thay vì "con giỏi hơn em".
Trẻ nhỏ nào cũng có lúc muốn bỏ dở. Khi đó, nhắc con về chuyện của chính con thay vì so với ai: "Tháng trước con gấp áo còn lệch, giờ thẳng hơn nhiều rồi đấy." Đó chính là ý nghĩa nguyên vẹn của "quen tay hay việc": người ta khéo lên so với chính mình hôm qua.
Câu hỏi thường gặp
"Quen tay hay việc" và "trăm hay không bằng tay quen" khác nhau thế nào?
Hai câu cùng một ý: làm nhiều thì thành thạo. "Quen tay hay việc" nói về kết quả, tay quen thì việc khéo. "Trăm hay không bằng tay quen" so sánh rằng hiểu biết trên lời nói không bằng kinh nghiệm thực hành. Dùng câu nào cũng được, miễn đi kèm việc cho con làm thật.
Con làm vỡ bát có nên bắt con đền không?
Với lỗi vô ý khi đang học việc thì không nên. Bắt đền mỗi lần làm vỡ dễ khiến trẻ sợ làm. Nếu con cẩu thả lặp lại, như vừa rửa vừa nghịch, bạn nên nói chuyện về trách nhiệm và để con cùng dọn, nhưng nên tách rõ vô ý với cố ý.
Trẻ làm việc nhà có ảnh hưởng thời gian học không?
Một lượng việc vừa phải mỗi ngày, khoảng vài chục phút, thường không làm giảm thời gian học đáng kể. Việc tay chân còn giúp con nghỉ đầu óc giữa các buổi học. Trong mùa thi có thể giảm bớt, nhưng không nên cắt hẳn để con giữ được nếp.
Con làm xong nhưng chưa sạch, có nên làm lại không?
Nếu không ảnh hưởng vệ sinh hay an toàn, nên để nguyên và góp ý cho lần sau. Làm lại trước mặt con khiến con nghĩ việc mình làm vô ích. Nếu buộc phải làm lại, như bát còn dầu mỡ, hãy làm cùng con và chỉ chỗ cần rửa kỹ.
Có nên thưởng tiền hay quà khi con làm việc nhà không?
Việc nhà hằng ngày nên coi là phần đóng góp của mọi thành viên, không đổi lấy tiền. Một lời ghi nhận cụ thể thường có tác dụng bền hơn. Nếu gia đình muốn dạy con quản lý tiền, có thể tách riêng khoản đó với việc nhà thường ngày.
Bố mẹ đi làm cả ngày thì dạy con việc nhà lúc nào?
Chọn những khoảng có sẵn: dọn bát sau bữa tối, gấp quần áo trước giờ ngủ, nấu chung bữa cuối tuần. Không cần thêm giờ riêng. Nếu ông bà ở cùng, nhờ ông bà dạy cháu những việc quen tay như nhặt rau, khâu cúc áo.
Con không thích làm việc nhà thì có nên ép không?
Ép bằng quát mắng thường phản tác dụng. Thử cho con chọn việc mình thích hơn trong hai ba việc, làm cùng con lúc đầu, và giữ đều đặn. Trẻ hay ngại việc lạ; khi đã quen tay, phần lớn trẻ bớt kêu ca vì việc không còn khó nữa.